Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÌNH HÌNH TỘI PHẠM TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN PHÚ NHUẬN, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 1. Khái niệm, đặc điểm của tình hình tội phạm trên địa bàn quận Phú Nhuận, Thành phố Hồ Chí Minh 1. Khái niệm tình hình tội phạm Tình hình tội phạm là đối tượng nghiên cứu cơ bản, đầu tiên của tội phạm học, “khái niệm tình hình tội phạm được hình thành bằng cách chuyển mức độ nhận thức từ sự kiện, hành vi và khái niệm tội phạm đơn nhất đến một khái niệm chung hơn, khái quát hơn, phức tạp hơn” [50, tr. 54] Tình hình tội phạm là khái niệm đang được tranh luận, chưa thống nhất về tên khái niệm cũng như cách định nghĩa.
“Tình hình tội phạm là trạng thái, xu thế vận động của (các) tội phạm (hoặc nhóm tội phạm hoặc một loại tội phạm) đã xảy ra trong một đơn vị không gian và đơn vị thời gian nhất định” [50, tr. 174] “Tình hình tội phạm là toàn bộ tình hình, cơ cấu, động thái, diễn biến của các loại tội phạm hay từng loại tội phạm trong một giai đoạn nhất định xảy ra trong một lĩnh vực, một địa phương, trong phạm vi quốc gia, khu vực hoặc toàn thế giới trong khoảng thời gian nhất định” [50, tr. 171] “Tình hình tội phạm là hiện tượng tâm- sinh lý- xã hội tiêu cực, vừa mang tính lịch sử và lịch sử cụ thể, vừa mang tính pháp lý hình sự với hạt nhân là tính giai cấp, được biểu hiện thông qua tổng thể các hành vi phạm tội cùng chủ thể thực hiện các hành vi đó trong một đơn vị thời gian và không gian nhất định” [4, tr. 107] “Tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội, pháp lý - hình sự được thay đổi về mặt lịch sử, mang tính chất giai cấp bao gồm tổng thể thống nhất (hệ thống) các tội phạm thực hiện trong một xã hội (quốc gia) nhất định và trong một khoảng thời gian nhất định” [50, tr.
61] Trong các quan điểm trên, quan điểm thứ tư theo cá nhân là toàn diện và đầy đủ hơn cả. Một mặt vừa nêu lên được bản chất của hiện tượng xã hội (tội phạm) 7 đang diễn ra trong xã hội, mặt khác bao hàm được nội dung phản ánh của hiện tượng tội phạm là một tổng thể hoàn chỉnh bao gồm các nội dung cấu thành tổng thể đó, mối liên hệ của các yếu tố trong tổng thể, mối liên hệ của tổng thể đó với bên ngoài là các quá trình, hiện tượng xã hội khác. Tình hình tội phạm phát sinh trong giai đoạn nhất định của xã hội loài người, khi môi trường xã hội hội đủ các yếu tố cần thiết để tội phạm ra đời. Sau khi ra đời tình hình tội phạm phải được sự “chấp nhận” của môi trường xã hội để tồn tại trong đó.
Bản chất của nó mang nội dung xã hội, chống lại quy chuẩn xã hội, do con người sống trong xã hội thực hiện, có nguyên nhân từ chính môi trường xã hội, gây hại cho đời sống xã hội. Đó phải là hiện tượng xã hội chứ không thể là hiện tượng nào khác. Tình hình tội phạm trong tổng thể chung của nó không phải là hiện tượng thúc đẩy sự phát triển xã hội mà là hiện tượng xã hội tiêu cực, chống đối lại các quy chuẩn chung, các chuẩn mực đảm bảo cho sự tồn tại, phát triển của xã hội, cần phải được kiểm soát, hạn chế, đẩy lùi. Hậu quả của hiện tượng tội phạm để lại cho xã hội rất lớn, đó không chỉ là thiệt hại về vật chất, tính mạng sức khỏe, thiệt hại về tinh thần mà còn làm đảo lộn cả một xã hội, phá vỡ cấu trúc xã hội, ảnh hưởng đến hàng triệu người.
Tội phạm khủng bố đang tiếp diễn hiện nay tại khu vực Trung Đông đang cho chúng ta thấy hậu quả tội phạm gây ra lớn lao đến mức nào. Mặc dù nghiên cứu tội phạm dưới góc độ là hiện tượng xã hội, tuy nhiên tình hình tội phạm cũng mang tính pháp lý - hình sự. Chính luật hình sự nhận diện cho ta biết hành vi nào là hành vi phạm tội, chỉ có sự quy định của luật hình sự thì một hành vi nào đó mới là tội phạm. Trên quan điểm của chính sách hình sự, hoạt động tội phạm hóa, phi tội phạm hóa, hình sự hóa, phi hình sự hóa đều tác động đến “bức tranh” tổng thể của tình hình tội phạm.
Phát sinh và tồn tại trong xã hội có giai cấp, hiện tượng tội phạm hay tình hình tội phạm tất yếu mang tính giai cấp. Tính giai cấp thể hiện trong việc quy định những hành vi nào là tội phạm, thái độ cụ thể đối với nó nhằm mượn phương tiện là luật hình sự, công cụ là nhà nước để bảo vệ quyền lợi của giai cấp đang nắm giữ quyền lực chính trị. Có những tội phạm cụ thể (bộ phận trong tổng thể tình hình tội 8 phạm) thể hiện sự mâu thuẫn giai cấp. Tuy nhiên chúng ta phải nhận thấy được tính xã hội sâu sắc của nó, tình hình tội phạm về cơ bản là hiện tượng xã hội tiêu cực chống lại các giá trị văn minh phổ quát của xã hội loài người, giai cấp nào, lực lượng nào được trao quyền lãnh đạo xã hội cũng phải xác định được điều đó.
Tại thời điểm lịch sử ngày nay, sự điều chỉnh mạnh mẽ của các nhà nước tư bản nhằm hướng tới sự đồng thuận xã hội (cân bằng, điều hòa lợi ích giữa các tầng lớp, quan tâm đến an sinh xã hội.), sự thúc đẩy mạnh mẽ của tiến trình dân chủ, quyền con người ngày càng được bảo đảm tốt hơn trên thực tế, sự đề cao quá tính giai cấp có lẽ là lựa chọn không thích hợp. Xã hội luôn thay đổi, tình hình tội phạm luôn phải chịu sự tác động của các quá trình xã hội, hiện tượng xã hội khác.Trong những thời điểm hoàn cảnh cụ thể khác nhau thì tình hình tội phạm luôn khác nhau. Điều này được minh chứng rõ ràng với sự khác nhau của các nội dung cấu thành nên tình hình tội phạm. Mức độ, động thái, cơ cấu, tính chất của tình hình tội phạm có sự thay đổi rõ ràng.
Đây là đặc điểm cần phải nhận thức một cách biện chứng để khi nghiên cứu, giải quyết vấn đề đặt ra trong phòng ngừa tội phạm phải chỉ ra được đâu là nguyên nhân tạo ra sự thay đổi đó từ trong chính các quá trình xã hội, hiện tượng xã hội xảy ra trong môi trường của chính xã hội cụ thể tạo ra tình hình tội phạm mà chúng ta đang khảo sát. Tình hình tội phạm là tổng thể thống nhất của các tội phạm đã xảy ra trong một khoảng thời gian nhất định và trong không gian nhất định.Trong một tổng thể thống nhất đó được biểu hiện bằng các nội dung, bộ phận cấu thành nên tổng thể đó và mối quan hệ qua lại biện chứng của các yếu tố cấu thành đó. Khi ta chia nội dung của tình hình tội phạm thành các tiêu chí như mức độ, diễn biến, cơ cấu, tính chất đó là cách để nhận thức có hệ thống. Khi nói “tình hình tội phạm là trạng thái, xu thế vận động” [4, tr.
174] vô hình chung chúng ta không đề cập đến mối quan hệ của các yếu tố tạo nên “bức tranh” tổng thể đó. Từ những phân tích trên ta có thể khái niệm: Tình hình tội phạm là hiện tượng xã hội tiêu cực (tội phạm) mang tính pháp lý- hình sự, tính lịch sử, tính giai cấp bao gồm hệ thống tổng thể thống nhất các tội phạm đã xảy ra trong phạm vi không gian nhất định và trong khoảng thời gian nhất định. 9 Tình hình tội phạm là hiện tượng xã hội, khi nghiên cứu, giải quyết về tình hình tội phạm của địa bàn nào đó phải đặt nó trong mối quan hệ biện chứng với các hiện tượng, quá trình xã hội diễn ra trên địa bàn đó, phải chỉ ra được nguyên nhân tình hình tội phạm trong mối quan hệ qua lại với các quá trình kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục., những đặc điểm riêng có của địa phương đó tác động đến tình hình tội phạm. Và ngược lại khi tổ chức các biện pháp phòng ngừa phải thấy được tác dụng phòng ngừa tội phạm trong chính các giải pháp về kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục để triển khai nó cùng với các biện pháp chuyên biệt trong một tổng thể mang lại hiệu quả lâu dài, bền vững.
Tình hình tội phạm là một tổng thể thống nhất, việc phân chia thành các nội dung đó là phương pháp để nhận thức, phải đặt các nội dung đó trong mối quan hệ biện chứng với nhau để từ đó nhận thức được một cách đầy đủ, tổng thể về một tình hình tội phạm. Tình hình tội phạm là đối tượng nghiên cứu cơ bản, đầu tiên, mọi nghiên cứu để giải quyết về một tình hình tội phạm cụ thể phải được xuất phát từ chính tình hình tội phạm đó, các vấn đề nghiên cứu khác như nguyên nhân, nhân thân người phạm tội, nạn nhân đều phải xuất phát từ thực tiễn của tình hình tội phạm. Có như thế đảm bảo được tính thực tiễn, công trình có giá trị áp dụng. Tình hình tội phạm là hệ thống tổng thể các tội phạm đã xảy ra.
Phần lớn trong đó đã được phát hiện, xử lý và đưa vào thống kê tội phạm gọi là phần tội phạm rõ, phần còn lại của tội phạm đã xảy ra nhưng vì lý do nào đó chưa bị phát hiện, xử lý và chưa được đưa vào thống kê tội phạm thì gọi là phần tội phạm ẩn. Từ những phân tích trên ta có thể khái niệm tình hình tội phạm trên địa bàn quận Phú Nhuận, Thành phố Hồ Chí Minh như sau: Tình hình tội phạm trên địa bàn quận Phú Nhuận, Thành phố Hồ Chí Minh là hiện tượng xã hội tiêu cực mang tính pháp lý- hình sự, tính lịch sử, tính giai cấp bao gồm hệ thống tổng thể thống nhất các tội phạm đã xảy ra trên địa bàn quận trong khoảng thời gian nhất định. Đặc điểm của tình hình tội phạm trên địa bàn quận Phú Nhuận, Thành phố Hồ Chí Minh 1. Tình hình tội phạm trên địa bàn quận Phú Nhuận, Thành phố Hồ Chí Minhlà một hiện tượng xã hội Tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội, điều này nói lên bản chất của tình hình xã hội của tình hình tội phạm.
Sở dĩ nói tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội bởi vì nó tồn tại trong xã hội, có nguồn gốc xã hội, có nội dung xã hội, có nguyên nhân xã hội và số phận của nó cũng mang tính chất xã hội.