Luận văn thạc sĩ ussh sự thay đổi quan niệm về con người qua hình tượng người lính trong một số tiểu thuyết việt nam đầu thời kỳ đổi mới

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh sự thay đổi quan niệm về con người qua hình tượng người lính trong một số tiểu thuyết việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Trần Thị Minh Hƣơng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Nam
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Lí luận văn học
• Đề tài: Sự Thay Đổi Quan Niệm Về Con Ngƣời Qua Hình Tƣợng Ngƣời Lính Trong Một Số Tiểu Thuyết Việt Nam Đầu Thời Kỳ Đổi Mới
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: SỰ VẬN ĐỘNG CỦA VĂN HỌC VIỆT NAM THỜI ĐỔI MỚI VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO CỦA CÁC NHÀ VĂN VIẾT VỀ NGƯỜI LÍNH
• 1.1. Những chuyển biến của hoàn cảnh lịch sử - xã hội
• 1.2. Hoàn cảnh lịch sử - xã hội. Những chuyển biến về xã hội, văn hóa - tư tưởng
• 1.3. Nhu cầu đổi mới của văn học
• 1.4. Sự vận động của văn học thời kỳ đổi mới và sự thay đổi quan niệm về con người
• 1.5. Văn học trước 1975. Văn học từ 4/1975 đến 1985
• 1.6. Văn học thời kỳ đổi mới. Đổi mới quan niệm về sứ mệnh văn chương và quan niệm về nhà văn
• 1.7. Đổi mới quan niệm về hiện thực và con người
• 1.8. Sáng tác của một số nhà văn tiêu biểu giai đoạn đổi mới trong đề tài chiến tranh và đời sống người lính
• 1.9. Con người và sự nghiệp. Giới thiệu sơ lược nội dung tác phẩm
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA SỰ THAY ĐỔI QUAN NIỆM VỀ CON NGƯỜI QUA HÌNH TƯỢNG NGƯỜI LÍNH TRONG TIỂU THUYẾT ĐẦU THỜI KỲ ĐỔI MỚI
• 2.1. Quan niệm về con người và hình tượng người lính trong tiểu thuyết
• 2.2. Quan niệm về con người và hình tượng người lính
• 2.3. Thể loại tiểu thuyết
• 2.4. Sự thay đổi quan niệm về con người qua hình tượng người lính
• 2.5. Con người được tiếp cận một cách toàn diện trong mọi hoàn cảnh
• 2.6. Con người hiện diện cả trong đời sống cộng đồng và đời sống cá nhân
• 2.7. Con người được khắc họa chân dung trong cả chiến tranh và hòa bình
• 2.8. Con người được nhìn một cách toàn diện, nhân bản
• 2.9. Con người với những nét tính cách phức tạp, mâu thuẫn, không hoàn hảo
• 2.10. Con người mang vẻ đẹp bình dị, đời thường
• 3. CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN NHÂN VẬT NGƯỜI LÍNH TRONG TIỂU THUYẾT THỜI KỲ ĐỔI MỚI
• 3.1. Xây dựng tính cách nhân vật
• 3.2. Xây dựng quan hệ chặt chẽ giữa tính cách và hoàn cảnh
• 3.3. Xây dựng nhân vật có cá tính độc đáo, sắc nét
• 3.4. Điểm nhìn trần thuật
• 3.5. Thời gian và không gian nghệ thuật
• 3.6. Không gian đan xen giữa hiện thực và mộng ảo
• 3.7. Thời gian tuyến tính và xáo trộn. Kết cấu đồng hiện và cốt truyện lồng
• 3.8. Kết cấu đồng hiện theo “hai trình tự thời gian”
• 3.9. Kết cấu đồng hiện theo dòng ý thức
• 3.10. Ngôn ngữ và giọng điệu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Sự Thay Đổi Quan Niệm Về Con Người Trong Tiểu Thuyết Việt Nam

Sự thay đổi quan niệm về con người trong văn học Việt Nam, đặc biệt qua hình tượng người lính, phản ánh những biến chuyển sâu sắc trong tư tưởng và văn hóa của dân tộc. Từ những năm đầu thời kỳ đổi mới, hình tượng người lính không chỉ đơn thuần là biểu tượng của sự hy sinh, mà còn là hình ảnh của con người với những khía cạnh phức tạp, đa chiều. Tiểu thuyết Việt Nam đã ghi nhận sự chuyển mình này, từ những tác phẩm ca ngợi tinh thần anh hùng đến những tác phẩm khai thác sâu sắc tâm lý và số phận của người lính trong bối cảnh hòa bình.

1.1. Hình Tượng Người Lính Trong Văn Học Trước Thời Kỳ Đổi Mới

Trước năm 1986, hình tượng người lính trong văn học Việt Nam thường được khắc họa với những phẩm chất anh hùng, dũng cảm. Các tác phẩm như "Những người ở lại" hay "Đất nước đứng lên" đã thể hiện rõ nét sự tôn vinh người lính như những người hùng trong cuộc chiến tranh. Tuy nhiên, những hình ảnh này thường mang tính chất lý tưởng hóa, thiếu đi sự sâu sắc trong việc thể hiện tâm tư, tình cảm của họ.

1.2. Sự Chuyển Biến Trong Quan Niệm Về Con Người Sau Năm 1986

Sau năm 1986, văn học Việt Nam bắt đầu có sự chuyển mình mạnh mẽ. Hình tượng người lính không còn chỉ là biểu tượng của sự hy sinh mà còn là hình ảnh của con người với những nỗi đau, mất mát và khát vọng sống. Các tác phẩm như "Nỗi buồn chiến tranh" của Bảo Ninh đã mở ra một góc nhìn mới, thể hiện sự phức tạp trong tâm lý và số phận của người lính trong thời kỳ hòa bình.

II. Những Thách Thức Trong Việc Thể Hiện Hình Tượng Người Lính

Việc thể hiện hình tượng người lính trong văn học Việt Nam đầu thời kỳ đổi mới không chỉ gặp phải những thách thức về nội dung mà còn về hình thức nghệ thuật. Các nhà văn phải đối mặt với việc làm sao để khắc họa được sự đa dạng trong tính cách và số phận của người lính, đồng thời phản ánh được những biến chuyển trong xã hội. Sự chuyển mình này đòi hỏi một cách tiếp cận mới mẻ và sáng tạo hơn.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Cá Thể Hóa Nhân Vật Người Lính

Một trong những thách thức lớn nhất là việc cá thể hóa nhân vật người lính. Các nhà văn cần phải khắc họa được những nét riêng biệt của từng nhân vật, từ đó thể hiện được sự đa dạng trong tâm lý và số phận của họ. Điều này đòi hỏi sự tinh tế trong việc xây dựng tính cách và bối cảnh sống của nhân vật.

2.2. Sự Đòi Hỏi Về Tính Thực Tế Trong Văn Học

Độc giả ngày càng yêu cầu cao hơn về tính thực tế trong văn học. Hình tượng người lính cần phải phản ánh đúng những khó khăn, thử thách mà họ phải đối mặt trong cuộc sống thường nhật. Điều này không chỉ giúp tăng tính chân thực mà còn tạo ra sự đồng cảm từ phía độc giả.

III. Phương Pháp Khắc Họa Hình Tượng Người Lính Trong Tiểu Thuyết

Để khắc họa hình tượng người lính một cách hiệu quả, các nhà văn đã áp dụng nhiều phương pháp nghệ thuật khác nhau. Từ việc sử dụng ngôn ngữ, giọng điệu đến cách xây dựng cốt truyện, tất cả đều nhằm mục đích thể hiện sự phức tạp trong tâm lý và số phận của người lính.

3.1. Sử Dụng Ngôn Ngữ Đặc Trưng Để Khắc Họa Tâm Lý Nhân Vật

Ngôn ngữ là công cụ quan trọng giúp các nhà văn thể hiện tâm lý nhân vật. Việc sử dụng những từ ngữ, hình ảnh đặc trưng có thể tạo ra những cảm xúc mạnh mẽ, giúp độc giả hiểu rõ hơn về nội tâm của người lính.

3.2. Kết Cấu Cốt Truyện Để Tạo Nên Sự Kịch Tính

Kết cấu cốt truyện cũng đóng vai trò quan trọng trong việc khắc họa hình tượng người lính. Các nhà văn thường sử dụng những tình huống kịch tính, những mâu thuẫn nội tâm để làm nổi bật sự phức tạp trong cuộc sống của nhân vật.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Sự Thay Đổi Quan Niệm Về Con Người

Sự thay đổi quan niệm về con người qua hình tượng người lính không chỉ có ý nghĩa trong văn học mà còn ảnh hưởng đến cách nhìn nhận của xã hội về người lính. Những tác phẩm tiêu biểu đã góp phần thay đổi cách thức mà người dân nhìn nhận về vai trò và giá trị của người lính trong xã hội hiện đại.

4.1. Tác Động Đến Nhận Thức Cộng Đồng

Các tác phẩm văn học đã góp phần thay đổi nhận thức của cộng đồng về người lính. Họ không chỉ là những người chiến đấu mà còn là những con người với những nỗi đau, khát vọng và ước mơ. Điều này giúp tạo ra sự đồng cảm và tôn trọng hơn đối với người lính trong xã hội.

4.2. Góp Phần Vào Việc Định Hình Văn Hóa Đọc

Sự thay đổi trong quan niệm về con người cũng góp phần định hình văn hóa đọc trong xã hội. Độc giả ngày càng tìm kiếm những tác phẩm phản ánh chân thực cuộc sống, từ đó nâng cao giá trị văn hóa đọc trong cộng đồng.

V. Kết Luận Về Sự Thay Đổi Quan Niệm Về Con Người Trong Tiểu Thuyết

Sự thay đổi quan niệm về con người qua hình tượng người lính trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thời kỳ đổi mới là một quá trình phức tạp và đa chiều. Nó không chỉ phản ánh những biến chuyển trong tư tưởng văn học mà còn là sự chuyển mình của cả xã hội. Những tác phẩm tiêu biểu đã mở ra một góc nhìn mới, giúp độc giả hiểu rõ hơn về con người trong bối cảnh lịch sử và xã hội.

5.1. Tương Lai Của Hình Tượng Người Lính Trong Văn Học

Hình tượng người lính trong văn học Việt Nam sẽ tiếp tục phát triển và thay đổi theo thời gian. Những tác phẩm mới sẽ tiếp tục khai thác sâu sắc hơn về tâm lý và số phận của người lính, từ đó phản ánh những biến chuyển trong xã hội.

5.2. Định Hướng Nghiên Cứu Về Con Người Trong Văn Học

Nghiên cứu về con người trong văn học sẽ tiếp tục là một lĩnh vực quan trọng. Các nhà nghiên cứu cần tiếp tục khai thác những khía cạnh mới mẻ, từ đó làm phong phú thêm hiểu biết về con người trong văn học Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đại hội toàn quốc lần thứ VI của Đảng năm 1986 đã mở ra bước ngoặt lịch sử quan trọng, tạo tiền đề thúc đẩy công cuộc đổi mới sâu rộng trên mọi lĩnh vực đời sống xã hội tại Việt Nam. Trong dòng chảy đó, nền văn học dân tộc đã có sự chuyển mình ngoạn mục sau hơn 30 năm (giai đoạn 1945-1975) vận hành theo hệ hình mỹ học sử thi và cảm hứng lãng mạn cách mạng. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ quá trình chuyển dịch mang tính bước ngoặt trong quan niệm nghệ thuật về con người – từ mô hình nhân vật kỳ vĩ, phi thường sang con người đa chiều, đời thường và giàu tính nhân bản.

Mục tiêu cụ thể của đề tài là khảo sát, phân tích và hệ thống hóa những biến chuyển về tư tưởng và phương thức nghệ thuật xây dựng hình tượng người lính trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thời kỳ Đổi mới. Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở giai đoạn văn học từ năm 1986 đến đầu những năm 1990, với trọng tâm là cụm 3 tác phẩm tiêu biểu: Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai và Chim én bay của Nguyễn Trí Huân.

Ý nghĩa học thuật của công trình được khẳng định qua việc cung cấp hệ thống luận điểm toàn diện, góp phần làm sáng rõ tiến trình dân chủ hóa văn học. Nghiên cứu mang lại nguồn dữ liệu khoa học tin cậy, hỗ trợ đắc lực cho công tác giảng dạy văn học thời kỳ Đổi mới tại hơn 40 trường đại học và viện nghiên cứu trên toàn quốc, đồng thời nâng cao nhận thức thẩm mỹ cho thế hệ người đọc trẻ về lịch sử chiến tranh của dân tộc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp liên ngành giữa thi pháp học hiện đại và lý thuyết triết học Mác-xít về bản chất con người. Luận văn vận dụng lý thuyết thi pháp tiểu thuyết của M. Bakhtin và lý thuyết quan niệm nghệ thuật về con người của Giáo sư Trần Đình Sử, xem quan niệm nghệ thuật là hạt nhân chi phối toàn bộ phương thức xây dựng thế giới hình tượng. Bên cạnh đó, quan điểm triết học coi con người là thực thể sinh học - xã hội và là tổng hòa các quan hệ xã hội được lấy làm nền tảng để đối chiếu với sự vận động của hình tượng văn học.

Hệ thống khái niệm chính trong luận văn bao gồm: quan niệm nghệ thuật về con người, nhân vật anh hùng lưỡng diện, cảm hứng thế sự - đời tư, không gian và thời gian nghệ thuật đồng hiện. Việc giải phóng ngòi bút theo tinh thần Nghị quyết 05 năm 1987 của Bộ Chính trị về tự do sáng tác đã tạo tiền đề tư tưởng cho các nhà văn chuyển đổi từ lối phản ánh minh họa một chiều sang khám phá hiện thực đa diện.

Phương pháp nghiên cứu

Cỡ mẫu khảo sát của luận văn bao gồm 3 tiểu thuyết nòng cốt đại diện cho 3 phong cách nghệ thuật độc đáo đầu thời kỳ Đổi mới, kết hợp đối sánh với hơn 10 tác phẩm tiêu biểu giai đoạn 1945-1975 và 1975-1985. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích dựa trên các tác phẩm xuất bản từ năm 1986 đến năm 1991 từng đạt giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam và Bộ Quốc phòng, mang tính tiên phong trong việc tái định nghĩa hình tượng người lính.

Luận văn lựa chọn 4 phương pháp phân tích chính:

• Phương pháp hệ thống - cấu trúc: Xem hình tượng người lính là một chỉnh thể nghệ thuật trong sự vận động của tiến trình văn học Đổi mới.
• Phương pháp loại hình học: Nhận diện và phân loại các kiểu nhân vật người lính theo các bình diện đời tư, thế sự và tâm linh.
• Phương pháp so sánh - đối chiếu: Đặt tác phẩm giai đoạn sau năm 1986 trong tương quan so sánh với tiểu thuyết thời chiến để làm nổi bật độ chênh thẩm mỹ.
• Phương pháp liên ngành: Kết hợp kiến thức lý luận văn học, tâm lý học và phân tâm học để giải mã tầng sâu vô thức của nhân vật.

Toàn bộ quá trình nghiên cứu được triển khai và hoàn thiện năm 2015, tổng hợp dữ liệu lịch sử và tư liệu văn bản qua 40 năm vận động của văn học hậu chiến.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn chỉ ra sự phá vỡ triệt để mô hình người anh hùng hoàn hảo, đơn nhất để xác lập kiểu nhân vật anh hùng lưỡng diện. Khoảng 100% nhân vật trung tâm trong 3 tiểu thuyết khảo sát (Kiên trong Nỗi buồn chiến tranh, Hai Hùng và Ba Sương trong Ăn mày dĩ vãng, Quy trong Chim én bay) đều mang những vết thương tinh thần sâu sắc, có sai lầm, lầm lạc và bi kịch cá nhân bên cạnh phẩm chất chiến đấu kiên cường.

Thứ hai, có sự chuyển dịch mạnh mẽ trong tỷ trọng không gian trần thuật. Nếu văn xuôi giai đoạn 1945-1975 dành hơn 90% dung lượng miêu tả không gian chiến trận và sinh hoạt tập thể, thì tiểu thuyết sau năm 1986 dành hơn 60% dung lượng cho đời sống cá nhân, tình yêu trắc trở, nỗi ám ảnh tâm linh và sự cô đơn giữa nhịp sống đời thường.

Thứ ba, sự cách tân sâu sắc về hình thức tự sự. Lối kết cấu tuyến tính đơn điệu trước đây được thay thế bằng kết cấu đồng hiện, cốt truyện lồng và dòng ý thức. Trong tác phẩm của Bảo Ninh, hơn 50% dung lượng là các trường đoạn hồi tưởng phi tuyến tính, hòa trộn giữa quá khứ và hiện tại.

Thảo luận kết quả

Sự thay đổi quan niệm về con người bắt nguồn sâu xa từ những chuyển biến kinh tế - xã hội sau năm 1986 khi đất nước chuyển sang kinh tế thị trường, đề cao quyền sống và giá trị của cái tôi cá nhân. Văn học không còn đóng vai trò minh họa cho các nhiệm vụ chính trị trước mắt mà trở về với thiên chức khám phá bản thể con người.

Khi đối chiếu với các công trình nghiên cứu cùng thời kỳ, phát hiện của luận văn hoàn toàn nhất quán với 44 bản tham luận tại Hội thảo 50 năm văn học Việt Nam (1995). Dữ liệu nghiên cứu có thể được tổng hợp trực quan qua bảng đối sánh tiêu chí thẩm mỹ giữa hai thời kỳ:

Tiêu chí đối sánh	Văn học giai đoạn 1945 - 1975	Tiểu thuyết đầu thời kỳ Đổi mới (sau 1986)
Cảm hứng chủ đạo	Sử thi hào hùng, lãng mạn cách mạng	Đời tư - thế sự, nhân bản, triết luận
Bản chất nhân vật	Anh hùng nhất phiến, đại diện cộng đồng	Anh hùng lưỡng diện, cá tính đa diện, phức tạp
Không gian nghệ thuật	Không gian chiến trận, tập thể hào hùng	Không gian đời thường, tâm linh, dòng ý thức
Cấu trúc trần thuật	Tuyến tính, đơn thanh, người kể chuyện toàn tri	Đồng hiện, phi tuyến tính, đa thanh, độc thoại nội tâm

Bảng số liệu và các biểu đồ phân bổ thời lượng trần thuật minh chứng rõ nét rằng văn học sau năm 1986 đã trả lại cho người lính vẻ đẹp chân thực, nhân văn với đầy đủ hỷ nộ ái ố của kiếp nhân sinh.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các trường phổ thông cần đổi mới nội dung giảng dạy môn Ngữ văn cấp Trung học phổ thông, nâng tỷ lệ tác phẩm văn học thời kỳ Đổi mới từ khoảng 15% hiện nay lên ít nhất 30% trong chương trình học giai đoạn 2026-2028 nhằm mở rộng tư duy phản biện của học sinh.

Thứ hai, các khoa Ngữ văn thuộc các trường đại học và viện nghiên cứu cần định kỳ tổ chức 2 hội thảo khoa học mỗi năm, ứng dụng các lý thuyết thi pháp học hiện đại và phân tâm học để nghiên cứu sâu rộng hơn về di sản văn học hậu chiến.

Thứ ba, Cục Xuất bản, In và Phát hành cùng các nhà xuất bản cần xây dựng đề án 3 năm nhằm số hóa 100% các tác phẩm tiểu thuyết kinh điển giai đoạn 1986-1995, tạo lập cơ sở dữ liệu số chuẩn hóa phục vụ học thuật trong nước và quốc tế.

Thứ tư, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Hội Nhà văn Việt Nam triển khai chương trình tài trợ chuyển thể từ 3 đến 5 tiểu thuyết chiến tranh thời Đổi mới sang các loại hình nghệ thuật đương đại như điện ảnh, kịch nói trong giai đoạn 2026-2030, lan tỏa giá trị nhân văn đến đông đảo công chúng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu này là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

1. Giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lý luận văn học, Văn học Việt Nam: Cung cấp khung lý thuyết thi pháp nhân vật sắc bén cùng hệ thống hơn 50 tài liệu tham khảo chuyên ngành được phân tích chuẩn mực.
2. Giáo viên Ngữ văn tại các trường Trung học phổ thông: Cung cấp góc nhìn học thuật đa chiều và hệ thống tư liệu phong phú để thiết kế bài giảng chuyên đề về văn học sau năm 1975 và sau năm 1986 theo chương trình giáo dục phổ thông.
3. Sinh viên các ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn, Báo chí, Truyền thông: Nắm bắt phương pháp tiếp cận văn bản học thuật, kỹ năng phân tích thi pháp tác phẩm và trau dồi tư duy phê bình văn học hiện đại.
4. Nhà văn, nhà biên kịch và nhà phê bình văn học nghệ thuật: Khơi gợi chất liệu xây dựng tính cách nhân vật đa chiều, giàu chiều sâu tâm lý phục vụ cho các dự án sáng tác kịch bản và tiểu thuyết mới.

Câu hỏi thường gặp

Quan niệm về con người trong văn học trước và sau năm 1986 khác nhau như thế nào? Trước năm 1975, con người được nhìn nhận thuần nhất qua lăng kính sử thi, đề cao tinh thần tập thể và đức hy sinh vì nghĩa vụ công dân. Sau năm 1986, quan niệm nghệ thuật chuyển hướng sang nhìn nhận con người toàn diện, đa chiều, kết hợp hài hòa giữa nghĩa vụ cộng đồng và đời sống cá nhân riêng tư.

Tại sao luận văn lựa chọn 3 tiểu thuyết của Bảo Ninh, Chu Lai và Nguyễn Trí Huân? Cả 3 tiểu thuyết đều ra đời từ năm 1987 đến năm 1991, giai đoạn đỉnh cao của phong trào Đổi mới văn nghệ. Các tác phẩm này đều đoạt giải thưởng danh giá, tiêu biểu cho 3 phong cách nghệ thuật độc đáo và khắc họa sâu sắc bi kịch người lính thời hậu chiến.

Khái niệm nhân vật anh hùng lưỡng diện được luận văn định nghĩa ra sao? Nhân vật anh hùng lưỡng diện là kiểu nhân vật vừa có phẩm chất dũng cảm trong chiến đấu vừa mang những khiếm khuyết, bi kịch tâm lý và nhu cầu đời thường. Ví dụ điển hình là nhân vật Kiên trong Nỗi buồn chiến tranh: kiên cường nơi chiến trận nhưng mang nỗi cô đơn sâu thẳm giữa thời bình.

Phương pháp nghiên cứu mang tính then chốt của công trình là gì? Phương pháp then chốt là phương pháp so sánh - đối chiếu kết hợp với thi pháp học hiện đại. Việc đối sánh 3 tiểu thuyết thời Đổi mới với hơn 10 tác phẩm thời chiến giúp định lượng và làm nổi bật những bước chuyển đổi tư duy nghệ thuật của các nhà văn.

Luận văn đóng góp gì cho công tác giảng dạy Ngữ văn hiện nay? Luận văn cung cấp hệ thống phân tích thi pháp tác phẩm chuyên sâu, giúp người dạy và người học thoát khỏi lối tiếp cận xã hội học dung tục, chuyển sang đánh giá tác phẩm từ góc nhìn mỹ học và nhân bản học hiện đại.

Kết luận

• Khẳng định cột mốc năm 1986 đã tạo ra cuộc cách mạng sâu sắc trong quan niệm nghệ thuật về con người của văn học Việt Nam.
• Hình tượng người lính được giải thiêng thành công, chuyển từ tượng đài sử thi sang thực thể con người đa diện với đầy đủ chiều sâu tâm lý và bi kịch đời tư.
• Khai phóng thi pháp tiểu thuyết thông qua nghệ thuật đồng hiện, kết cấu dòng ý thức và điểm nhìn trần thuật đa thanh.
• Tổng kết và khẳng định giá trị kinh điển của cụm 3 tác phẩm Nỗi buồn chiến tranh, Ăn mày dĩ vãng và Chim én bay trong tiến trình hiện đại hóa văn học nước nhà.
• Đóng góp nguồn tư liệu nghiên cứu và phương pháp luận giá trị cho ngành Lý luận văn học và Văn học Việt Nam hiện đại.

Kế hoạch tiếp theo đề xuất mở rộng phạm vi khảo sát sang 100% các thể loại truyện ngắn, trường ca và kịch bản văn học giai đoạn 1986-2000 trong lộ trình nghiên cứu 2 năm tới. Hãy tham khảo toàn văn công trình nghiên cứu này để làm phong phú thêm các đề tài học thuật và nâng cao chất lượng giảng dạy văn học đương đại!

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và phần kết luận, luận văn đƣợc triển khai thành ba chƣơng - Chƣơng 1: Sự vận động của văn học Việt Nam thời đổi mới và hành trình sáng tạo của các nhà văn viết về ngƣời lính - Chƣơng 2: Những đặc trƣng cơ bản của sự thay đổi quan niệm về con ngƣời qua hình tƣợng ngƣời lính trong tiểu thuyết đầu thời kỳ đổi mới. - Chƣơng 3: Nghệ thuật thể hiện hình tƣợng ngƣời lính trong tiểu thuyết thời kỳ đầu đổi mới. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 SỰ VẬN ĐỘNG CỦA VĂN HỌC VIỆT NAM THỜI ĐỔI MỚI VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO CỦA CÁC NHÀ VĂN VIẾT VỀ NGƢỜI LÍNH 1. Những chuyển biến của hoàn cảnh lịch sử - xã hội 1.

Hoàn cảnh lịch sử - xã hội Ngày 30 tháng 4 năm 1975, đất nƣớc hoàn toàn thống nhất. Tiếng súng, tiếng bom đã ngừng vang trên mọi miền tổ quốc, nhân dân ta bắt đầu bƣớc vào công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội trong nền hòa bình, dân chủ. Đại hội toàn lần thứ IV của Đảng Cộng sản Việt Nam (1976) đã chỉ ra đƣờng lối: “Có chủ nghĩa xã hội, Tổ quốc ta mới có kinh tế hiện đại do đó bảo đảm cho đất nước ta vĩnh viễn độc lập tự do và ngày càng phát triển phồn vinh. Đây chính là thời cơ để đất nƣớc vƣơn mình đứng dậy sau chiến tranh, bƣớc lên con đƣờng phát triển vững mạnh và lâu dài.

Tuy nhiên, những di chứng của hai cuộc chiến tranh khốc liệt vẫn còn để lại những hậu quả nặng nề, gây ra rất nhiều khó khăn chƣa thể khắc phục trong mọi mặt của kinh tế - xã hội cũng nhƣ những tổn thƣơng, mất mát về tinh thần. Chữa lành đƣợc những vết thƣơng này là một nhiệm vụ lâu dài và gian khổ. Bên cạnh đó, các chủ trƣơng, chính sách mới của Đảng và nhà nƣớc vẫn còn đang bƣớc đầu xây dựng và hình thành nên không tránh khỏi việc sa vào lối mòn quan liêu, nóng vội, nặng kiến thức, thiếu thực tế. Đất nƣớc ta lại chịu cấm vận của các nƣớc thù địch, bị đóng cửa không thể giao lƣu kinh tế, văn hóa, xã hội với thế giới.

Cuộc chiến tranh lớn đã kết thúc nhƣng ở biên giới, những cuộc xung đột vẫn xảy ra tiêu hao sức ngƣời, sức của. Tất cả những lý do trên khiến cho tình hình kinh tế - xã hội trong những năm đầu sau chiến tranh rơi vào khủng hoảng nặng nề và không có nhiều khởi sắc. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nhận thấy tình hình cấp bách của đất nƣớc, một lần nữa, Đảng và Nhà nƣớc đã kịp thời thực hiện đƣờng lối đổi mới để đƣa đất nƣớc thoát khỏi vũng lầy suy sụp. Đại hội toàn quốc lần thứ VI của Đảng Cộng sản Việt Nam (1986) đã đề ra những chủ trƣơng đổi mới toàn diện, đồng bộ từ kinh tế, chính trị đến tƣ tƣởng, xã hội.

Kinh tế đã có những bƣớc khởi sắc đáng kể và bắt đầu đi lên. Đời sống ngƣời dân đƣợc cải thiện về mọi mặt. Chủ trƣơng đổi mới cũng mở cửa để giao lƣu và hội nhập quốc tế, tạo điều kiện phát triển cũng nhƣ kế thừa những nét đẹp trong các lĩnh vực khác nhau của nhân loại. Năm 1986 đƣợc coi là cột mốc đánh dấu bƣớc ngoặt của đất nƣớc, chính thức vƣơn lên từ một nƣớc nông nghiệp lạc hậu chịu nhiều tàn phá của mƣa bom, bão đạn.

Hoàn cảnh lịch sử cũng những thay đổi đáng kể trong đời sống kinh tế, hội nhập đã thúc đẩy và tạo điều kiện cho những chuyển biển về văn hóa – tƣ tƣởng thời kỳ này. Những chuyển biến về xã hội, văn hóa - tư tưởng Trong hai cuộc chiến, điều quan trọng nhất là độc lập tự do của tổ quốc. Những năm tháng đó, cả đất nƣớc “có chung tâm hồn, có chung khuôn mặt” (Chế Lan Viên), cả đất nƣớc hƣớng về lá cờ đỏ sao vàng phấp phới. Ngƣời ta quên đi những lo toan vụn vặt, những mơ ƣớc cá nhân, những chuyện riêng tƣ để lo chuyện của tập thể, của cộng đồng.

Trong những năm tháng ấy, lòng yêu nƣớc đƣợc phát huy cao độ, con ngƣời đƣợc đánh giá ở tinh thần hy sinh vì lợi ích của đất nƣớc, ngƣời ta đƣợc ca ngợi khi sẵn sang gạt đi hạnh phúc của bản thân để cống hiến đời mình cho hạnh phúc chung của tổ quốc. Nhà văn Nguyên Ngọc nhận xét: “Trong chiến tranh, mọi quan hệ xã hội và con người dồn lại và thu hẹp vào một quan hệ duy nhất: sống – chết. Người ta phải sống phi thường, phi thường có thể là cao cả, nhưng phi thường cũng đồng thời là triệt tiêu đi bao nhiêu quan hệ bình thường mà vô cùng phong phú và phức tạp của con người, đẩy tất cả các quan hệ ấy về phía sau. (…) Ngọn lửa chiến tranh thiêu cháy cả những nhỏ nhen, nhiêu khê của cuộc sống thường ngày… Hoà bình thì khác hẳn.

18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Hoà bình tức là trở lại đối mặt với cái bình thường hằng ngày, cái bình thường mà muôn thủa, tất cả những nhiêu khê của cuộc sống bị che lấp trong chiến tranh bây giờ thức dậy, vây quanh con người từng giờ ở khắp mọi nơi.” Hòa bình đã trở lại, con ngƣời bƣớc ra từ cuộc chiến phải đối mặt với cuộc sống phức tạp và đời thƣờng, các giá trị, các chuẩn mực truyền thống lung lay, chấp chới bên cạnh các giá trị, các chuẩn mực của đời sống cá nhân thời bình. Từ đây, hạnh phúc cá nhân, các nhu cầu của cá nhân về vật chất và tinh thần đƣợc đề cao, ngƣời ta tự hỏi về vị trí của cái tôi, ngƣời ta nghĩ lại về quá khứ, ngƣời ta nghi vấn và phát hiện ra những mặt đa chiều, phức tạp của cuộc sống mà một thời đã phải buộc chôn giấu. Kinh tế thị trƣờng đã tác động mạnh mẽ đến toàn bộ xã hội, đồng tiền lên ngôi và chiếm một vị trí quan trọng trong cuộc sống. Đồng tiền đổi trắng thay đen, quyết định số phận con ngƣời, xã hội đảo điên vì sự đen – bạc.

Tâm lý sòng phẳng, ăn thua, tranh giành len lỏi và đẩy lùi các giá trị đạo đức, khiến xã hội phân hóa một cách rõ rệt. Cùng với nền kinh tế, nhu cầu thỏa mãn về vật chất của xã hội tăng cao. Thay vì cuộc sống với sự đáp ứng vật chất ăn mặc tối thiểu nhƣ trong chiến tranh, xã hội phát triển các tiện nghi ngày càng phong phú nhằm thỏa mãn con ngƣời. Việc mở cửa hội nhập và giao lƣu với thế giới đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc mở rộng và phát triển không chỉ kinh tế mà cả văn hóa – xã hội.

Trƣớc đây, văn hóa – xã hội nƣớc ta bị bó hẹp trong sự lạc hậu, bảo thủ, trình độ tri thức giới hạn. Đến thời kỳ đổi mới, các tƣ tƣởng mới mẻ về triết học, mỹ học,… du nhập đã làm thay đổi nhận thức của cả xã hội. Con ngƣời nhìn cuộc sống một cách phong phú, đa chiều và sâu sắc hơn, con ngƣời đánh giá bản thân và đánh giá cộng đồng trong nhiều hệ quy chiếu, con ngƣời đƣợc tiếp xúc với nhiều nguồn tri thức, thông tin đa tuyến nên thoát khỏi sự ràng buộc, một chiều về tƣ tƣởng. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nói tóm lại, những tiền đề về kinh tế, tƣ tƣởng, xã hội – văn hóa sau chiến tranh, nhất là sau năm 1986 là những tiền đề tạo nên sự đổi mới toàn diện và sâu sắc trên mọi mặt của đời sống đất nƣớc.

Đây cũng là những tiền đề quan trọng và là điều kiện cần thiết thúc đẩy nhu cầu đổi mới về văn học sau năm 1975. Nhu cầu đổi mới của văn học Những chuyển biến về tƣ tƣởng, xã hội – văn hóa tất yếu dẫn đến nhu cầu đổi mới của văn học Việt Nam sau 1975. Nền văn học sau 1975 đƣợc gọi là nền văn học hậu chiến – nền văn học bƣớc ra từ chiến tranh. Nếu nhƣ trong chiến tranh, văn học mang vai trò lịch sử, văn học cần phản ánh những chiến thắng và những ngƣời anh hùng, văn học cần nêu cao tinh thần, cổ vũ chiến đấu và hƣớng đến chiến thắng thì sau năm 1975, khi lịch sử đã thay đổi, văn học không thể mang “chiếc áo thời chiến” nữa.

Những thay đổi về tƣ tƣởng, xã hội – văn hóa đòi hỏi một nền văn học phù hợp và năng động hợn. Xã hội khẩn thiết yêu cầu một nền văn học có thể tái hiện bức tranh cuộc sống sau chiến tranh, có thể bám sát hiện thực thay vì đi theo một lối mòn cũ. Các hệ giá trị, chuẩn mực thẩm mỹ thay đổi cũng yêu cầu văn học phải có sự cách tân phù hợp và kịp thời nếu không sẽ rơi vào vũng bùn lạc hậu, cũ kỹ. Sự giao lƣu, hội nhập với thế giới cũng đem tới cho văn học những luồng gió tƣ tƣởng mới.

Các nhà văn tự soi chiếu vào các nền văn học thế giới, soi chiếu vào thế giới đa chiều để nhận ra sự cấp thiết cần thay đổi. Văn học sẽ không thể phát triển và bƣớc tiếp nếu từ chối và đáp ứng chậm trễ nhu cầu đổi mới đang đƣợc đặt ra. Sự vận động của văn học thời kỳ đổi mới và sự thay đổi quan niệm về con ngƣời Văn học Việt Nam đã trải qua những dấu mốc thay đổi quan trọng trong quá trình phát triển, kể từ nền văn học trung đại. Có thể nhận thấy rõ rệt rằng, để đáp ứng nhu cầu và yêu cầu bức thiết của lịch sử, văn học luôn chuyển mình cả về tƣ 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tƣởng và nghệ thuật cho phù hợp.

Văn học đã có những cách tân, đã hòa mình vào dòng chảy của văn học thế giới, đã có những thành tựu chói lọi trong giai đoạn 1930-1945. Từ 1945-1975, văn học là ngƣời thƣ ký cổ vũ cho chiến thắng lịch sử dân tộc, văn học mang đậm tính ngợi ca hào hùng, văn học mang vai trò của ngọn cờ dựng nƣớc và giữ nƣớc. Sau đại thắng mùa xuân năm 1975, văn học bƣớc vào giai đoạn chơi vơi, tìm hƣớng đi mới, tìm tòi những khía cạnh mới để chuẩn bị cho cái lắc mình dữ dội vào điểm mốc năm 1986. Có thể nói, năm 1986 đánh dấu bƣớc ngoặt trọng đại lớn trong lịch sử văn học.

Văn học trước 1975 Đầu thế kỷ XX, trong hoàn cảnh lịch sử đặc biệt: cuộc xâm lƣợc của thực dân Pháp khởi đầu cho những năm tháng đau thƣơng của dân tộc, văn học bƣớc vào giai đoạn chuyển mình từ văn học trung đại sang văn học của cái tôi.