B I Á D T R Ì N H TRƯỜNG ĐẠI • HỌC ■ sư PHẠM • HÀ NỘI ■ KHOA NGỮ VĂN NGUYỄN NGỌC SAN - ĐẶNG ĐỨC SIÊU HÀ MINH - NGUYỄN THANH CHUNG NGUYỄN TÚ MAI - HÀ ĐĂNG VIỆT GIÁO TRÌNH VĂN BẢN HÁN VĂN VIỆT NAM (Tái bàn lần thứ hai) NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC VIỆT NAM Tự học và tự đào tạo là nhu cầu của mỗi công dân trong xã hội học tập. Thông qua con đường tự học, mỗi cá nhân phát triển và tự hoàn thiện mình, đáp ứng yêu cầu và phục vụ xã hội ngày càng hiệu quả. Điều này càng đúng và cần thiết đối vởi các giáo viên, cán bộ quản lí giáo dục - những người chăm lo đến sự nghiệp đào tạo nhân lực, phát hiện và bồi dưỡng nhân tài. Tự học, tự đào tạo, bên cạnh những nỗ lực cá nhân, không thể không có các tài liệu cần thiết, định hưởng những nội dung cơ bản, thiết thực cho nhu cầu học tập. Xuất phát từ quan niệm đó, chúng tôi tổ chức biên soạn bộ giáo trình thiết yếu phục vụ cho nhu cầu học tập, tự học tập của giáo viên Ngữ văn phổ thông. Bộ giáo trình hưởng tới nội dung học tập của các học phần được quy định trong chương trình đào tạo cử nhân sư phạm Ngữ vãn. Các giáo trình được biên soạn ngắn gọn, nhưng đảm bảo tính hệ thống và bao gồm những nội dung không thể thiếu trong mỗi môn học. vẫn biết, để có một lượng kiến thức nhất định cho mỗi môn học, người học phải đọc không ít trang sách - cả giáo trình, cả tài liệu tham khảo - nhưng giá có được những cuốn sách định hưởng nội dung kiến thức cần yếu thì người học sẽ nhanh chóng hơn trong quá trình tích lũy kiến thức của mỗi môn học. Đó chính là mục đích của bộ giáo trình này - cung cấp những nội dung cốt lõi, những kiến thức và kĩ năng cần thiết của mỗi môn học. Bên cạnh đó, bộ giáo trình này cũng kế thừa các giáo trình đã có và kịp thời bổ sung những kiến thức mới, cập nhật. Với cách biên soạn hưởng tới việc đáp ứng các nhu cầu của người học như vậy, chúng tôi cho ràng, mỗi cuốn giáo trình và cả bộ giáo trình này sẽ là những cẩm nang thiết thực giúp người học nhanh chóng nắm được những kiến thức cơ bản của mỗi môn học và cả chương trình học. Vòi những kiến thức được coi là cốt lõi của mỗi môn học, người học chắc chắn sẽ biết cách bổ sung những kiến thức khác ỏ các tài liệu tham khảo được định hưởng trong mỗi giáo trình để có được một hiểu biết đầy đủ và toàn diện về môn học. 3 Mặc dù hưởng tới việc tự học và tư đào tao. nhưng bó giao trinh này cũng có thể đươc sử dụng trong việc hoc tảp cò hương ơản của giáo viên bộ môn, đặc biệt trong xu thế đào tạo theo tin chi - khi thời lượng tự học được tăng lên so với thời gian lên lớp thưc tế Bên cạnh đó, bô giáo trình củng không chì là tai liệu cản thiẽt cho sinh viên, học viên ngành Sư phạm Ngữ vãn ma con la tài liêu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên các ngành cử nhản Vàn hoc. Ngôn ngữ, Việt Nam học và những ngành khác có liên quan. Nhân dịp bộ giáo trình được xuất bản, chúng tôi xin chân thành cảm ơn Công ty c ổ phần Sách Đại học - Dạy nghề - Nha xuất bản Giáo dục Việt Nam và các đồng nghiệp đã hỗ trơ và tao điếu kiên để bộ giáo trình được sớm ra mắt bạn đọc. Hi vọng, vòi cách biên soạn giản dị, ngắn gon, bộ giáo trinh này sẽ giúp ích các bạn một cách hiệu quả trong điều kiên học tâp hiên nay. Lần đầu xuất bản, mặc dù đã có nhiều cố gắng nhưng củng khó tránh khỏi sai sót, chúng tôi mong nhận được ý kiến đóng gop của các đống nghiệp, các bạn sinh viên và các độc giả để lần xuất bản sau được hoàn thiện hơn. Thư góp ỷ xin gửi về Khoa Ngữ văn, Trương Đai học Sư phạm Hà Nội hoặc Công ty c ổ phần Sách Đại học - Day nghề - Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, 25 Hàn Thuyên, Hà Nội. Xin chân thành cảm ơn! KHOA NGỬ VÃN TRƯỜNG ĐẠI HOC s ư PH AM HẢ NÓI 4 HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG SÁCH Giáo trình Ván bản Hán ván Việt Nam là phần 3 thuộc bộ giáo trình Ngữ văn Hán Nôm, được biên soạn dành cho hệ đào tạo cử nhân sư phạm ngữ văn. Hai phần trước gồm: Cơ sỏ ngôn ngữ văn tự Hán, Văn bản Hán vãn Trung Hoa\ và phần nối tiếp là Chữ Nôm và văn bản Nôm. Mỗi phần tương ứng với một học phần trong cấu trúc chương trình đào tạo theo học chế tín chỉ. Học phần Văn bản Hán văn Việt Nam có số lượng đơn vị tín chỉ từ 3 đến 5, tuỳ theo hệ đào tạo. Do vậy, khi thực hiện mỗi loại chương trình, người sử dụng có thể căn cứ vào điều kiện thực tế để chọn lựa một số lượng văn bản (hoặc trích đoạn văn bản) nhất định cho phù hợp với yêu cấu. Tiếp nối các học phần trước, giáo trình của học phần này giới thiệu các văn bản tiêu biểu, thuộc các thể loại Hán văn Việt Nam. Các đơn vị văn bản được tuyển chọn phần lớn có mặt trong chương trình môn Ngữ văn các cấp; như thế, mục đích của giáo trình hướng đến mục tiêu thực tế, nhằm cung cấp những tri thức cơ sở, nòng cốt về Hán văn Việt Nam, giúp sinh viên, học sinh và giáo viên có thể tiếp nhận, xử lí tốt nhất phần dạy học các tác phẩm văn học viết bằng chữ Hán trong chương trình môn Ngữ văn. Cấu trúc của giáo trình gồm 3 phần: Văn bản thơ ca (giới thiệu theo lịch đại); Văn bản biền vãn\ Văn bản tản văn. Mỗi bài học gốm 4 mục: (1) Nguyên văn chữ Hán - giới thiệu một văn bản quy phạm trong di sản Hán văn Việt Nam, kèm theo phần phiên âm; (2) Giải nghĩa văn bản - gốm các chú giải các từ ngữ khó, các điển cô' điển tích và những lưu ý về cú pháp, đồng thời phần này cũng bao gồm các dẫn giải thực sự cấn thiết về dị văn dị bản, các cách hiểu và cách lí giải khác nhau về văn bản, một số so sánh đối chiếu giữa nguyên văn và bản dịch hiện hành’ (3) Dịch nghĩa văn bản - giới thiệu một bản dịch văn bản học, cố gắng chuyển tải được nội dung xác thực của văn bản tác phẩm; (4) Gợi dẫn giới thiệu về tác giả và văn bản tác phẩm. Từ những tri thức được trình bày ngắn gọn như trên, dưới sự hướng dẫn của giảng viên, người học sẽ trực tiếp lí giải văn bản ở tất cả các phương diện, qua đó củng cố và trang bị kiến thức về Hán Nõm học nói chung: từ vựng Hán ngữ cổ 5 ngữ pháp văn ngôn Hán văn Việt Nam, tri thức lich sử, tư tưởng, vân hoa truyền thống,. Cuối các phần có câu hỏi hướng dẫn học tập, giới thiẻu cac dang câu hỏi lí thuyết và bài tập thực hành, phục vụ cho kiểm tra. đanh gia môn học. Trên cơ sở giáo trình này, kết hợp với tư liệu tra cửu hữu quan, người học sẽ tích luỹ được những kinh nghiệm thực tế trong công tác tổ chức minh giải văn bản, phục vụ đắc lực cho học thuảt cũng như ứng dụng rộng rãi tri thức tiếp nhận được vào đời sống. Do yêu cầu thực hiện chương trình đào tạo mới, Giáo trinh Vãn bản Hán vãn Việt Nam kế thừa, hiệu chỉnh, bổ sung, tổ chức lại nòi dung va cấu trúc bài học. từ một số giáo trình Ngữ văn Hán Nôm xuất bản trước đây do các nhóm tác giả thuộc Trường Đại học Sư pham Hà Nội biên soạn. Cụ thể: (1) Ngữ văn Hán Nôm (tập 2), Đặng Đức Siêu - Nguyễn Ngọc San, NXB Giáo dục, H, 1995 (bản in lần 2); (2) Ngữ vãn Hán Nôm (tập 3), Đặng Đức Siêu - Nguyễn Ngoe San (Chủ bièn) - Hà Minh - Nguyễn Thanh Chung - Hà Đăng Việt, NXB Đại hoc Sư pham, H. Tại bản in lẩn thứ nhất (2011), do nhầm lẫn vế người biên soan của các phần giáo trình mà chúng tôi sử dụng làm cơ sở dữ liệu như dẫn ở trẽn, nên in thiếu tên tác giả Đặng Đức Siêu. Nhản giáo trinh tái bản, chúng tôi xin được đính chính và thành thật cáo lỗi với tác giả va ban đoc. CÁC TÁC GIẢ 6 MỤC LỤC Lời giới th iệ u . 3 Hướng dẫn sử dụng sách .5 Chương một. Vương lang qu y. Cáo tậ t th ị chún g . Nam quốc son h à . Thiên Trường vẩn vọ n g . Bạch Đằng h ải k h ẩ u . Đ ộc Tiểu Thanh k í . Tự quán chi xuất h ĩ . Xuất dương ì ưu b iệ t . Hướng dẫn học t ậ p . Câu hỏi và bài tập thực h à n h .85 Chương hai. Dụ chư tì tướng hịch v ă n . Bạch Đàng giang p h ú . Bình Ngô đại c á o . Hướng dẫn học t ậ p . Câu hỏi và bài tập thực h à n h . ] 64 Chương ba. Tô Hiến Thành . Dục ThuýSon Linh T ế tháp k í . Tái dụ Vương Thông thư (tr íc h ) . Yên Mô nông p h u . C ốhuon g qu y tin h . Hướng dần học t ậ p . Cảu hỏi và bài tập thực h à n h .213 8 m Ạ ts 9 THƠ CA A. KHÁI QUÁT Theo số liệu thống kê bước đầu, trong kho tàng di sản văn học thành văn (được ghi lại bằng chữ Hán. chữ N ôm ) của dân tộc, các văn bản thơ ca chiếm tới trên 60%. v ể mặt chất lượng, đây cũne là bộ phận văn bán có giá trị rất cao về nội dung tư tướng và hình thức nghê thuât. Trước khi chữ viết ra đời, kinh nghiệm sản xuất, đấu tranh, tâm tư, tình cảm, những sự việc quan trọng trong truyền thông lịch sứ cộng đồng,. nói chung đểu chi được lưu kí bằng trí nhớ và phổ biến bàng phương thức truyền miệng. Vần điệu được phát hiện một cách ngẫu nhiên và tiệm tiến ờ thời buổi sơ khai đã tãng cường ihêm hiệu quà cho các hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ - văn hoá này.
