CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ HƯỚNG TIẾP CẬN LÝ THUYẾT 1. T ng quan tình hình nghiên c u Nghiên cứu về gia đình và trẻ em là mối quan tâm lớn của các nhà khoa học thuộc các lĩnh vực khác nhau như tâm lý học, xã hội học,… trong đó có công tác xã hội. Vùng chủ đề này khá phong phú và đa dạng với các nội dung và hướng tiếp cận khác nhau. Đặc biệt, cùng với sự phát triển của xã hội, kéo theo những biến đổi trong đời sống gia đình, lĩnh vực này ngày càng thu hút sự quan tâm cũng như là vùng đất mới cho các nhà nghiên cứu khai thác.
Tuy nhiên, vấn đề cho nhận con nuôi và những hệ lụy của nó như tình trạng lợi dụng việc cho con nuôi để buôn bán trẻ sơ sinh; trẻ được nhận làm con bị bạo hành cả thể xác lẫn tinh thần, thậm chí còn bị lạm dụng tình dục; sự thiếu quan tâm cũng như trách nhiệm của cha mẹ nuôi đối với trẻ,… vẫn chưa được các nhà nghiên cứu cũng như các nhà làm công tác thực tiễn quan tâm nhiều. Tuy nhiên, với những bài báo, các phóng sự điều tra gần đây về vấn đề này, chứng tỏ việc cho nhận con nuôi đang dành được sự quan tâm của xã hội. Nghiên cứu ngoài nước “Nurturing Attachment supporting children who are fostered or adopted” (2008) của Kim S. Golding là một tác phẩm có sự kết hợp hài hòa giữa lý luận và thực nghiệm.
Cuốn sách với 239 trang, chia làm 3 phần, cung cấp nền tảng lý thuyết đi đôi với phương cách thực hiện vai trò làm cha mẹ của những người có con nuôi. Trong phần 1 của tác phẩm, tác giả giới thiệu tổng quan lý thuyết tương tác. Học thuyết này cho thấy những ảnh hưởng của những tương quan đầu đời trên đời sống của trẻ thơ ra sao. Những kinh nghiệm mất mát, biệt ly, đau buồn có những tác động rất lớn đến quá trình phát triển tâm sinh lý của trẻ và tạo ra những kiểu tương tác lệch lạc, tiêu cực nơi trẻ là con nuôi.
Trẻ được nhận nuôi sẽ đem những mảng tối này vào và tạo ra những thách thức cho gia đình nhận nuôi mình. 15 Phần 2, tác giả đưa ra một mô hình kiểu mẫu huấn luyện cách thức làm cha mẹ cho những người nhận con nuôi. Mô hình này bảo đảm tạo ra một môi trường sống an toàn, thấu cảm, nâng đỡ trẻ. Chính trong môi trường này, những đứa con nuôi mất quân bình về mặt tâm sinh lý sẽ có thể bộc lộ cảm xúc vui buồn, giận dữ… thật của mình để rồi được chữa lành, cảm thấy được yêu, được thuộc về gia đình.
Trên cơ sở những phân tích này, trong phần 3, tác giả đúc kết và chỉ ra những phương cách giúp cha mẹ nuôi xây dựng cách thức tương quan tích cực đối với con nuôi và làm thế nào để giúp trẻ quản lý được các hành vi lệch lạc của mình. Tác giả khẳng định rằng chỉ có thể có được mối quan hệ tốt với trẻ khi cha mẹ giúp trẻ cảm thấy mình là một phần của gia đình, một thành viên bình đẳng trong nhà. Cũng dựa trên sự cảm nhận này, cha mẹ mới có thể dạy cho trẻ điều chỉnh, thay đổi những hành vi lệch lạc hay tiêu cực như nói dối, ăn cắp, tự hủy hoặc mình, tự tử…. Với những kết luận được đúc kết từ nghiên cứu thực tiễn, cộng với việc áp dụng lý thuyết để phân tích và giải thích các hành vi nới trẻ được nhận làm con nuôi, cuốn sách là tư liệu quý để người làm đề tài có thể vận dụng phân tích một số những biểu hiện lệch lạc ở trẻ cũng như sự phát triển về tâm lý, nhân cách của trẻ khi trưởng thành.
Điều này cũng được áp dụng để giải thích một số trường hợp trong mẫu phỏng vấn khi trẻ tỏ ra có thái độ gây hấn, bỏ nhà ra đi khi phát hiện mình là con nuôi cũng như so sánh cách dạy dỗ, quan tâm, đối xử của một số cha mẹ đối với con nuôi và con ruột. Andrew Adesman trong “Parenting your adopted child – a posictive approach to building a strong family” (2004) đã cung cấp những kiến thức nuôi dạy con nuôi cơ bản và phổ biến, trình bày cách thức nuôi dạy trẻ là con nuôi ở các lứa tuổi khác nhau: từ sơ sinh đến tuổi bắt đầu cấp sách đến trường, tuổi vị thành niên và những định kiến thường có về chuyện con nuôi và cha mẹ nuôi. Bên cạnh đó, tác giả cũng cảnh báo một số kiểu tư vấn sai lầm cho cha mẹ nuôi cũng như những sai phạm các bậc cha mẹ thường mắc phải khi nuôi dạy con nuôi và cách thức để tránh những sai lầm này. Tác phẩm cũng để cập tới những mối liên kết, gắn bó, và tương quan trong gia đình có con nuôi.
Riêng chương 10 tập trung những nghiên cứu mới nhất cho thấy các vấn đề thường gặp trong tương quan giữa con cái với nhau trong gia đình có con nuôi. 16 Không chỉ bàn về mặt lý luận cũng như phân tích kết quả thực nghiệm, trong tác phẩm này, tác giả còn đưa ra những ví dụ cụ thể với một vài mẫu đối thoại điển hình giữa cha mẹ nuôi và con nuôi; giữa cha mẹ nuôi với người khác nhằm giải thích rõ hơn cách thức lý giải chuyện con nuôi cho trẻ và cho người khác. Trên cơ sở những bàn luận ở trên, phần cuối cùng tác giả đưa ra những vấn đề đặc biệt như y tế, bệnh tật, tình trạng khuyết tật của trẻ cũng như các vấn đề liên quan đến nhận con nuôi nước ngoài, hay khác chủng tộc. Và chỉ ra các cách thức để đối phó những vấn đề cảm xúc của trẻ.
Rõ ràng với nghiên cứu mang tính chất thực nghiệm có sự ứng dụng vào thực tiễn, tác phẩm là cuốn sách hay cho đề tài khi áp dụng vào các trường hợp cụ thể và đưa ra những nhận xét, lý giải dưới góc độ tâm lý, hành vi phù hợp cho một số vấn đề xảy ra giữa cha mẹ và con nuôi trong thực tiễn (bao gồm cả con nuôi người Việt Nam và con nuôi có yếu tố nước ngoài). “Nuôi con nuôi quốc tế tại Pháp” của bộ phận con nuôi quốc tế Pháp (người dịch Đỗ Hữu Lộc, phiên dịch đại sứ quán Pháp tại Hà Nội) là tổng hợp tất cả các thông tin liên quan đến vấn đề con nuôi quốc tế tại Pháp, bao gồm: cơ cấu, nhiệm vụ của bộ phận nuôi con nuôi quốc tế (SAI) một cách cụ thể, rõ ràng; các văn bản pháp luật hiện hành công khai (cả quốc tế lẫn trong nước) như công ước quốc tế về quyền trẻ em ngày 10/11/1989, công ước Lahaye ngày 29/5/1993 về bảo vệ trẻ em và hợp tác trong lĩnh vực nuôi con nuôi quốc tế; các bộ luật dân sự và bộ luật về hoạt động xã hội và gia đình: luật số 2005-744 về cải cách lĩnh vực con nuôi, nghị định số 2006-981 về việc chấp thuận cho nhận trẻ được nhà nước giám hộ hay trẻ em nước ngoài làm con nuôi, các điều từ R225-12 đến R225-46 của bộ luật hoạt động xã hội và gia đình về các tổ chức được nhận nuôi con nuôi quốc tế,. Bên cạnh, tài liệu còn giới thiệu các tổ chức hiện nay ở Pháp được phép nhận con nuôi quốc tế (OAA) bên tổ chức chính là cơ quan nuôi con nuôi Pháp (AFA) với các yêu cầu về thủ tục hành chính đăng ký và 6 nhiệm vụ cơ bản của mình: chuẩn bị hồ sơ và tư vấn lập hồ sơ, thông tin về các khía cạnh kỹ thuật và pháp lý của quá trình nuôi con nuôi, cùng với các cơ quan nước gốc xác định phương thức lựa chọn gia đình cho trẻ nhận làm con nuôi, chuyển hồ sơ người xin nhận con nuôi tới cá nhân hay cơ quan có thẩm quyền quyết định về nuôi con nuôi, theo dõi bảo đảm quy trình theo đúng luật pháp hiện hành, hỗ trợ gia đình 17 sau khi trẻ được nhận làm con nuôi. Ngoài các cơ quan đã kể ở trên, trong cơ cấu của còn có các hiệp hội cha mẹ nuôi và con nuôi – mặc dù không có giấy phép hoạt động – nhưng với kinh nghiệm thực tiễn của mình tham gia đóng góp vào chiến lược nuôi con nuôi quốc tế, hỗ trợ bộ phận nuôi con nuôi quốc tế.
Về mặt kinh phí, cơ quan nuôi con nuôi quốc tế nhận được những khoản trợ cấp nhằm bảo đảm hoạt động của mình với các dự án hợp tác thể chế. Bên cạnh đó, cơ quan này còn có một hệ thống mạng lưới các tình nguyện viên với nhiệm vụ bảo vệ trẻ em và trẻ em được nhận làm con nuôi quốc tế. Có thể thấy rằng, so với một số nước, Pháp có một hệ thống luật pháp và quy định rõ ràng và chặt chẽ về vấn đề con nuôi, trong đó con nuôi quốc tế rất được chú trọng. Việc theo dõi, hỗ trợ trẻ và các gia đình nhận nuôi tuân theo một quy chế nhất định dưới sự hỗ trợ của các tổ chức xã hội.
Rõ ràng khi đối chiếu với quá trình cho nhận con nuôi ở Việt Nam sẽ thấy những điều cần học hỏi và chỉnh sửa cho phù hợp với điều kiện kinh tế - văn hóa – xã hội của nước ta. Tài liệu sẽ giúp tác giả trong quá trình tìm hiểu quy trình thủ tục, pháp lý cho nhận con nuôi tại Việt Nam và có sự lý giải cho những vấn đề còn tồn tại. Với 5 nhận xét được rút ra từ một cuộc khảo sát, đánh giá của Tổ chức Dịch vụ xã hội quốc tế (ISS) tiến hành năm 2009, “Nhận con nuôi từ Việt Nam – những phát hiện và khuyến nghị của nhóm chuyên gia đánh giá” là một ấn phẩm rất bổ ích cho bất cứ ai khi muốn tìm hiểu về vấn đề cho nhận con nuôi quốc tế tại Việt Nam. Với 7 nội dung chính, bao gồm: bối cảnh nuôi con nuôi tại Việt Nam, những lĩnh vực chính liên quan đến các hình thức chăm sóc thay thế, những vấn đề chính liên quan đến nuôi con nuôi, đặc điểm của con nuôi Việt Nam được người nước ngoài nhận nuôi, ảnh hưởng của nhân tố nước ngoài trong việc nhận con nuôi, vấn đề pháp lý và những nhận xét chính cung cấp cho người đọc những điểm chính trong vấn đề nuôi con nuôi quốc tế tại Việt Nam.