Chương 1: Chuyển hóa vật chất và năng lượng” - Sinh học 11, THPT Chƣơng 3: Thực nghiệm sư phạm 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THƢ̣C TIỄN VỀ VẤN ĐỀ TÍCH CỰC HÓA HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC CỦA NGƢỜI HỌC 1. Cơ sở lý luận 1. Xu hướng đổ i mới dạy học hiện nay Giáo dục ngày càng đóng vai trò quyết định trong sự phát triển xã hội dựa trên bốn trụ cột: học để biết; học để làm; học để cùng chung sống với nhau; học để làm người [34, tr. Theo Amanda Ripley (2015) [1, tr.
18], thì ở các Quốc gia có tư tưởng cấp tiến hầu như mọi trẻ em đều được học kỹ năng tư duy phản biện trong các môn toán học, khoa học và đọc hiểu. Chúng không chỉ ghi nhớ các sự kiện, mà còn học cách giải quyết vấn đề và thích nghi với hoàn cảnh sống. Hay có thể nói, chúng được dạy cách tồn tại trong nền kinh tế hiện đại. Từ năm 1993 nghị quyết của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VII đã khẳng định “Đổi mới phương pháp dạy học ở tất cả các cấp học, bậc học.
Áp dụng những phương pháp dạy học hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề”. Điều này hoàn toàn khác với PPDH truyền thống chỉ coi trọng việc truyền đạt kiến thức. Với xu hướng tiếp cận mới, thì quan điểm về dạy học cũng thay đổi. Dạy học không còn là sự truyền đạt và lĩnh hội nữa mà là tổ chức, điều khiển, kích thích, tạo ra những tình huống để làm nảy sinh những hành động sáng tạo [36, tr.
PPDH mới nhằm nâng cao tính tích cực, độc lập, sáng tạo của học sinh, phát huy năng lực vận dụng tri thức vào thực tiễn [34, tr. Các phương pháp dạy học mới phải nhằm nâng cao tính tích cực, độc lập, sáng tạo của người học, phải “lấy học sinh làm trung tâm”, để “giải phóng và khơi dậy đầy đủ mọi tiềm năng sẵn có của các em, để các em làm chủ cuộc sống tương lai của mình. Những thành tựu của tin học hiện đại đã thay thế rất nhiều cho bộ nhớ của con người vì vậy từ nay về sau khả năng nhận biết ở trong kho dự 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trữ kiến thức thì ít mà ở trong tính khéo tìm và khéo dùng kiến thức thì nhiều hơn” [36, tr. Về lí luận, có 3 hướng được tập trung nghiên cứu hiện nay: Dạy học lấy học sinh làm trung tâm; Tích cực hóa người học; Đưa công nghệ dạy học vào nhà trường.
Theo Thái Duy Tuyên (2010) [34, tr. 34], thì tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học là hoạt động phổ biến nhất, là sự nỗ lực hàng ngày của người thầy trong quá trình dạy học và có ảnh hưởng đến chất lượng bài học. Chúng ta hãy giảm bớt các lý thuyết văn phòng mà làm thí nghiệm thực nghiệm thật nhiều để có sản phẩm hữu hình. Theo Nguyễn Hồng Lân (2012) [23, tr.
34], thì hãy giúp người học nắm vững phương pháp học tập hiệu quả, giúp người học thực hiện nguyện vọng của mình, những niềm vui lớn trên bước đường trưởng thành. Tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh 1. Một số khái cơ bản a. Tính tích cực: Theo chủ nghĩa duy vật lịch sử, tính tích cực là một phẩm chất vốn có của con người, chủ động cải biến môi trường tự nhiên, xã hội và bản thân.
Tính tích cực nói chung là một phẩm chất rất quan trọng của con người, được hình thành từ rất nhiều lĩnh vực, nhiều nhân tố, có quan hệ với rất nhiều phẩm chất khác của nhân cách và với môi trường, điều kiện mà chủ thể hoạt động và tồn tại. Có thể xem tính tích cực như là một điều kiện đồng thời là một kết quả của sự phát triển nhân cách trẻ trong quá trình giáo dục [36, tr. Tính tích cực là khái niệm biểu thị sự nỗ lực của chủ thể khi tương tác với đối tượng và biểu thị cường độ vận động của chủ thể khi thực hiện một nhiệm vụ, giải quyết một vấn đề nào đấy. Sự nỗ lực ấy diễn ra trên nhiều mặt: Sinh lí (đòi hỏi chi phí nhiều năng lượng cơ bắp); Tâm lí (tăng cường các hoạt động cảm giác, tri giác, tư duy, tưởng tượng.
Tính tích cực nhận thức: 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tính tích cực nhận thức là tính tích cực xét trong điều kiện phạm vi của quá trình dạy học, chủ yếu được áp dụng trong quá trình nhận thức của người học. Tính tích cực nhận thức bao gồm: sự lựa chọn đối tượng nhận thức; đề ra cho mình mục đích, nhiệm vụ cần giải quyết sau khi đã lựa chọn nhằm cải tạo nó [34, tr. Tính tích cực nhận thức là trạng thái hoạt động nhận thức của người học, đặc trưng ở khát vọng học tập, cố gắng trí tuệ, và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức. Khác với quá trình nhận thức trong nghiên cứu khoa học, quá trình nhận thức trong học tập không nhằm phát hiện những điều loài người chưa biết về bản chất, quy luật của các hiện tượng khách quan, mà nhằm lĩnh hội những tri thức loài người đã tích lũy được.
Tuy nhiên, trong học tập, người học cũng phải khám phá ra những hiểu biết mới đối với bản thân mình. Theo Vũ Duy Yên (2014) [36, tr. 21-22], thì con người chỉ thực sự nắm vững cái mà chính mình đã giành được bằng hoạt động của bản thân. Người học sẽ thông hiểu và ghi nhớ những gì đã trải qua hoạt động nhận thức tích cực của mình trong đó các em đã phải có những cố gắng trí tuệ.
Tích cực hóa: Khái niệm tích cực hóa khác với tính tích cực. Nếu như tính tích cực là một phẩm chất của nhân cách, liên quan đến sự nỗ lực hoạt động của người học, thì tích cực hóa là một tập hợp các hoạt động của thầy giáo và của các nhà giáo dục nói chung nhằm biến người học từ thụ động thành chủ động, từ đối tượng tiếp nhận tri thức sang chủ thể tìm kiếm tri thức để nâng cao hiệu quả học tập [34, tr. Làm cho người học từ chỗ lơ là, lười biếng đến chỗ tích cực, say mê học hành là cả một công việc khó khăn đòi hỏi trí sáng tạo và sự dày công của các nhà giáo dục. Các vấn đề liên quan đến việc tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Muốn tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, trước hết, người thầy phải nắm được thực trạng của tính tích cực nhận thức nhờ dựa vào những dấu hiệu và biểu hiện cụ thể như: những dấu hiệu bề ngoài qua thái độ, hành vi và hứng thú; những dấu hiệu bên trong như sự căng thẳng trí tuệ, sự nỗ lực hoạt động, sự phát triển tư duy, ý chí và cảm xúc.
Bên cạnh đó một điều hết sức quan trọng là việc tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học còn phải nhờ những tác động bên ngoài như bản thân người học, gia đình, nhà trường, xã hội. Trong đó, theo Thái Duy Tuyên (2010) [34, tr. 467- 468], hứng thú là vấn đề được quan tâm nhất. Bởi vì, hứng thú có liên quan chặt chẽ đến tinh thần học tập.
Khi người học đã hứng thú một vấn đề nào đó, thì các em tích cực học tập ngay, điều đó xảy ra như một phản xạ dây chuyền, rất tự nhiên và trực tiếp. Hứng thú là một yếu tố rất động, có tính biện chứng rất cao, có thể hình thành ở người học một cách nhanh chóng và bất cứ lúc nào trong quá trình dạy học. Có thể gây hứng thú ở người học mọi độ tuổi và người thầy có thể điều khiển hứng thú của người học qua các yếu tố của quá trình dạy học. Phương pháp dạy học tích cực 1.
Một số khái niệm cơ bản a. Phương pháp: Theo Hê-ghen đã định nghĩa “phương pháp là hình thức vận động của nội dung đối tượng”. Hình thức vận động đó phải được nhận thức dưới dạng chương trình hóa những thao tác, công đoạn thì mới thực hiện được [36, tr. Phương pháp dạy học: Theo Thái Duy Tuyên (2010) [34, tr.
38], có nhiều định nghĩa khác nhau về phương pháp dạy học, có thể tóm tắt trong ba dạng cơ bản sau đây: Theo quan điểm điều khiển học, phương pháp là cách thức tổ chức hoạt động nhận thức của người học và điều khiển hoạt động này. Theo quan điểm lôgic, phương pháp là những thủ thuật lôgic được sử dụng để giúp người học nắm kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo một cách tự giác. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo bản chất của nội dung, phương pháp là sự vận động của nội dung dạy học. Phương pháp dạy học tích cực: Nói tới PPDH tích cực là nói tới một nhóm phương pháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của người học.
Trong PPDH, “tích cực” được dùng với nghĩa là chủ động hoạt động trái nghĩa với thụ động, không hoạt động chứ không dùng theo nghĩa trái với tích cực là tiêu cực. Tích cực biểu hiện trong hoạt động, nhưng phải là hoạt động chủ động của chủ thể. Vì vậy PPDH tích cực, thực chất là cách dạy hướng việc học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động [36, tr. Với lộ trình cơ bản của PPDH tích cực là tổ chức cho người học tiếp cận tài liệu học tập ở trạng thái vận động theo hệ thống và phê phán [36, tr.
Phương pháp dạy học tích cực a. Bản chất của phương pháp dạy học tích cực: Bản chất của PPDH tích cực là phát huy tối đa tính tự giác, năng lực trí tuệ của người học, là giao cho các em quyền tự chủ, độc lập từ việc định hướng, xác định mục tiêu, lựa chọn nội dung, phương pháp, phương tiện để học tập và cũng tự đánh giá kết quả học tập của mình theo mục tiêu đã xác định. Đạt đến trình độ đó là đã tiến tới giáo dục tự do hay giáo dục không chỉ đạo. Song điều đó không có nghĩa là không cần hay hạ thấp vai trò của người thầy mà trái lại, người thầy với vai trò là cố vấn, trọng tài, là chất xúc tác, kích thích, thức tỉnh mọi tiềm năng của người học, một công việc khó khăn hơn rất nhiều so với việc truyền đạt, tổ chức, hướng dẫn người học lĩnh hội như trước.