Chương 1: Truyện ngắn Nguyễn Khải sau năm 1986 và hành trình sáng tác của nhà văn 2 20 0 Trong chương này, chúng tôi giới thiệu một cách khái quát về hành trình sáng tác của Nguyễn Khải. Trên cơ sở đó, đặt truyện ngắn sáng tác sau đổi mới của ông trong mối tương quan với toàn bộ sự nghiệp văn học của tác giả. Đồng thời, cùng với việc giới thiệu sáng tác truyện ngắn sau 86 thì chúng tôi cũng đưa ra những đánh giá của các nhà nghiên cứu, phê bình về chính những sáng tác đó để bước đầu có cái nhìn tổng quan về truyện ngắn sau 86 của Nguyễn Khải. Nội dung chương được triển khai thành các mục như sau: 1.2 Nguyễn Khải và hành trình sáng tác của nhà văn 1.1 Nhà văn Nguyễn Khải 1.2 Những chặng đường sáng tác chính.1Từ khi bước vào nghề văn đến trước chiến tranh phá hoại miền Bắc của Mỹ 1.2Thời kỳ chống Mỹ cứu nước 1.3Thời kỳ sau 1975 1.Thời kỳ sau 1986.Truyện ngắn Nguyễn Khải .2 Sau năm 1986 Chương 2: Tính liên tục trong truyện ngắn Nguyễn Khải sau năm 1986.
Trên cơ sở đối chiếu, so sánh với các truyện ngắn trước 86 cũng như các sáng tác văn xuôi trước đó, chương 2 sẽ đi vào chỉ rõ sự liên tục trong các truyện ngắn sau 86 của Nguyễn Khải trên cả phương diện nội dung cũng như hình thức. Chương 2 gồm các mục sau: 2.Tính liên tục trong nội dung 2.1Tính liên tục trong cái nhìn hiện thực 2.1 Hiện thực cuộc sống ngổn ngang, bề bộn 2.Đời sống tinh thần của con người đương thời.Con người trong truyện ngắn Nguyễn Khải sau 86 2.1Những con người của thời cuộc.2Những con người luôn thích nghi với hoàn cảnh.2Tính liên tục trong nghệ thuật xây dựng tác phẩm 2 21 1 2.1Giọng triết lý, tranh biện 2.2Kết cấu tác phẩm Chương 3:Sự thay đổi trong truyện ngắn Nguyễn Khải sau năm 1986. Điều làm nên một Nguyễn Khải của thời kỳ mới chính là ở sự thay đổi và thích ứng. Một nhà văn có bản lĩnh là nhà văn dám thay đổi và có thể thay đổi đúng cách.
Nguyễn Khải thuộc số không nhiều những nhà văn trước cách mạng xác lập được chỗ đứng vào thời kỳ mới. Tiếp theo tính liên tục ở chương2 thì chương 3, chúng tôi đi sâu vào những thay đổi trong truyện ngắn của ông sau đổi mới. Nội dung gồm có: 3.1Thay đổi trong phạm vi hiện thực phản ánh 3.Hiện thực thu hẹp lại trong phạm vi cuộc sống gia đình.Một hiện thực có tính chất đa chiều.Chuyển từ cảm hứng ngợi ca sang cảm hứng phê phán, chiêm nghiệm lại. Một số thay đổi về giọng điệu 3.Giọng kể chuyện hóm hỉnh, dân dã 3.Giọng văn tâm tình, chia sẻ.Truyện ngắn Nguyễn Khải sau năm 1986 và hành trình sáng tác của nhà văn Đối với mỗi một tác giả , khi muốn tìm hiểu về một tác phẩm, một tập hợp tác phẩm theo thể loại, một giai đoạn, hay bất kỳ một phương diện nào đó trong sáng tác của họ thì đều phải đặt chúng trong tương quan với cả chặng đường sáng tác của tác giả đó.
Tất nhiên, trong cả một chặng đường dài của sự nghiệp, không phải lúc nào cũng giống nhau, không phải lúc nào các sáng tác cũng theo một đường thẳng mà luôn luôn có những khúc quanh tuỳ theo yêu cầu của thời đại và tuỳ theo sự trưởng thành của chính người viết. Nhưng nó không bao giờ hoàn toàn tách khỏi những sáng tác trước hoặc sau nó mà luôn luôn có một mối liên hệ nhất quán bị chi phối bởi chính cái “tạng” của mỗi người viết. Và cũng chính điều đó làm nên phong cách nhà văn. Bởi thế, trước khi đi vào bàn về những sáng tác truyện ngắn sau 86 của Nguyễn Khải, người viết muốn khái lược toàn bộ chặng đường sáng tác của nhà văn.
Trên cơ sở đó có một cái nhìn tổng quan và toàn diện về con đường văn nghiệp Nguyễn Khải cũng như bước đầu thấy được mối quan hệ giữa những truyện ngắn sau 86 với những truyện ngắn trước đó cũng như với toàn bộ sáng tác của ông.1 Nguyễn Khải và hành trình sáng tác của nhà văn.Nhà văn Nguyễn Khải. 2 23 3 Nguyễn Khải tên thật là Nguyễn Mạnh Khải, sinh ngày 03/02/1930 tại Hà Nội, mất ngày 15/01/2008 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Cuộc đời Nguyễn Khải cũng có nhiều thăng trầm.Nguyễn Đăng Mạnh thì “ căn cứ vào những tác phẩm có tính chất hồi ký, tự truyện của Nguyễn Khải, thấy tuổi trẻ của ông khốn khổ, cơ cực- cơ cực và oan ức, và nhục nhã nữa chứ! Khổ còn có thể quên được chứ oan ức và nhục nhã thì nhớ suốt đời, hận suốt đời. Mà số phận ông cũng thật éo le.
Giá cứ thuộc hẳn tầng lớp cùng dân thì đi một nhẽ. Đằng này lại đồng thời là một giọt máu nhà quan, nhưng lại là một giọt máu rơi…”[38-26].Từ một khối đất vô tri sẽ không thể trở thành một chiếc bình gốm đẹp đẽ nếu nó không trải qua một sự nhào nặn và tôi luyện trong lửa đỏ. Cũng như thế, những cay đắng, éo le, tủi cực phải trải qua trong thời niên thiếu đã gieo mầm cho một Nguyễn Khải- nhà văn với những nét độc đáo riêng không lẫn với bất cứ ai. Trước khi trở thành nhà văn, Nguyễn Khải cũng đã từng cầm bút.
Với tư cách là cán bộ tuyên huấn , ông viết bài cho tờ Dân quân Hưng Yên .Cách mạng tháng Tám bùng nổ đem lại cho đất nước một sự lột xác. Với nhiều người, nói rằng cuộc cách mạng này đã đem đến sự đổi đời có lẽ là hơi thái quá nhưng với Nguyễn Khải thì đó lại là một sự thật không thể phủ nhận. Tự bản thân nhà văn khi nhớ lại những chặng đường đã qua, không ít lần ông tự hỏi mình - nếu không có cuộc cách mạng tháng Tám thì cuộc đời mình sẽ ra sao nhỉ? Với một người tự nhận mình là “kém tài”, lại thêm chỗ đứng ban đầu thua kém thì khó có thể tự đẩy mình lên cao, vượt lên khỏi cái biển người thờ ơ, bất động kia. Khi cậu thiếu niên Nguyễn Khải còn hoang mang, chán nản đến cực độ thì cuộc Cách mạng tháng Tám thành công và kháng chiến chống Pháp bùng nổ.
Đối với Nguyễn Khải đó là một ân huệ. Bởi trước đó, cậu bé Nguyễn Khải không có bất cứ một quyền gì ngay cả một chỗ đứng trong một gia đình cũng không có, thậm chí còn là người mà ai cũng có thể làm nhục, thì cuộc kháng chiến đã đem lại cho Nguyễn Khải một cái quyền - quyền tham gia kháng chiến mà không phân biệt tuổi tác, sang hèn, học vấn hay nghề nghiệp. Bản thân nhà văn cũng tự chiêm nghiệm- nếu không viết văn thì không biết bản thân sẽ làm được việc gì. Thế nên, nói văn là sự lựa chọn của Nguyễn Khải cũng đúng mà 2 24 4 hơn hết, trên hết văn như là một cái “nghiệp” của một đời con người ấy.
Hầu hết những nhà văn lớn, những nhân cách lớn đều phải trải qua một thời tuổi trẻ đầy biến cố. Và với Nguyễn Khải cũng vậy, một “tuổi thơ dữ dội” ít nhiều đã tạo nên trong Nguyễn Khải - con người nhút nhát, an phận, một trái tim dễ xúc động. Có lẽ vì đã từng bị làm nhục nên cả đời Nguyễn Khải không dám làm nhục, không dám nặng lời với bất cứ một ai. Cũng do từng bị hiếp đáp, thua thiệt nên lại càng dễ xúc động trước những số phận không may, mà như thế thì làm lãnh đạo làm sao được! Chỉ có thể viết văn thôi.
Chính cái mềm yếu, dễ xúc động ấy khiến cho Nguyễn Khải có sự thông cảm, đồng cảm với người đời. Ngòi bút của ông có thể dễ dàng tung hoành chỉ trên một vài chi tiết nhỏ, những câu chuyện lặt vặt xoay quanh những cảnh ngộ nào đó. Mà ở đời này thì những sự bất công, bất hạnh còn nhiều vô kể, thế nên “nguồn sống” để viết của tác giả cũng là không kể xiết. Mang trong mình một trái tim bừng bừng sức sống và rực nóng tình người, Nguyễn Khải cứ thế vững chãi bước vào làng văn và đã tiếp tục bước trên con đường đó bởi trái tim ấy “chưa bao giờ nguội lạnh” [49-57].
Có lẽ cũng giống nhiều nhà văn khác, loay hoay trên ngưỡng cửa lựa chọn lúc chập chững bước vào nghề, Nguyễn Khải đã viết để phục vụ cho nhiệm vụ của mình cũng như phục vụ cho công cuộc kháng chiến chung của cả dân tộc. Tác phẩm Ngƣời con gái quang vinh viết về nữ anh hùng Mạc Thị Bưởi là tác phẩm được viết theo phong trào sáng tác tuyên dương , ca ngợi những anh hùng dân tộc, phục vụ cho công tác tuyên huấn của Đảng. Có lẽ điều đó không phù hợp với cái tạng ưa thích khám phá những mảng hiện thực có tính vấn đề của Nguyễn Khải nên ông đã thất bại – tác phẩm chỉ là một thanh âm mờ nhạt không được ai chú ý. Với địa vị và trách nhiệm của một người đứng trong hàng ngũ của Đảng được trang bị kiến thức lý luận và trải qua thực tiễn của cuộc chiến đấu, Nguyễn Khải dần dần tìm được hướng đi cho mình.
Là nhà văn sớm có ý thức dùng văn học làm vũ khí phục vụ cách mạng, góp phần làm cho cuộc sống của con người, xã hội ngày một tốt đẹp hơn, ông đã đem hết sức mình góp phần tích cực vào sự nghiệp chung của đất nước. Điều này được thể hiện trước hết trong việc ông đã lựa chọn những nơi cuộc sống diễn ra sôi nổi, quyết liệt, 2 25 5 tiêu biểu của hiện thực cách mạng để làm cơ sở cho việc sáng tạo văn học. Nhưng cũng cần lưu ý, không phải vì phục vụ cách mạng mà tác giả viết theo lối minh hoạ, tượng trưng hay thổi phồng, tô hồng hiện thực. Ông không chỉ đơn giản xây dựng hiện thực, phản ánh hiện thực mà quan trọng hơn, phát hiện ra tính vấn đề của hiện thực từ đó nêu ra để xem xét, đánh giá, suy ngẫm.
Chính Nguyễn Khải cũng đã từng nói : “Tôi thích cái hôm nay, cái hôm nay ngổn ngang, bề bộn” [17-12], điều đó đã làm nên sức hấp dẫn cho những tác phẩm của ông. Bạn đọc tìm đến những tác phẩm của ông bởi những điều ông viết ra luôn mới mẻ, hấp dẫn. Ông không bao giờ viết một cách hời hợt, mơ hồ, Cách làm của ông, theo cách nói của Nam Cao là “sống đã rồi hãy viết”. Ông chỉ đưa ra trên trang sách của mình những gì bản thân thực tế trải nghiệm và thực sự thấu hiểu.
Xông pha những nơi nóng bỏng nhất, những con đường ác liệt nhất, không chỉ một lần, để bạn đọc có thể cùng trải nghiệm.
