Chương 1: TINH THẦN NHẬP THẾ CỦA PHẬT GIÁO 1. Nhập thế - một xu hướng chung của tôn giáo Trong xu thế toàn cầu hoá, hội nhập hiện nay, nhiều vấn đề về kinh tế, văn hoá, tôn giáo, dân tộc… đang được đặt ra, trong đó tôn giáo đang là một trong những vấn đề nhạy cảm. Trong diễn trình phát triển, không có tôn giáo nào cố định, bất biến trong giới hạn địa lý, văn hoá, dân tộc… ban đầu của nó, đồng thời trong quá trình truyền bá, các tôn giáo luôn tạo ra các ranh giới (chuẩn mực tôn giáo) mới, và do vậy còn vượt các ranh giới mà chính nó hoặc tôn giáo khác xác lập. Đó không chỉ là quan hệ giữa các tôn giáo mà còn là quan hệ giữa tôn giáo với xã hội thế tục, và hai vấn đề nổi lên trong xu hướng mở rộng giới hạn qua quan hệ đa chiều, đa phương của các tôn giáo hiện nay chính là vấn đề nhập thế và thế tục hóa.
Khái niệm “thế tục hoá” có nguồn gốc từ tiếng La tinh “seaculum” (the transfer of power to the secular). Khởi đầu từ này được dùng trong bối cảnh văn hoá Kitô giáo, để chỉ việc chuyển giao một số quyền lực chính trị, tôn giáo và lãnh địa vốn thuộc Giáo hội thần thánh cho xã hội thế tục; như việc tách nhà trường, tòa án ra khỏi nhà thờ. Dần dần, khái niệm thế tục hóa được dùng để mô tả sự tự chủ hóa của các hoạt động, các hình thức tư tưởng so với nền văn hóa truyền thống mà các giá trị Kitô giáo làm cơ sở. Đó cũng chính là “quá trình công năng của một bộ phận tôn giáo bị công năng xã hội có tính chất phi tôn giáo thay thế” [37, tr.
Theo Tác giả Đỗ Quang Hưng, “quá trình thế tục hóa liên quan đến sự giải phóng hữu hiệu mối quan hệ giữa con người với thế giới mà không bị các truyền thống tôn giáo kiềm chế. Kéo theo đó là việc thiết lập mối quan hệ về luật pháp trong đó nhà nước hoàn toàn trung lập về mặt tôn giáo đồng 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thời dẫn đến sự hình thành một xã hội dân sự mà ở đó công dân được hưởng các quyền về luật pháp cá nhân cũng như được giải phóng một cách tương đối trong việc thực hành đời sống tôn giáo so với các học thuyết, giáo luật của tôn giáo đã được giáo hội chế định” [33, tr. Có thể nói cách khác, đây là quá trình giải thiêng, giải thần thánh hóa của các tổ chức, thể chế xã hội và chúng tách dần và độc lập khỏi tôn giáo. Khái niệm “nhập thế” (penetration into life) không hẳn đồng nhất với khái niệm “thế tục hóa” [32, tr.
Khái niệm nhập thế được dùng với nghĩa chỉ sự tham gia ngày càng chủ động, tích cực thâm nhập vào cuộc sống thế tục của các tôn giáo, nhất là trong bối cảnh xã hội hiện nay khi nhu cầu về tôn giáo ngày càng đa dạng hóa. Các tôn giáo không chỉ đơn thuần đảm trách nhiệm về phần tâm linh, mà đã thực sự đóng vai trò tinh thần, văn hóa quan trọng của xã hội trong nhiều phương diện của đời sống. Nói cách khác, nhập thế là sự mở rộng phạm vi tham gia hoạt động của tôn giáo ra ngoài phạm vi tôn giáo, ví dụ như: chính trị, kinh tế, ngoại giao, nghệ thuật, giáo dục… Như vậy, trong xu thế hội nhập kinh tế toàn cầu và hiện đại hoá hiện nay, tôn giáo đang ngày càng có vị trí quan trọng trong đời sống xã hội. Nhập thế và thế tục hóa là những khuynh hướng thể hiện một cách sinh động quan hệ giữa tôn giáo với các thể chế xã hội ngoài tôn giáo (nhà nước, luật pháp, kinh tế, giáo dục, nghệ thuật…).
Nó trở thành xu hướng phát triển chung của các tôn giáo ở hầu hết các quốc gia trên thế giới cũng như ở Việt Nam. Hai thuật ngữ này đều phản ánh quan hệ tôn giáo với xã hội ngoài tôn giáo, song chúng khác nhau về ngữ, nghĩa: trong khi “thế tục hóa” là chuyển giao các quyền chính trị, giáo dục cho các tổ chức ngoài tôn giáo (các lực lượng thế tục) chẳng hạn như tách dần nhà nước khỏi tôn giáo, Giáo hội trao lại quyền lực chính trị cho Nhà nước, tức là Nhà nước thế tục hóa quyền lực 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com điều hành chính trị mà trước đó quyền lực cao nhất này thuộc về Giáo hội (như ở Bà La Môn giáo (Ấn Độ) và Thiên chúa giáo (châu Âu thời Cổ đại và Trung cổ). Hay tương tự như việc tách toà án và nhà trường ra khỏi nhà thờ ở châu Âu thời Khai sáng… Thuật ngữ “nhập thế” lại chỉ sự chủ động tham gia của các lực lượng tôn giáo vào các vấn đề thế tục như chính trị, kinh tế, văn hoá, thậm chí cả quân sự… Đặc biệt Phật giáo là một tôn giáo xuất thế, trong quá trình du nhập, truyền giáo và hòa nhập với các nền văn hoá, văn minh bản địa, nó đã phải không ngừng nhập thế. Tuy nhiên khi nhập thế, các tôn giáo cũng có khi tiếm quyền của các tổ chức xã hội, song riêng Phật giáo Việt Nam trong lịch sử đã không tiếm quyền của lực lượng thế tục mà chỉ góp phần làm cho đời sống thế tục nhân hậu hơn, tình người hơn.
Đây là điểm độc đáo của Phật giáo mà luận văn này sẽ tập trung nghiên cứu vào trường hợp tư tưởng Phật giáo Trần Nhân Tông như một điển hình đẹp của Phật giáo Việt Nam. Trong xu hướng hội nhập, nhất là khi đời sống tôn giáo thế giới đang đứng trước xu thế đa nguyên tôn giáo như hiện nay, “nhập thế” và “thế tục hoá” lại có phần bổ trợ và cộng hưởng nhau. Quá trình thế tục hóa có thể góp phần làm cho các tôn giáo chủ động nhập thế hơn, và ngược lại, nhập thế cũng làm cho quá trình thế tục hóa diễn ra mau chóng hơn. Cùng với sự biến động của lịch sử, các tôn giáo liên tục thay đổi và hội nhập cùng đời sống, chính vì vậy, hai vấn đề nhập thế và thế tục hóa nhiều khi còn được hiểu theo nghĩa tương đồng, thậm chí có học giả coi chúng như là đồng nghĩa [37, tr.
Như vậy, để đáp ứng nhu cầu thực tiễn của thời đại mới, các tôn giáo đã không ngừng thay đổi, điều chỉnh cho phù hợp với sự biến đổi của xã hội. Ở Việt Nam, các tôn giáo cũng đều chủ trương hòa hợp, tích cực hội nhập vào cuộc sống, tạo phúc cho xã hội, thể hiện tinh thần nhập thế tích cực. Chẳng 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hạn như ở Việt Nam phương châm hoạt động của Phật giáo là “Đạo pháp - Dân tộc và Chủ nghĩa xã hội”; của Công giáo là “Sống phúc âm giữa lòng dân tộc, để phục vụ hạnh phúc của đồng bào”. Tại Trung Quốc các tôn giáo cũng có khuynh hướng tương tự Việt Nam, Phật giáo đã đề xướng tư tưởng “trang nghiêm quốc thổ, lợi lạc hữu tình”, “hiện thực nhân gian tịnh thổ”; Islam giáo thì nhấn mạnh: “yêu nước là một bộ phận của đức tin”; Công giáo chủ trương: “yêu nước yêu đạo đều là giới răn của Thiên Chúa”… [37, tr.
Tại Nhật Bản, trong khung cảnh toàn cầu hóa,“các tôn giáo đều đổi mới không ngừng của tính hiện đại và góp phần to lớn tạo ra môi trường cho mỗi con người có thể hòa hợp với những thay đổi liên tục của xã hội” [32, tr. Như vây, nhìn chung các tôn giáo ở hầu hết các quốc gia trên thế giới đều đang phát triển mạnh mẽ theo xu hướng nhập thế, chủ động thâm nhập vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, góp phần thúc đẩy nhanh quá trình hội nhập, đáp ứng nhu cầu tâm linh của con người và góp phần làm cho xã hội ngày càng tiến bộ, nhân văn hơn… Phật giáo là một trong những tôn giáo lâu đời nhất ở khu vực Châu Á. Ngày nay, Phật giáo đã từ Châu Á truyền bá sang hầu hết các châu lục. Sở dĩ Phật giáo có sức sống và sự lan toả lớn như vậy, một phần chính là nhờ tinh thần nhập thế tích cực của nó.
Tuy vốn là một tôn giáo xuất thế, song từ nền móng triết học đã có tính vô thần và giản thần quyền cùng tinh thần bình đẳng tôn giáo sâu sắc, Phật giáo đã chứa đựng sẵn trong hệ thống giáo lý tinh thần nhập thế. Tư tưởng nhập thế của Phật giáo là một nội dung được bàn nhiều trong các nghiên cứu về Phật giáo trong xã hội hiện đại. Các diễn đàn về tư tưởng nhập thế của Phật giáo đã được tổ chức tại nhiều nước trên thế giới cũng như ở Việt Nam. Tại hội thảo “Phật giáo nhập thế trong thế kỷ XXI” được tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh từ ngày 18 - 20 tháng 12 năm 2006, khái 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com niệm Phật giáo nhập thế được nhìn nhận từ góc độ chức năng, nhiệm vụ của tăng sĩ.
Theo đó, tăng, ni có hai nhiệm vụ cơ bản là học tập giáo pháp (thông Tam tạng kinh điển) và thiền định. Hội thảo cũng đã đưa ra các dạng thức của Phật giáo nhập thế: nhập thế xuất phát từ pháp môn thiền định về lòng từ ái, phát khởi tâm từ bi, đi vào cuộc đời để giúp cuộc đời; đem giáo pháp của đức Phật đi vào cuộc đời. Phật giáo nhập thế còn quan tâm đến vấn đề chính trị, văn hóa, đạo đức lối sống… Như vậy, Phật giáo định nghĩa nhập thế là Phật giáo từ bi, Phật giáo đáp ứng, đối mặt với đau khổ của con người và giải thoát con người khỏi mọi khổ đau. Điều đó thể hiện ngay trong quan niệm “Tứ vô lượng tâm” (gồm Từ, Bi, Hỉ, Xả) của Phật giáo.
Từ là tâm yêu thương luôn đem lại niềm vui cho tất cả chúng sinh. Bi là tâm thương xót, san xẻ bớt niềm đau của muôn loài. Hỉ là tâm vui mừng khi thấy người khác hết đau khổ. Xả là tâm không còn chấp cả những hành vi tốt đẹp đã làm vì tha nhân.
Phật giáo nhập thế, ngoài nghĩa từ bi hỉ xả, còn có nghĩa là Phật giáo áp dụng. Tức là áp dụng những gì đã có trong giáo lý, trong thực hành thiền định, trong trí tuệ đã đạt giác ngộ của thiền định… vào điều kiện cụ thể của cuộc sống hiện tại. Như vậy, hai nội dung hành động cơ bản của tinh thần nhập thế của Phật giáo chính là: - đem tư tưởng từ bi của nhà Phật vào giúp đời và, - bằng trí tuệ bát nhã áp dụng các tư tưởng đắc dụng của Phật giáo vào giải quyết các vấn đề xã hội.