mở đầu và kết thúc” [8, tr. Như vậy, các quan niệm trên tương đối thống nhất với khái niệm được đề xuất trong từ điển Tiếng Việt về cách hiểu “chương trình”. Từ các quan điểm trên, có thể tiếp cận khái niệm “chương trình truyền hình ” dưới góc độ kỹ thuật truyền tải thông tin, chương trình truyền hình được xem là một tổng thể logic các chất liệu chứa thông tin trên cơ sở những nguyên tắc phối hợp nhất định để đạt được mục đích đưa ra được thông điệp cụ thể, rõ ràng khi xây dựng chương trình. Trong cuốn “Sản xuất chương trình truyền hình” của Trần Bảo Khánh, khái niệm “chương trình truyền hình” được hiểu là “kết quả cuối cùng của quá trình giao tiếp vói công chúng” [22, tr.
Điều này có thể được lý giải là bởi chương trình truyền hình được tiếp nhận bởi các đối tượng công chúng cụ thể. Những thông tin mà nó cung cấp sẽ góp phần làm sâu sắc thêm những tư tưởng, chủ đề và lâu dài sẽ hình thành thói quen trong tư duy và hành động của người tiếp nhận. Các tác phẩm tin, bài phát trên các kênh sóng truyền hình vì thế đòi hỏi phải được lựa chọn, sắp xếp hợp lý để khán giả có thể tiếp nhận chương trình một cách đầy đủ, hệ thống và có chiều sâu. Mở rộng ra, sự lựa chọn đó bao gồm cả lựa chọn về chủ đề, nội dung và phương pháp thể hiện, phù hợp với tâm lý tiếp nhận của con người.
Và chính sự lựa chọn đó sẽ quy định danh mục chương trình được lên sóng trên các đài truyền hình. Khái niệm chương trình chuyên đề truyền hình Theo từ điển Tiếng Việt, Nhà xuất bản Đà Nẵng năm 2003, “chuyên đề là vấn đề chuyên môn có giới hạn, được nghiên cứu riêng” [27, tr. Thuật 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngữ chuyên đề bao gồm “ chuyên” và “ đề”. Trong đó, “chuyên” có thể hiểu là chuyên sâu, chuyên biệt, chuyên về lĩnh vực, phạm vi nào đó… Còn “chuyên đề” trong phạm vi nghiên cứu luận văn được tác giả xác định có nghĩa là vấn đề, đề tài, chủ đề.
Như vậy, chuyên đề có thể được hiểu là vấn đề chuyên môn, chuyên sâu, chuyên biệt về một chủ đề, vấn đề, đề tài nào đó, được biểu hiện thông qua nhiều góc độ nhằm làm rõ bản chất của sự việc, hiện tượng đã được nêu ra. Có thể thấy cho đến nay, chưa có nhiều tài liệu cũng như khái niệm về chuyên đề báo chí vì đây là một khái niệm chuyên môn chưa được nghiên cứu và sử dụng một cách nhất quán. Các tài liệu chỉ chú trọng nghiên cứu về các chương trình truyền hình, chương trình thời sự. Tác giả Phạm Thanh Tùng cho rằng “Tổ chức sản xuất các chuyên đề truyền hình của Đài PT - TH Quảng Bình”: “Chuyên đề báo chí là khái niệm nảy sinh và là kết quả của quá trình phân công chuyên môn hóa trong lĩnh vực báo chí.
Từ góc độ của cơ quan báo chí, khái niệm chuyên đề được khai thác và sử dụng trong việc cụ thể hóa tôn chỉ, mục đích, chức năng, nhiệm vụ của cơ quan báo chí trong việc xây dựng cơ cấu tổ chức bộ máy và tổ chức sản phẩm báo chí” [39, tr. Tác giả cũng đưa ra quan niệm về chuyên đề báo chí nhìn từ 2 góc độ, đó là góc độ của nhà báo và góc độ của công chúng. Theo đó, từ góc độ nhà báo “ Chuyên đề báo chí” được khai thác và sử dụng để chỉ nhiệm vụ chuyên môn của nhà báo trong việc nắm bắt và phản ánh các chủ đề, vấn đề, lĩnh vực cụ thể của thực tiễn. Từ góc độ của công chúng tiếp nhận chuyên đề báo chí –là khái niệm chỉ cấu trúc thông tin về các mặt, các lĩnh vực, các vấn đề của thực tiễn mà cơ quan báo chí hướng tới các nhóm đối tượng chuyên biệt” [39, tr.11] Trên cơ sở nghiên cứu những quan điểm về truyền hình, chương trình truyền hình và chuyên đề báo chí, có thể hiểu “ Chuyên đề truyền hình là các chương trình chuyên biệt về từng lĩnh vực, được phát sóng định kỳ trên sóng 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com truyền hình”.
Khái niệm “chương trình truyền hình chuyên đề” có thể được hiểu: là chuỗi tác phẩm truyền hình được phát sóng định kỳ, cỏ nội dung chuyên sâu, chuyên biệt về một chủ đề, vẩn đề, đề tài nào đó, được phản ảnh trên quan điểm, lập trường của cơ quan báo chí và hướng tới một đổi tượng công chủng xác định. Tùy theo đặc điểm loại hình, mỗi loại phương tiện thông tin đại chúng cần và có thể sử dụng các cung bậc thông tin khác nhau. Với thế mạnh riêng về hình ảnh và âm thanh, các chuyên đề truyền hình có điều kiện để thực hiện nhưng thông tin sâu hơn, rộng hơn, phong phú hơn về một vấn đề nào đó để thỏa mãn nhu cầu thông tin của công chúng. Các chuyên đề truyền hình thường đi sâu vào bản chất từng vấn đề, từng sự kiện thuộc mọi lĩnh vực của cuộc sống, đó có thể là vấn đề, sự kiện mới xảy ra nhưng cũng có thể là những sự kiện, vấn đề đã xảy ra nhưng vẫn còn giá trị lớn trong thực tiễn cuộc sống.
Trong xu thế phát triển của xã hội, nhu cầu thông tin của con người ngày càng đa dạng. Vì thế, trong truyền thông hiện đại đang có hiện tượng “phi đại chúng”, tức là những thông tin dành cho các đối tượng chuyên biệt. Chính vì thế có thể hiểu thông tin chuyên đề là những thông tin chuyên sâu, đa dạng, nhiều chiều về một vấn đề, một chủ đề đề tài cụ thể, xác định nào đó. Trong một thế giới thông tin đa dạng và phong phú, mỗi cơ quan báo chí đều có sự phân công chuyên môn hóa, mỗi nhà báo thường được phân công theo dõi và cung cấp thông tin chuyên về một số ngành hay lĩnh vực.
Những nội dung thông tin khác nhau sẽ tất yếu đòi hỏi các phương thức tiếp cận, khai thác, phản ánh và diễn đạt khác nhau. Điều này đòi hỏi nhà báo phải có những trình độ, kỹ năng nghiệp vụ nhất định để thực hiện tốt nhiệm vụ thông tin theo lĩnh vực phân công. Bản thân quá trình chuyên môn hóa trong tổ chức hoạt động báo chí chính là tiền đề để hình thành nên các chuyên đề báo chí. Từ cách tiếp cận trên có thể hiểu, chương trình truyền hình chuyên đề chính là sự sắp xếp hợp lý các thành phần tin, bài, phóng sự nhằm đáp ứng 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhiệm vụ tuyên truyền của cơ quan báo chí, đồng thời mang lại hiệu quả tác động cao nhất đối với người xem.
Việc sắp xếp các tin, bài, phóng sự một cách chỉnh thể, khoa học, hợp lý sẽ giúp khán giả tiếp nhận thông tin một cách dễ dàng, đầy đủ và hệ thống. Chương trình chuyên đề truyền hình thể hiện tính chất lao động tập thể. Trên thực tế, tùy theo tiêu chí phân loại, mỗi chương trình chuyên đề có đối tượng tác động riêng, có nội dung phản ánh riêng và cách thức tác động riêng. Chuyên đề truyền hình có các đặc điểm như: Khung thời lượng ổn định, phát sóng định kỳ đúng thời điểm, kết cấu chương trình vừa ổn định vừa linh hoạt, nội dung mang tính chuyên biệt.
Chương trình chuyên đề truyền hình được phân biệt với các nhóm chương trình khác bằng những đặc trưng cụ thể sau: Một là, đó là tính “chuyên sâu”. Bản thân khái niệm “chuyên” đã bao hàm đặc trưng này của chương trình truyền hình chuyên đề. Nó thế hiện ở quá trình tập hợp và phản ánh thông tin một cách đa chiều về cùng một chủ đề, hoặc nhóm chủ đề nội dung. Đây cũng được đánh giá là thế mạnh của chương trình truyền hình chuyên đề trong bối cảnh hiện nay, khi mà sự bùng nổ thông tin theo chiều rộng với sự có mặt của đa loại hình phương tiện truyền thông và sự phát triển của số lượng kênh thông tin và áp lực cạnh tranh cũng đồng thời kéo theo sự giảm sút về chất lượng thông tin.
Trong khi đó, truyền hình chuyên đề có khả năng đi sâu phân tích, đánh giá đa chiều, lý giải sâu rộng về các vấn đề được xã hội quan tâm. Nó không cập nhật bằng thời sự, nhưng hàm lượng thông tin cao hơn rất nhiều. Hơn thế, nó còn thể hiện rõ ràng nhất ý kiến, thái độ, quan điểm của nhóm tác giả và người làm truyền hình, từ đó tăng tính thuyết phục của thông tin. Hai là, đó là tính “định kỳ”.
“Kỳ” được hiểu là khoảng thời gian giữa hai thời điểm diễn ra cùng một sự việc. Định kỳ cũng là đặc trưng chung của báo chí và báo chí truyền hình. Theo đó, các chương trình truyền hình phải tuân thủ theo nguyên tắc định kỳ, tức là phát sóng theo thời điểm (hằng ngày, hằng tuần, hằng 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tháng.) trong khung phát sóng đã được cố định của một kênh, hoặc đài truyền hình. Các chương trình được khống chế bởi khung thời lượng (thông thường từ 3 đến 30 phút).
Tần suất phát sóng (hay định kỳ phát sóng) sẽ được quyết định bởi mục tiêu, đặc điểm, định hướng của kênh sóng. Nếu thời sự là chương trình phát sóng hằng giờ, hoặc hằng ngày thì định kỳ phát sóng của chương trình chuyên đề sẽ dài hơn: hằng ngày, hằng tuần, hay hằng tháng. Tính định kỳ có giá trị chỉ dẫn, tạo thói quen cho khán giả trong tiếp nhận. Tuy nhiên, chính nó lại gây ra sự gò bó trong sáng tạo và khả năng tiếp nhận của công chúng, nhất là trong điều kiện có quá nhiều kênh thông tin như hiện nay.
Ba là, đối tượng công chúng được xác định. Nhắc đến công chúng truyền hình, người ta thường nhắc đến số đông rời rạc, không thuần nhất, phân tán. Điều này hoàn toàn đúng nếu nhìn nhận từ góc độ không gian tồn tại của họ. Tuy nhiên, nếu xét về quan hệ xã hội, họ được liên kết với nhau bằng việc chung những mối quan tâm nhất định.
Và những mối quan tâm đó đã trở thành sợi dây liên kết họ lại với nhau, hình thành những nhóm khán giả đặc thù chuyên theo dõi một chương trình chuyên đề cụ thể. Nhóm khán giả đó có thể đồng nhất về độ tuổi, nhu cầu, phông văn hóa. Ngoài ra, chuyên đề sử dụng đa dạng nhiều thể loại báo hình: tin, phóng sự, phỏng vấn, tọa đàm.