Tiếp Nhận Tiểu Thuyết Thủy Hử Ở Trung Quốc Từ Đầu Thế Kỷ XX Đến Nay

Khám phá sự tiếp nhận tiểu thuyết Thủy Hử ở Trung Quốc từ đầu thế kỷ XX đến nay, phân tích ảnh hưởng và giá trị văn hóa của tác phẩm.

• Tác giả: Nguyễn Phương Thảo
• Người hướng dẫn: GS. Trần Đình Sử
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn Học Nước Ngoài
• Đề tài: Tiếp Nhận Tiểu Thuyết Thủy Hử Ở Trung Quốc Từ Đầu Thế Kỷ XX Đến Nay
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Cơ sở lí thuyết và phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp mới của luận án
• 0.6. Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Về lý thuyết tiếp nhận văn học
• 1.1.1. Khái lược về lý thuyết tiếp nhận văn học
• 1.2. Về tình hình nghiên cứu, vận dụng lý thuyết tiếp nhận
• 1.3. Lịch sử vấn đề nghiên cứu tiếp nhận Thủy hử
• 1.4. Địa vị của Thủy hử trong lịch sử văn học và văn hóa Trung Quốc
• 1.5. Tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc trước thế kỷ XX
• 1.6. Khái lược tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc từ đầu thế kỷ XX đến nay
• 1.7. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: TIẾP NHẬN THỦY HỬ Ở TRUNG QUỐC TỪ ĐẦU THẾ KỶ XX ĐẾN NĂM 1949
• 2.1. Ngữ cảnh và người đọc
• 2.2. Bối cảnh thời đại
• 2.3. Cuộc vận động Ngũ Tứ và sự nảy sinh lớp người đọc mới
• 2.4. Các khuynh hướng tiếp nhận
• 2.5. Tiếp nhận Thủy hử dưới nguồn sáng tân văn hóa
• 2.6. Đa dạng hóa các khuynh hướng tiếp nhận
• 2.7. Thành tựu và những giới hạn
• 2.8. Tái thể hiện trong tiếp nhận Thủy hử thời kỳ kháng Nhật
• 2.9. Cảm biến chính trị và hai ngã rẽ tiếp nhận Thủy hử
• 2.10. Hiện tượng tái tạo và phóng tác Thủy hử
• 2.11. Hiện tượng kịch chuyển thể và cải biên Thủy hử
• 3. CHƯƠNG 3: TIẾP NHẬN THỦY HỬ Ở TRUNG QUỐC TỪ NĂM 1949 ĐẾN 1980
• 3.1. Ngữ cảnh và người đọc
• 3.2. Bối cảnh thời đại
• 3.3. Sự xuất hiện các công trình nghiên cứu Thủy hử với các hướng nghiên cứu đa dạng
• 3.4. Các khuynh hướng tiếp nhận
• 3.4.1. Khuynh hướng giai cấp luận
• 3.4.2. Hệ thống chủ đề và sự qui chiếu về lý thuyết phản ánh
• 3.4.3. Các phương diện nội dung
• 3.4.4. Các phương diện nghệ thuật
• 3.4.5. Khuynh hướng xã hội học cực đoan
• 3.5. Nhận diện các phương hướng tiếp nhận Thủy hử thời Mao
• 3.6. Chủ nghĩa Mao và hiện tượng tiếp nhận “phản tiếp nhận”
• 3.7. Vị thế kẻ cầm quyền và phong trào bình luận Thủy hử
• 4. CHƯƠNG 4: TIẾP NHẬN THỦY HỬ Ở TRUNG QUỐC TỪ NĂM 1980 ĐẾN NAY
• 4.1. Ngữ cảnh và người đọc
• 4.2. Bối cảnh thời đại
• 4.3. Thế hệ tiếp nhận mới cùng với tinh thần khai phóng, mở đường cho quá trình nghiên cứu, tiếp nhận Thủy hử
• 4.4. Văn học Trung Quốc từ “phản tỉnh” đến “khai phóng”
• 4.5. Tiếp nhận Thủy hử từ “phản tỉnh” đến “khai phóng”
• 4.6. Các khuynh hướng tiếp nhận
• 4.6.1. Khuynh hướng nghiên cứu mỹ học - Đề cao Chân, Thiện, Mỹ
• 4.6.2. Khuynh hướng nghiên cứu văn hóa học truyền thống
• 4.6.3. Khuynh hướng nghiên cứu văn hóa đại chúng
• 4.6.4. Điện ảnh, âm nhạc
• 4.6.5. Hội họa, truyện tranh
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tiếp Nhận Tiểu Thuyết Thủy Hử Tại Trung Quốc

Tiểu thuyết Thủy Hử, một trong bốn tác phẩm vĩ đại của văn học cổ điển Trung Quốc, đã có một hành trình tiếp nhận phong phú từ đầu thế kỷ XX đến nay. Tác phẩm này không chỉ phản ánh những giá trị văn hóa mà còn là một phần quan trọng trong lịch sử văn học Trung Quốc. Việc tiếp nhận Thủy Hử đã diễn ra qua nhiều giai đoạn, mỗi giai đoạn đều có những đặc điểm và thách thức riêng.

1.1. Lịch Sử Tiếp Nhận Tiểu Thuyết Thủy Hử

Tiếp nhận Thủy Hử bắt đầu từ thế kỷ XIV, nhưng từ đầu thế kỷ XX, tác phẩm này đã được nghiên cứu và đánh giá một cách bài bản hơn. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng, sự tiếp nhận này không chỉ đơn thuần là việc đọc mà còn là sự tương tác giữa tác phẩm và người đọc.

1.2. Vai Trò Của Thủy Hử Trong Văn Học Trung Quốc

Thủy Hử không chỉ là một tác phẩm văn học mà còn là một biểu tượng văn hóa. Tác phẩm này đã ảnh hưởng đến nhiều thế hệ độc giả và trở thành một phần không thể thiếu trong di sản văn hóa Trung Quốc.

II. Những Thách Thức Trong Tiếp Nhận Tiểu Thuyết Thủy Hử

Mặc dù Thủy Hử được yêu thích, nhưng việc tiếp nhận tác phẩm này cũng gặp nhiều thách thức. Các vấn đề như sự khác biệt về ngữ cảnh văn hóa, sự thay đổi trong cách đọc và cảm thụ văn học đã tạo ra những khó khăn trong việc hiểu và đánh giá tác phẩm.

2.1. Sự Khác Biệt Về Ngữ Cảnh Văn Hóa

Ngữ cảnh văn hóa thay đổi đã ảnh hưởng đến cách mà độc giả hiện đại tiếp nhận Thủy Hử. Những giá trị và quan niệm xã hội trong tác phẩm có thể không còn phù hợp với thời đại ngày nay.

2.2. Thay Đổi Trong Cách Đọc Văn Học

Cách đọc văn học đã thay đổi theo thời gian. Các độc giả hiện đại có xu hướng tìm kiếm những giá trị mới trong tác phẩm, điều này có thể dẫn đến những hiểu lầm hoặc đánh giá sai lệch về nội dung và ý nghĩa của Thủy Hử.

III. Phương Pháp Tiếp Nhận Tiểu Thuyết Thủy Hử Từ Đầu Thế Kỷ XX

Để hiểu rõ hơn về sự tiếp nhận Thủy Hử, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khác nhau. Những phương pháp này giúp làm sáng tỏ các xu hướng và cách thức mà độc giả tiếp cận tác phẩm.

3.1. Phương Pháp Phân Tích Văn Bản

Phân tích văn bản là một trong những phương pháp quan trọng giúp hiểu rõ hơn về nội dung và nghệ thuật của Thủy Hử. Qua đó, các nhà nghiên cứu có thể chỉ ra những điểm mạnh và điểm yếu trong tác phẩm.

3.2. Phương Pháp So Sánh

So sánh Thủy Hử với các tác phẩm văn học khác giúp làm nổi bật những đặc điểm riêng biệt của tác phẩm. Điều này cũng giúp độc giả có cái nhìn đa chiều hơn về giá trị văn học của Thủy Hử.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Tiểu Thuyết Thủy Hử Trong Đời Sống Hiện Đại

Tiểu thuyết Thủy Hử không chỉ có giá trị văn học mà còn có ứng dụng thực tiễn trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Tác phẩm này đã được chuyển thể thành nhiều hình thức nghệ thuật khác nhau, từ điện ảnh đến sân khấu.

4.1. Tiếp Nhận Trong Nghệ Thuật Điện Ảnh

Nhiều bộ phim và chương trình truyền hình đã được sản xuất dựa trên Thủy Hử, giúp tác phẩm tiếp cận với một lượng khán giả rộng lớn hơn. Điều này cũng tạo ra những cách hiểu mới về nhân vật và cốt truyện.

4.2. Ảnh Hưởng Đến Văn Hóa Đại Chúng

Thủy Hử đã trở thành một phần của văn hóa đại chúng, ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực như âm nhạc, trò chơi điện tử và văn hóa mạng. Sự phổ biến này cho thấy sức sống mãnh liệt của tác phẩm trong đời sống hiện đại.

V. Kết Luận Về Tiếp Nhận Tiểu Thuyết Thủy Hử Tại Trung Quốc

Tiếp nhận tiểu thuyết Thủy Hử tại Trung Quốc từ đầu thế kỷ XX đến nay cho thấy một quá trình phát triển phong phú và đa dạng. Tác phẩm này không chỉ là một di sản văn hóa mà còn là một nguồn cảm hứng cho nhiều thế hệ độc giả.

5.1. Tương Lai Của Tiểu Thuyết Thủy Hử

Với sự phát triển của công nghệ và các phương tiện truyền thông mới, Thủy Hử có thể tiếp tục được khám phá và tiếp nhận theo những cách thức mới, mở ra nhiều cơ hội cho nghiên cứu và sáng tạo.

5.2. Giá Trị Bền Vững Của Tác Phẩm

Giá trị của Thủy Hử không chỉ nằm ở nội dung mà còn ở khả năng thích ứng với các bối cảnh văn hóa khác nhau. Tác phẩm này sẽ luôn giữ một vị trí quan trọng trong lòng độc giả và trong lịch sử văn học Trung Quốc.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Tiếp nhận tiểu thuyết Thủy hử ở Trung Quốc từ đầu thế kỷ XX đến nay của nghiên cứu sinh Nguyễn Phương Thảo, thuộc chuyên ngành Văn học nước ngoài (mã số: 62.45), được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Trần Đình Sử và PGS. Nguyễn Thị Mai Chanh tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (năm 2018).

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, văn bản luận án xác định Thủy hử là tác phẩm có quy mô lớn và tiêu biểu nhất về đề tài khởi nghĩa nông dân trong lịch sử văn học Trung Quốc, được xếp vào hàng "tứ đại kỳ thư". Kể từ khi ra đời vào khoảng thế kỷ XIV đến nay, lịch sử tiếp nhận tác phẩm tồn tại nhiều cách đánh giá, bình luận khác biệt, thậm chí trái ngược nhau. Trước thế kỷ XX, việc tiếp nhận chủ yếu dừng lại ở bình điểm truyền thống (tiêu biểu là Kim Thánh Thán, Lý Trác Ngô) nhằm đề cao nghệ thuật miêu tả nhân vật và phê phán hiện thực, nhưng chưa định hình các phương pháp nghiên cứu mang tính hệ thống. Từ đầu thế kỷ XX đến nay, tiếp nhận Thủy hử tại Trung Quốc có sự chuyển biến rõ rệt khi kết hợp giữa lý luận phương Tây và truyền thống bản địa, trải qua các giai đoạn từ đa nguyên, độc tôn đến khai phóng và liên ngành. Ở Việt Nam, sau giai đoạn Đổi mới (1986), lý thuyết tiếp nhận văn học được triển khai rộng rãi, đặt ra nhu cầu nghiên cứu có hệ thống và toàn diện về lịch sử tiếp nhận Thủy hử ngay tại chính quốc để phục vụ công tác nghiên cứu, dịch thuật và giảng dạy văn học Trung Quốc.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án được xác định gồm 5 nội dung:

1. Tìm hiểu một số vấn đề về lý thuyết tiếp nhận.
2. Tìm hiểu hoàn cảnh, cách thức, xu hướng tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc qua các thời kỳ lịch sử.
3. Nghiên cứu, đánh giá, phân tích, thống kê, tổng hợp, lý giải nhằm nhận diện một cách cơ bản, tổng quát và cụ thể về tình hình tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc (tiếp nhận trên các phương diện tác giả, văn bản, tác phẩm, nội dung, nghệ thuật và các xu hướng, cách thức tiếp nhận).
4. Tập trung làm sáng tỏ những ý kiến, nhận định, đánh giá, tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc.
5. Đưa ra một số so sánh, nhận định về tình hình tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc và Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu của luận án bao gồm lý thuyết tiếp nhận, định hướng vận dụng lý thuyết tiếp nhận và việc nghiên cứu "sự nghiên cứu", tiếp nhận tiểu thuyết Thủy hử ở Trung Quốc qua các giai đoạn từ đầu thế kỷ XX đến nay.

Phạm vi nghiên cứu bao gồm: nhận diện lý thuyết tiếp nhận; văn bản tác phẩm Thủy hử (nguyên tác và bản dịch); lịch sử nghiên cứu và tiếp nhận Thủy hử qua các nguồn tư liệu (công trình của học giả Trung Quốc, tài liệu Trung Quốc dịch tại Việt Nam, công trình nghiên cứu và giáo trình của học giả Việt Nam, công trình chọn lọc của học giả nước ngoài và tư liệu mạng Internet). Phạm vi khảo sát được giới hạn tập trung trong lĩnh vực phê bình - nghiên cứu văn học.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành tổng quan các hướng nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn tiếp nhận Thủy hử trên ba khu vực địa lý - học thuật:

Tại Âu - Mỹ, lý thuyết tiếp nhận hình thành vào những năm 1960 tại Đức với trường phái Konstanz, tiêu biểu là Hans Robert Jauss và Wolfgang Iser. Các công trình tiêu biểu gồm: Indeterminacy and the Reader's response in Prose Fiction, The Act of Reading của W. Iser; Aesthetic Experience and Literary Hermeneutics, Toward an Aesthetic of Reception của H. Jauss; cùng các khảo cứu của Robert C. Holub (1984), Dan Shen và Xiaoyi Zhou (2006), Susan R. Suleiman, Inge Crosman, Umberto Eco, I.A. Richards, Louise M. Rosenblatt. Về tiếp nhận Thủy hử, các học giả phương Tây tập trung vào chủ đề tư tưởng, tác dụng xã hội và so sánh văn hóa Đông - Tây: C.T. Hsia (Hạ Chí Thanh) trong Trung Quốc cổ điển tiểu thuyết đạo luận cho rằng tinh thần phản kháng của hảo hán Lương Sơn chỉ là khát vọng trả thù và phản ánh mặt tối trong thế giới tinh thần; Timothy C. Wong (1966) chỉ ra sự mâu thuẫn giữa hành vi tàn bạo với khái niệm "Nghĩa"; Bill Jenner nhận định các hành vi bạo lực gây tổn hại xã hội; Andrew H. Plaks (1993) trong Tứ đại kỳ thư của tiểu thuyết đời Minh đặt nghi vấn về tính cách các nhân vật Võ Tòng, Lý Quỳ, Tống Giang; trong khi Richard Wilhelm (Vệ Lễ Hiền) đánh giá tác phẩm thể hiện tinh thần phản kháng bất công của nhân dân.

Tại Trung Quốc, mỹ học tiếp nhận được giới thiệu từ năm 1983 qua bài dịch của Phùng Hán Tân và bài viết của Trương Lê; sách dịch của Chu Ninh, Kim Nguyên Phố (1987); các công trình của Khổng Dương (1988), Hồ Kinh Chi, Trương Thủ Ánh (1989), Chu Lập Nguyên (1989), Mã Dĩ Hâm (1995), Vương Triệu Bằng và Thượng Vĩnh Lượng (2006). Việc ứng dụng lý thuyết tiếp nhận vào văn học Trung Quốc được triển khai qua các công trình của Vương Vệ Bình (1994), Mã Dĩ Hâm (1998), Trần Văn Trung (1998), Học Phong, Thường Bảo, Quách Anh Đức (2000). Riêng về Thủy hử, tác giả Cao Nhật Huy đã công bố 3 bài nghiên cứu về tiếp nhận tác phẩm thời Minh, thời Thanh và qua bản bình điểm Dung Dữ Đường (2002, 2004, 2005).

Tại Việt Nam, lý thuyết tiếp nhận được tiếp cận từ bài viết của Nguyễn Văn Hạnh (1971), bản dịch bài viết của Manfred Naumann do Huỳnh Vân thực hiện (1978), công trình của Nguyễn Văn Dân (1985, 1991), bài viết của Nguyễn Lai (1990), Nguyễn Thanh Hùng (1990), Trần Đình Sử (1991, 1999), các bản dịch và nghiên cứu của Trương Đăng Dung (1999, 2001, 2002, 2004), sách chuyên khảo của Trần Thái Học (2014). Về văn bản Thủy hử, Thúc Ngọc Trần Văn Giáp (1942) từng khảo cứu vấn đề tác giả trên tạp chí Thanh nghị.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết là: Xây dựng một công trình nghiên cứu chuyên biệt, có hệ thống về toàn bộ lịch sử tiếp nhận tiểu thuyết Thủy hử ở Trung Quốc trong suốt thế kỷ XX cho đến nay; phân tích sự vận động của các khuynh hướng tiếp nhận gắn liền với các biến chuyển lịch sử - xã hội, văn hóa và học thuật; từ đó làm rõ sự chuyển dịch từ hệ hình tiếp nhận truyền thống sang hiện đại và đương đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng hệ thống lý thuyết tiếp nhận văn học (Mỹ học tiếp nhận của trường phái Konstanz) làm cơ sở lý luận nền tảng. Các khái niệm công cụ được sử dụng gồm:

• Người đọc: Chủ thể tiếp nhận giữ vai trò trung tâm trong mối quan hệ ba chiều: tác giả - tác phẩm - người đọc; chuyển hóa văn bản thành tác phẩm sống động thông qua quá trình tri giác, liên tưởng và cắt nghĩa.
• Tầm đón nhận / Chân trời chờ đợi (Erwahrtungshorizont): Trình độ, kinh nghiệm đọc có trước của độc giả dựa trên hiểu biết về thể loại, đề tài, hình thức tác phẩm và các định kiến văn học bị ràng buộc bởi yếu tố lịch sử, thời gian. Luận án cũng dẫn giải kiến giải của Phùng Kiên về cách hiểu thuật ngữ này là "giới hạn tiếp nhận".
• Kinh nghiệm thẩm mỹ và Khoảng cách thẩm mỹ: Quá trình tiếp thu văn bản tạo ra khoảng cách giữa sự mong đợi của người đọc và tính chất mới lạ của văn bản nghệ thuật.

Phương pháp nghiên cứu thực tế thuộc hướng nghiên cứu định tính và lịch sử - phê bình văn học, kết hợp các phương pháp cụ thể:

• Phương pháp tiếp cận hệ thống: Hệ thống hóa các nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu lịch sử vấn đề và các giai đoạn tiếp nhận, khảo sát có hệ thống các quan điểm, đánh giá về tác phẩm.
• Phương pháp phân tích, tổng hợp: Đi sâu nghiên cứu tác phẩm về mặt văn bản, tác giả, nội dung, nghệ thuật, kết cấu; tổng hợp các xu hướng tiếp nhận theo từng giai đoạn lịch sử.
• Phương pháp so sánh, đối chiếu: So sánh, đối chiếu các công trình nghiên cứu, dịch thuật Thủy hử trong và ngoài nước (giữa Trung Quốc với Việt Nam, các nước đồng văn Đông Á và phương Tây).
• Phương pháp liên ngành: Sử dụng tự sự học và loại hình học làm nền tảng, kết hợp với xã hội học văn học, văn hóa học, ký hiệu học, liên văn bản để khảo sát tác phẩm trong sự tương tác với điện ảnh, âm nhạc, hội họa.

Nguồn tư liệu bao gồm 5 nhóm: các công trình chuyên khảo, bài báo học thuật của học giả Trung Quốc; tài liệu nghiên cứu Trung Quốc được dịch tại Việt Nam; công trình nghiên cứu, giáo trình của học giả Việt Nam; tài liệu nghiên cứu chọn lọc của học giả phương Tây; và tư liệu tra cứu từ mạng Internet.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương 1 trình bày cơ sở lý thuyết tiếp nhận văn học, lịch sử hình thành trường phái Konstanz (Đức) từ thập niên 1960 với các luận điểm của H.R. Jauss và W. Iser, cùng quá trình truyền bá lý thuyết này tại Âu - Mỹ, Trung Quốc và Việt Nam.

Về địa vị của Thủy hử và lịch sử tiếp nhận trước thế kỷ XX:

• Địa vị và nội dung tác phẩm: Tác phẩm mang quy mô tiêu biểu về khởi nghĩa nông dân, nêu cao tư tưởng "Thế thiên hành đạo", thay đổi biển hiệu "Tụ nghĩa đường" thành "Trung nghĩa đường", đưa chuẩn mực Trung - Nghĩa lên vị trí tối thượng. Về tác giả, luận án điểm lại các thuyết: Thi Nại Am (1296-1370?), La Quán Trung, hoặc Thi Nại Am soạn và La Quán Trung tu chỉnh (theo ghi chép của Hồ Ứng Lân, Lang Anh, Lý Trác Ngô, Trần Văn Giáp).
• Vấn đề văn bản: Khảo sát các bản in lịch sử như bản 100 hồi thời Gia Tĩnh, bản khắc Dung Dữ Đường năm Vạn Lịch thứ 38 (1610), bản 120 hồi Viên Vô Nhai năm Vạn Lịch thứ 42 (1614), bản Quán Hoa Đường 70 hồi của Kim Thánh Thán năm Sùng Trinh thứ 14 (1641 - lược bỏ phần chiêu an và đánh Liêu). Điểm luận các nghiên cứu văn bản của Lưu Thế Đức về Kinh bản trung nghĩa truyện (xác định là giản bản), Viên Thế Thạc về tổ bản đời Nguyên, cùng các khảo sát của Trúc Thanh, Lý Vĩnh Hỗ.
• So sánh bình luận của Lý Trác Ngô và Kim Thánh Thán: Hai nhà phê bình có 3 điểm tương đồng (đều phân tích 70 hồi sau, dùng tiêu chuẩn đạo đức đánh giá nhân vật, vận dụng nguyên tắc thẩm mỹ dựa trên thuyết "đồng tâm"), nhưng có sự đối lập về quan điểm cụ thể:

Tiêu chí so sánh	Lý Trác Ngô (Lý Chí)	Kim Thánh Thán
Động cơ sáng tác	Phát phẫn tác thư (Tức giận mà viết sách)	Tâm nhàn lộng bút (Nhàn tâm phóng bút)
Tư tưởng chủ đề	Trung nghĩa	Trừ khấu diệt đạo
Đánh giá nhân vật Lương Sơn	Đại lực đại hiền	Sài lang hổ báo
Đánh giá Tống Giang	Giả đạo học chân cường đạo	Giả trung ngụy hiếu

Chương 2: Tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc từ đầu thế kỷ XX đến năm 1949

Chương 2 phân tích sự hình thành lớp người đọc mới dưới tác động của bối cảnh lịch sử biến động (Chiến tranh Nha phiến 1840, Thái Bình Thiên Quốc, Duy Tân Mậu Tuất 1898, Tân Hợi 1911 và phong trào Tân văn hóa Ngũ Tứ 1919) cùng sự truyền bá các tư tưởng phương Tây (dân chủ, tiến hóa luận, thực chứng luận, chủ nghĩa Marx).

Các khuynh hướng tiếp nhận chính trong giai đoạn này:

• Tiếp nhận dưới nguồn sáng Tân văn hóa: Hồ Thích công bố Thủy hử truyện khảo chứng (1920), áp dụng phương pháp thực chứng và tiến hóa luận để khảo cứu văn bản, chỉ trích bản bình 70 hồi của Kim Thánh Thán là bóp méo nguyên tác. Trần Độc Tú, Tạ Vô Lượng, Tạ Văn tiếp cận từ lý thuyết đấu tranh giai cấp, xem tác phẩm phản ánh mâu thuẫn giữa nông dân và địa chủ. Chu Tác Nhân đứng từ góc độ nhân tính luận phương Tây nhận định Thủy hử là "văn học phi nhân tính".
• Tiếp cận từ góc độ xã hội học: Tát Mạnh Vũ xuất bản Thủy hử và xã hội Trung Quốc (1934), phân tích các yếu tố kinh tế, tiền tệ, thể chế qua câu chuyện Sinh Thần Cương, nguyên nhân lưu hành Phật giáo qua chùa Văn Thù núi Ngũ Đài, và nhìn nhận mối quan hệ Phan Kim Liên - Tây Môn Khánh dưới góc độ quyền tự do hôn nhân trong xã hội hiện đại. Các nghiên cứu liên ngành khác gồm khảo cứu lịch sử của Lý Văn Trị, La Nhĩ Cương, Tạ Hưng Nghiêu.
• Tiếp nhận trong thời kỳ kháng Nhật (1937-1945): Xuất hiện sự phân hóa thành hai ngã rẽ chính trị:
  • Khu vực Quốc dân đảng (Quốc thống khu): Tiếp nhận qua các tiểu thuyết tục thư, phóng tác như Thủy hử trung truyện của Khương Hồng Phi (1938) nhằm mục đích dùng văn nghệ phục vụ kháng chiến.
  • Khu vực Đảng Cộng sản (Giải phóng khu): Tiếp nhận qua các vở kịch cải biên phục vụ tuyên truyền cách mạng như Phan Kim Liên, Lâm Xung dạ bôn, Tam đả Chúc Gia Trang.
• Phương thức truyền bá văn bản: Sự phát triển của kỹ thuật in thạch bản và in kẽm (in chữ chì) tại Thượng Hải. Thống kê trong luận án ghi nhận đến năm 1973 có 48 bản Thủy hử 72 hồi được phát hành (tiêu biểu là bản Cú khúc ngoại sử tự, bản Vương Sĩ Vân bình, bản Yên Nam Thượng Sinh 1908, Hứa Khiếu Thiên 1927, Đặng Cuồng Ngôn 1929).

Chương 3: Tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc từ năm 1949 đến 1980

Chương 3 phân tích sự chuyển dịch của tiếp nhận Thủy hử từ mô hình đa nguyên sang nhất nguyên, lấy hệ thống lý luận Mác-xít, thuyết phản ánh duy vật và phương pháp phân tích giai cấp làm chuẩn mực giải mã chủ đạo.

Các nội dung và khuynh hướng tiếp nhận cụ thể:

• Hệ thống 5 luận thuyết về chủ đề: Giới nghiên cứu tập trung tranh luận xung quanh 5 thuyết:
  1. Thuyết "Khởi nghĩa nông dân": Xem tác phẩm là bản anh hùng ca ca ngợi chiến tranh cách mạng nông dân chống phong kiến.
  2. Thuyết "Chủ nghĩa đầu hàng": Quy kết kết cục chiêu an và việc đánh Phương Lạp là biểu hiện của sự thỏa hiệp, phản bội giai cấp.
  3. Thuyết "Thị dân": Đại diện bởi Y Vĩnh Văn, Âu Dương Kiện, Tiêu Tương Khải (Thủy hử tân nghị), cho rằng tác phẩm không viết về chiến tranh nông dân mà phản ánh lợi ích, nguyện vọng của tầng lớp thị dân và hào kiệt lục lâm.
  4. Thuyết "Du dân": Xem tác phẩm phản ánh ý thức và lối sống của tầng lớp du dân phiêu bạt.
  5. Thuyết "Đấu tranh trung nghĩa": Đại diện bởi Lưu Liệt Mậu, Tôn Nhất Trân, cho rằng trục tư tưởng xuyên suốt là cuộc đấu tranh giữa trung nghĩa và gian tà.
• Các công trình nghiên cứu tiêu biểu: Hà Tâm công bố Nghiên cứu Thủy hử (1954) - chuyên khảo đầu tiên sau năm 1949 tổng hợp tư liệu tác giả, văn bản; Trương Chính Lãng viết Nghiên cứu về Tống Giang (1953); Trần Trung Phàm nghiên cứu niên đại thành sách (1956); bộ Trung Quốc văn học sử của Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc (thập niên 1960) khẳng định tác phẩm bắt nguồn từ khởi nghĩa nông dân cuối đời Nguyên.
• Khuynh hướng xã hội học cực đoan và giai đoạn Cách mạng Văn hóa (1966-1976): Chính trị kiểm soát hoàn toàn hoạt động nghiên cứu học thuật. Vào mùa hè năm 1975, Mao Trạch Đông phát động phong trào "Bình Thủy hử, phê Tống Giang", tạo ra hiện tượng "phản tiếp nhận" mang tính quy chụp chính trị, biến tác phẩm thành công cụ đấu tranh tư tưởng, phê phán Tống Giang là phần tử đầu hàng nội bộ phá hoại phong trào nông dân.

Chương 4: Tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc từ năm 1980 đến nay

Chương 4 khảo sát giai đoạn sau cải cách mở cửa, tư tưởng học thuật chuyển từ "phản tỉnh" sang "khai phóng", khôi phục tính độc lập khoa học và mở rộng các hướng tiếp cận mới:

• Khuynh hướng nghiên cứu mỹ học và văn hóa học truyền thống:
  • Nghiên cứu văn hóa giang hồ và ý thức du dân: Vương Học Thái phân tích khái niệm "giang hồ", không gian sinh hoạt của tầng lớp du dân phân biệt với tầng lớp tông pháp chính thống.
  • Nghiên cứu ba hình thái ý thức Nho - Đạo - Phật: Trương Đồng Thắng trong Thủy hử truyện thuyên thích sử luận phân tích tác phẩm dưới góc độ văn hóa tôn giáo, chỉ ra tinh thần "giải thiêng" Nho giáo khi triều đình mất tính chính danh, đồng thời nhận định mô hình Lương Sơn Bạc mang tính lưỡng phân, không thể trở thành khuôn mẫu lý tưởng trong thế giới tâm linh Nho giáo.
• Khuynh hướng tiếp nhận liên văn bản và văn hóa đại chúng:
  • Điện ảnh và truyền hình: Khảo sát từ các phim câm hý khúc đầu thế kỷ XX (Diễm Dương lâu 1906, Thu quan thắng 1907, Nhất tiễn thù 1927, Thạch Tú sát tẩu 1927, Võ Tòng đại náo lầu Sư Tử 1928, Đại náo Ngũ Đài sơn 1929), phim màu hý khúc (Võ Tòng 6 tập năm 1963 của xưởng phim Phúc Đán), phim truyền hình Thủy hử của Đài Truyền hình Sơn Đông (1980), đến phim điện ảnh Bản sắc anh hùng Thủy hử (1992).
  • Hội họa và tranh minh họa: Điểm lại tranh thời Tống của Lý Tung (Tống Giang tam thập lục nhân họa truyện), tranh thời Minh của Trần Hồng Thụ (Thủy hử diệp tử), Đỗ Cẩn (Thủy hử nhân vật toàn đồ), Đinh Vân Bằng (Lương Sơn điểm tướng lục), Vương Thành Chi và Từ Bính (Trung nghĩa Thủy hử truyện sáp đồ).
• Sự thiết chế hóa của ngành "Thủy hử học": Tổ chức các hội nghị toàn quốc lần thứ 3, thứ 4 và chính thức thành lập "Hội Thủy hử Trung Quốc" vào tháng 11/1987 tại Tương Phàn (Hồ Bắc), xác lập vị trí của "Thủy hử học" bên cạnh "Hồng học".

Bảng tổng hợp tiến trình tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc từ đầu thế kỷ XX đến nay:

Giai đoạn	Bối cảnh lịch sử - xã hội	Khuynh hướng tiếp nhận chủ đạo	Đại biểu / Công trình tiêu biểu
Đầu TK XX - 1949	Chiến tranh Nha phiến, phong trào Ngũ Tứ, chiến tranh chống Nhật	Tân văn hóa, thực chứng luận, giai cấp luận sơ khai, xã hội học, chuyển thể kịch kháng chiến	Hồ Thích (Thủy hử truyện khảo chứng), Tát Mạnh Vũ (Thủy hử và xã hội Trung Quốc), Chu Tác Nhân, Trần Độc Tú
1949 - 1980	Thành lập nước CHND Trung Hoa, Cách mạng Văn hóa	Nhất nguyên hóa, phản ánh luận Mác-xít, phân tích giai cấp, xã hội học cực đoan ("Bình Thủy hử, phê Tống Giang")	Hà Tâm (Nghiên cứu Thủy hử), Trương Chính Lãng, Y Vĩnh Văn, phong trào phê phán Tống Giang (1975)
1980 đến nay	Cải cách mở cửa, hội nhập quốc tế	Đa nguyên, mỹ học Chân - Thiện - Mỹ, văn hóa học truyền thống (Nho/Đạo/Phật, văn hóa giang hồ), liên văn bản, văn hóa đại chúng	Vương Học Thái, Trương Đồng Thắng (Thủy hử truyện thuyên thích sử luận), thành lập Hội Thủy hử Trung Quốc (1987)

Kết quả và những đóng góp mới

Văn bản luận án nêu rõ ba đóng góp mới về mặt khoa học:

1. Góp phần giúp người đọc hình dung đầy đủ, có hệ thống lịch sử tiếp nhận và những vấn đề học thuật đặt ra trong công tác nghiên cứu Thủy hử tại Trung Quốc qua các thời kỳ.
2. Xác định và luận giải những ý nghĩa tiếp nhận mới trong nghiên cứu Thủy hử ở Trung Quốc giai đoạn từ đầu thế kỷ XX đến nay, làm rõ sự tương tác giữa biến chuyển xã hội với cơ chế giải mã văn bản văn học.
3. Gợi mở hướng nghiên cứu mới về văn học so sánh, mở rộng phạm vi đối chiếu việc nghiên cứu, tiếp nhận tác phẩm giữa các quốc gia cùng thuộc khu vực văn hóa chữ Hán (Việt Nam, Nhật Bản, Hàn Quốc) từ đầu thế kỷ XX, làm tiền đề mở rộng so sánh với các nước phương Tây.

Về mặt kiến nghị, giải pháp: Luận án đề xuất việc vận dụng lý thuyết tiếp nhận văn học như một công cụ phương pháp luận để tiếp tục khảo sát các danh tác cổ điển khác; đồng thời kiến nghị tăng cường dịch thuật các công trình nghiên cứu lý luận, chuyên khảo học thuật từ Trung Quốc và phương Tây nhằm nâng cao hiệu quả nghiên cứu, giảng dạy văn học nước ngoài tại Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, văn bản luận án xác định phạm vi nghiên cứu chỉ tập trung trong lĩnh vực phê bình - nghiên cứu văn học, chưa thể bao quát toàn diện các phương diện tiếp nhận khác như tiếp nhận trong giảng dạy nhà trường các cấp hoặc tiếp nhận trong toàn bộ các thể loại sáng tác phái sinh. Đồng thời, phần so sánh đối chiếu giữa tình hình tiếp nhận tại Trung Quốc và Việt Nam mới dừng lại ở những nhận định, đối sánh bước đầu.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo, luận án gợi mở:

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu so sánh việc tiếp nhận Thủy hử sang các quốc gia khác trong khu vực văn hóa đồng văn Đông Á (Nhật Bản, Hàn Quốc) và các nước phương Tây (Anh, Pháp, Nga, Mỹ).
• Đi sâu nghiên cứu sự chuyển hóa và tiếp nhận Thủy hử qua các phương tiện truyền thông mới, công nghiệp văn hóa và nghệ thuật đương đại.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Ngữ văn, Văn học nước ngoài, Hán học, Lý luận văn học và Văn học so sánh: Tham khảo phương pháp vận dụng lý thuyết tiếp nhận vào một trường hợp tác phẩm cụ thể.
• Giảng viên đại học: Sử dụng nguồn tư liệu phong phú về lịch sử văn bản, các trường phái bình điểm và các giai đoạn nghiên cứu Thủy hử để biên soạn bài giảng văn học Trung Quốc cổ trung đại và tiến trình hiện đại hóa học thuật Trung Quốc.
• Phần đáng tham khảo nhất: Hệ thống tư liệu khảo chứng về lịch sử văn bản (Chương 1); các mô hình giải mã xã hội học và kịch nghệ thời kỳ 1900-1949 (Chương 2); việc phân tích 5 luận thuyết về chủ đề tác phẩm (Chương 3); và khảo sát liên văn bản qua điện ảnh, hội họa cùng các phân tích văn hóa tôn giáo Nho - Đạo - Phật (Chương 4).

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân chia lịch sử tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc từ đầu thế kỷ XX đến nay thành mấy giai đoạn chính? Luận án phân chia thành 3 giai đoạn chính:

• Giai đoạn 1: Từ đầu thế kỷ XX đến năm 1949 (thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa).
• Giai đoạn 2: Từ năm 1949 đến năm 1980 (trọng tâm từ 1949 đến hết Cách mạng Văn hóa 1976 và giai đoạn chuyển tiếp đến 1980).
• Giai đoạn 3: Từ năm 1980 đến nay (thời kỳ cải cách khai phóng và phát triển liên ngành).

2. Hai nhà phê bình Lý Trác Ngô và Kim Thánh Thán có những điểm đối lập nào khi bình luận Thủy hử? Theo Chương 1 của luận án: Lý Trác Ngô cho rằng tác giả "phát phẫn tác thư", chủ đề là "trung nghĩa", nhân vật Lương Sơn là "đại lực đại hiền", Tống Giang là "giả đạo học chân cường đạo". Ngược lại, Kim Thánh Thán cho rằng tác giả "tâm nhàn lộng bút", chủ đề là "trừ khấu diệt đạo", nhân vật Lương Sơn là "sài lang hổ báo", Tống Giang là "giả trung ngụy hiếu".

3. Công trình "Thủy hử và xã hội Trung Quốc" (1934) của Tát Mạnh Vũ giải mã tác phẩm dưới góc độ nào? Tát Mạnh Vũ tiếp cận Thủy hử từ góc nhìn xã hội học, sử dụng tác phẩm để làm rõ các vấn đề kinh tế - xã hội cổ đại Trung Quốc như: hào tộc, sĩ nhân, tiền tệ, thương nghiệp, quan chế. Tác giả giải mã ý nghĩa xã hội của việc cướp Sinh Thần Cương, nguyên nhân phổ biến của Phật giáo qua chùa Văn Thù núi Ngũ Đài, và nhìn nhận mối quan hệ Phan Kim Liên - Tây Môn Khánh như biểu hiện của quyền tự do hôn nhân trong góc nhìn xã hội hiện đại.

4. Năm luận thuyết chính về chủ đề Thủy hử được tranh luận trong giai đoạn 1949-1980 là gì? Giai đoạn này ghi nhận 5 luận thuyết chính về chủ đề: (1) Thuyết "Khởi nghĩa nông dân"; (2) Thuyết "Chủ nghĩa đầu hàng"; (3) Thuyết "Thị dân" (tiêu biểu là Y Vĩnh Văn, Âu Dương Kiện, Tiêu Tương Khải); (4) Thuyết "Du dân"; (5) Thuyết "Đấu tranh trung nghĩa" (tiêu biểu là Lưu Liệt Mậu, Tôn Nhất Trân).

5. "Hội Thủy hử Trung Quốc" được thành lập vào thời gian và địa điểm nào? Theo số liệu trong Chương 4 của luận án, "Hội Thủy hử Trung Quốc" được chính thức thành lập vào tháng 11 năm 1987 tại thành phố Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc, đánh dấu sự thiết chế hóa của ngành "Thủy hử học" tại Trung Quốc.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Phương Thảo đã vận dụng mỹ học tiếp nhận để phục dựng bức tranh lịch sử nghiên cứu Thủy hử tại Trung Quốc từ đầu thế kỷ XX đến nay. Công trình làm rõ sự chuyển biến từ lối bình điểm truyền thống sang các mô hình tiếp cận hiện đại dưới ánh sáng của phong trào Ngũ Tứ, giai đoạn độc tôn giai cấp luận thời kỳ 1949-1976, cho đến xu hướng đa nguyên, liên ngành và giải thiêng văn hóa từ sau năm 1980. Luận án cung cấp hệ thống tư liệu học thuật giá trị cho chuyên ngành Văn học nước ngoài, hỗ trợ việc tiếp cận các tác phẩm cổ điển Đông Á dưới góc độ vận động của ngữ cảnh xã hội và vai trò chủ thể của người đọc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu Chương 2: Tiếp nhận tiểu thuyết Thủy hử ở Trung Quốc từ đầu thế kỷ XX đến năm 1949 Chương 3: Tiếp nhận tiểu thuyết Thủy hử ở Trung Quốc từ năm 1949 đến năm 1980 Chương 4: Tiếp nhận tiểu thuyết Thủy hử ở Trung Quốc từ năm 1980 đến nay 6 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Về lý thuyết tiếp nhận văn học 1. Khái lược về lý thuyết tiếp nhận văn học Tiếp nhận là một hiện tượng không thể thiếu trong đời sống xã hội. Từ xa xưa, con người giao tiếp với nhau thông qua ngôn ngữ và các hình thức tiếp nhận khác.

Chính vì thế, các yếu tố, xu hướng tiếp nhận trong đời sống xã hội nói chung và văn học nghệ thuật nói riêng đã có lịch sử lâu dài. Trong văn học, người ta dùng lý thuyết tiếp nhận để chỉ ra phương thức tồn tại của tác phẩm văn học. Tư duy tiền hiện đại chỉ nhấn mạnh văn bản còn tư duy hiện đại và hậu hiện đại đã thấy rõ được vai trò của người đọc. Sự khác biệt giữa văn bản và tác phẩm đã được bàn đến với việc cho rằng công thức chính là hệ hình tư duy và mỗi tác phẩm văn học có cách thức tồn tại riêng của nó.

Lý thuyết tiếp nhận giúp khám phá văn bản và cho thấy rõ văn bản có phần chịu sự chi phối của người tiếp nhận. Thời cổ đại, trong công trình The Poetics (Nghệ thuật thi ca), Aristotle đã nhắc tới karthasis (thanh lọc), một yếu tố được xem là khởi nguyên của khái niệm tiếp nhận. Quá trình chọn lọc, tiếp thu, phản hồi của độc giả chính là những biểu hiện quan trọng nhất của tiếp nhận văn học. Bước sang thời cận hiện đại sau này, lý thuyết tiếp nhận và mĩ học tiếp nhận mới được định hình.

Mỹ học tiếp nhận ra đời vào thập niên 60 của thế kỷ XX từ Đức. Tại đây, hai đại biểu Hans Robert Jauss (1921-1997) và Wolfgang Iser (1926-2007) của trường Đại học Konstanz là những người mở đường cho nghiên cứu tiếp nhận, còn gọi là trường phái mỹ học tiếp nhận Konstanz. Trong Từ điển thuật ngữ văn học, tiếp nhận văn học được định nghĩa là: “Hoạt động chiếm lĩnh các giá trị tư tưởng, thẩm mĩ của tác phẩm văn học, bắt đầu từ sự cảm thụ văn bản ngôn từ, hình tượng nghệ thuật, tư tưởng, cảm hứng, quan niệm nghệ 7 thuật, tài nghệ tác giả cho đến sản phẩm sau khi đọc: cách hiểu, ấn tượng trong trí nhớ, ảnh hưởng trong hoạt động sáng tạo, bản dịch, chuyển thể… Qua tiếp nhận văn học, nhờ được tri giác, liên tưởng, cắt nghĩa, tưởng tượng của người đọc mà tác phẩm trở nên đầy đặn, sống động, hoàn chỉnh; ngược lại người đọc nhờ tác phẩm mà được mở rộng vốn hiểu biếu, kinh nghiệm về đời sống, tư tưởng và tình cảm cũng như năng lực cảm thụ, tư duy” [55, 235]. Qua định nghĩa này, tiếp nhận văn học chính là quá trình người đọc vận dụng kinh nghiệm, sự hiểu biết cá nhân để lý giải và cảm thụ tác phẩm.

Người đọc còn giữ vai trò trung tâm, chi phối một số khái niệm hữu quan khác như: Tầm đón nhận/ Chân trời chờ đợi (đón đợi), kinh nghiệm thẩm mỹ, khoảng cách thẩm mỹ,. Nghiên cứu mối quan hệ tác giả - tác phẩm - người đọc giúp cho các nhà nghiên cứu có được cái nhìn sâu sắc, thấu đáo, đa diện hơn về lí thuyết này. Qua đó, lí luận phê bình văn học được mở rộng, nâng cao; giá trị văn học cũng như các xu thế tiếp nhận ngày càng đa dạng, thực chất, có chiều sâu hơn. Jauss, trong chương thứ nhất (chương được coi là quan trọng nhất, có tính chất tuyên ngôn) của cuốn sách gồm 11 chương ra đời năm 1970, có tiêu đề: Lịch sử văn học như là sự khiêu khích đối với khoa học văn học, đã đề cập đến khái niệm Tầm đón nhận: “Cái hệ thống ra đời trong giây phút lịch sử mà bất kỳ tác phẩm nào xuất hiện, và được xây từ hiểu biết trước đây về thể loại, từ hình thức và đề tài của những tác phẩm có trước, và từ sự đối lập của ngôn ngữ nhà thơ và ngôn ngữ thông thường” [37, 87-88].

Thuật ngữ Tầm đón nhận (Erwahrtungshorizont - tiếng Đức, Horizon d‟attente - tiếng Pháp, Horizons of expectations - tiếng Anh) được H. Jauss tiếp thu từ K. Mannheim vào năm 1958, sau đó phát triển và mở rộng thêm nhiều nội dung khác. Tầm đón nhận được H.

Jauss xác định là trình độ và kinh nghiệm đọc của độc giả. Trong phần viết Introduction to Modern Literary theory của Kristi Siegel 8 càng khẳng định rõ điểu này: “Tầm đón nhận/ Chân trời chờ đợi (đón đợi), một thuật ngữ được phát triển bởi Hans Robert Jauss để giải thích “sự mong chờ” của người đọc như thế nào hoặc khung tham chiếu dựa trên kinh nghiệm quá khứ của người đọc văn học và những định kiến về văn học của người được sở hữu (tức là kinh nghiệm thẩm mỹ của người đọc luôn bị ràng buộc bởi thời gian và các yếu tố lịch sử” (Nguồn: http://www. Tuy nhiên, ở bài viết Những giới hạn tiếp nhận “Bà Bovary” ở Việt Nam (Qua trường hợp các bản dịch), nhà nghiên cứu Phùng Kiên có ý kiến rằng, khái niệm Erwahrtungshorizont nên hiểu là Giới hạn tiếp nhận: “Căn cứ vào những phân tích này và cách hiểu đối với khái niệm của H. Jauss, chúng tôi xin phép được diễn đạt chữ horizon d‟attente (tiếng Pháp) như là giới hạn tiếp nhận thay cho cách diễn đạt được dịch sát nghĩa từng chữ nhưng có phần hơi mơ hồ thường gặp là chân trời chờ đợi hay tầm đón đợi” [74, 114].

Theo nhà nghiên cứu, nếu dịch Erwahrtungshorizont là Tầm đón nhận/ chân trời chờ đợi (đón đợi) e rằng chưa bao quát được ý nghĩa, cách dịch Giới hạn tiếp nhận vừa thể hiện được phạm vi tiếp nhận vừa thể hiện trọn vẹn cách hiểu về các phương thức, xu thế, nội dung tiếp nhận của độc giả. Bên cạnh đó, khái niệm kinh nghiệm thẩm mỹ nói tới một quá trình tiếp thu văn bản của độc giả, trong đó tác phẩm văn học tồn tại, tác động và chi phối hoạt động đọc (sự đọc) của độc giả. Trên cơ sở đó sẽ hình thành một khoảng cách giữa tác phẩm và người đọc, được gọi là khoảng cách thẩm mỹ. Từ nội dung, nghệ thuật, thế giới nhân vật trong tác phẩm đến chiều sâu thế giới tâm hồn người đọc đều là những khoảng cách thẩm mỹ, những giới hạn tiếp nhận cần được nghiên cứu, bình luận, nhận định sâu sắc hơn.

Về tình hình nghiên cứu, vận dụng lý thuyết tiếp nhận 1. Ở Âu - Mĩ Trong bầu không khí khủng hoảng của các phương pháp luận ở Âu - Mĩ giữa thế kỷ XX, khoảng những năm 1960, lý thuyết tiếp nhận ra đời ở Đức có 9 ý nghĩa như một sự bình ổn. Lý thuyết tiếp nhận là sự tổng hợp, bao gồm một phạm vi rộng lớn nhiều trường phái lí luận khác nhau, trong đó chủ nghĩa cấu trúc, chú giải học, chủ nghĩa hình thức Nga, xã hội học văn học, tâm lý học tiếp nhận… được xem là những yếu tố căn bản của hệ thống lí thuyết này. Iser đã viết bài giảng xuất sắc Die Appellstruktur der Texte, được xuất bản bằng tiếng Anh là Indeterminacy and the Reader‟s response in Prose Fiction (Tính bất định và sự hưởng ứng của người đọc trong văn xuôi hư cấu).

Đây là một trong những bài đầu tiên được W. Iser phát biểu ở trường Đại học Konstanz. Sự tác động của bản dịch bằng tiếng Anh này mặc dù không được hưởng ứng mạnh mẽ như những bài viết của H. Jauss nhưng đã cho thấy một bước tiến trong nghiên cứu tiếp nhận của W.

Iser còn cống hiến những công trình khá ấn tượng như The current situation of literary theory: key concepts and the imaginary (Tình hình hiện nay của lý thuyết văn học: khái niệm chìa khóa và sự tưởng tượng) in trên New literary history, vol.I, 1979; The Act of Reading: A Theory of Aesthetic Response (Hoạt động đọc: Một lý thuyết của phản ứng thẩm mỹ), Baltimore: John Hopkins UP, 1974. Jauss lại dựa vào giả thích học của Gadamer để nghiên cứu lịch sử tiếp nhận văn học, ngữ cảnh, người đọc, tầm đón nhận. Tầm đón nhận được H. Jauss xem như “khái niệm nguồn” của lí thuyết tiếp nhận.

Jauss, tầm đón nhận là trình độ và kinh nghiệm văn chương (có trước) của mỗi người đọc hay (nảy sinh sau khi đọc)/ khi tiếp xúc với tác phẩm. Những phân tích về mặt thể loại, hình thức, đề tài, nội dung, nghệ thuật của độc giả đã dẫn đến các hình thức, xu hướng tiếp nhận khác nhau. Có thể kể thêm một vài công trình của H. Jauss như: Aesthetic Experience and Literary Hermeneutics (Kinh nghiệm thẩm mỹ và khoa giải thích học văn bản cổ văn học), Minneapolis: U of Minnesota P, 1982; Toward an Aesthetic of 10 Reception (Hướng tới một tiếp nhận thẩm mỹ), U of Minneapolis P, 1982.

Như vậy, trong khi H. Jauss nghiên cứu lý thuyết tiếp nhận trong hệ hình quan hệ xã hội và văn học; thì W. Iser tập trung nghiên cứu sự đọc/ hoạt động đọc như một nội dung quan trọng của tiếp nhận văn học. Ngoài những công trình của W.

Jauss, nghiên cứu tiếp nhận ở các nước Âu - Mĩ còn có những công trình đáng chú ý viết bằng tiếng Anh: - Robert C.Holub (1984), Reception theory - A critical introduction, Published in Great Britain by Methuen Co. - Dan shen and Xiaoyi Zhou (2006), Western Literary Theories in China: Reception, Influence and Resistance, Published by Edinburgh University Press. Princeton University Press. Princeton: Princeton University.

The Role of the Reader. How to Read a Page. The Reader, the Text, the Poem. Carbondale: Southern Illinois UP, 1978., and Inge Crosman, eds.

The Reader in the Text: Essays on Audience and Interpretation. Và viết bằng tiếng Pháp: - Auerbach Erich, Mimésis, Gallimard, 1996. - Casanova Pascale, La République mondiale des lettres, Seuil, 2008 (1999). - Nhiều tác giả, Qu‟est-ce que la littérature comparée ? (P.

11 - Nhiều tác giả, Pierre Corneille et l‟Allemagne (VALENTIN Jean- Marie dir. - Iser Wolfgang, Acte de lecture, Editions Mardaga, Bruxelle, 1985. - Jauss Hans-Robert, Pour une esthétique de réception, (traduit de l‟allemand par Claude Maillard), Gallimard, 1978. - Jauss Hans-Robert, Pour une herméneutique littéraire (traduit de l‟allemand par Maurice Jacob), Gallimard, nrf, 1982.

Bên cạnh những nghiên cứu chung về lý thuyết tiếp nhận, ở Âu - Mĩ, việc nghiên cứu tiểu thuyết Thủy hử nói riêng cũng đạt được một số thành tựu. Các nhà Hán học phương Tây tập trung nghiên cứu chủ đề tư tưởng, tác dụng xã hội, hoặc tiến hành so sánh quan niệm nghệ thuật, văn hóa Đông - Tây trong Thủy hử. Điều này chứng tỏ sự quan tâm không nhỏ của học giả Âu - Mĩ đến tiểu thuyết Thủy hử.