Tài liệu: Thực trạng và một số giải pháp phát triển du lịch bền vững tại

Nghiên cứu thực trạng phát triển du lịch bền vững tại di tích Yên Tử, Quảng Ninh. Đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng dịch vụ và bảo tồn di sản.

• Tác giả: Đặng Mai Huyền
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Hoàng Thị Diễm Ngọc
• Trường học: Trường Đại Học Thăng Long
• Chuyên ngành: Quản Trị Dịch Vụ Du Lịch – Lữ Hành
• Đề tài: Thực Trạng Và Một Số Giải Pháp Phát Triển Du Lịch Bền Vững Tại Khu Di Tích Danh Thắng Yên Tử, Tỉnh Quảng Ninh
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và tầm quan trọng của du lịch bền vững

Du lịch bền vững là hình thức du lịch hiện đại được phát triển trên cơ sở kết hợp hài hòa giữa lợi ích kinh tế, bảo vệ môi trường và phát triển xã hội. Đây là một trong những xu hướng du lịch quan trọng nhất thế giới hiện nay, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu và suy thoái tài nguyên thiên nhiên. Phát triển du lịch bền vững không chỉ giúp bảo tồn di sản văn hóa và tài nguyên thiên nhiên mà còn mang lại lợi ích kinh tế lâu dài cho cộng đồng địa phương. Các khu di tích danh thắng như Yên Tử cần áp dụng mô hình này để đảm bảo phát triển lâu dài, tránh tình trạng khai thác quá mức dẫn đến suy thoái tài nguyên.

1.1. Khái niệm cơ bản về du lịch bền vững

Du lịch bền vững là hình thức du lịch được phát triển dựa trên ba trụ cột chính: hiệu quả kinh tế, trách nhiệm môi trường và công bằng xã hội. Theo định nghĩa của Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO), du lịch bền vững là những hoạt động du lịch được quản lý một cách có trách nhiệm, đảm bảo tài nguyên và cơ sở hạ tầng được sử dụng hiệu quả mà không làm ảnh hưởng đến công bằng xã hội và sự phát triển kinh tế của cộng đồng địa phương.

1.2. Các nguyên tắc cơ bản của phát triển du lịch bền vững

Các nguyên tắc cơ bản bao gồm: (1) Bảo tồn tài nguyên và môi trường tự nhiên; (2) Tôn trọng văn hóa và giá trị xã hội của cộng đồng; (3) Phân phối lợi ích kinh tế công bằng; (4) Giảm thiểu tác động tiêu cực; (5) Nâng cao nhận thức du khách về bảo vệ môi trường. Những nguyên tắc này giúp đảm bảo rằng du lịch bền vững phát triển một cách cân bằng và lâu dài.

II. Thực trạng khai thác du lịch tại khu di tích Yên Tử

Khu di tích danh thắng Yên Tử ở tỉnh Quảng Ninh sở hữu những tài nguyên du lịch vô cùng quý giá với các di tích lịch sử, văn hóa và cảnh quan thiên nhiên độc đáo. Tuy nhiên, thực trạng phát triển du lịch tại đây vẫn còn nhiều hạn chế. Cơ sở hạ tầng chưa đáp ứng đủ nhu cầu, chất lượng dịch vụ không ổn định, và việc khai thác tài nguyên chưa tuân theo nguyên tắc du lịch bền vững. Doanh thu từ du lịch tăng nhưng chưa mang lại lợi ích bền vững cho cộng đồng địa phương. Nguồn nhân lực còn thiếu chuyên nghiệp, ảnh hưởng đến chất lượng trải nghiệm du khách.

2.1. Tài nguyên du lịch và tiềm năng của Yên Tử

Yên Tử được coi là một trong những khu di tích quan trọng nhất Việt Nam với hệ thống chùa chiêu, di tích lịch sử liên quan đến phong trào Yên Tử. Tài nguyên du lịch tại đây bao gồm cảnh quan núi non tuyệt đẹp, hệ thống di tích tâm linh, và không gian thiên nhiên hoang sơ. Tiềm năng phát triển du lịch rất lớn, nhưng cần được khai thác một cách bền vững.

2.2. Những hạn chế trong cơ sở hạ tầng và dịch vụ

Cơ sở hạ tầng tại Yên Tử còn hạn chế với những con đường chưa được cải thiện, hệ thống khách sạn và nhà hàng chưa đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Cơ sở vật chất kỹ thuật không đủ, hệ thống thông tin du lịch chưa đồng bộ. Chất lượng dịch vụ phụ thuộc nhiều vào nhân lực, nhưng nguồn nhân lực chuyên về du lịch vẫn còn ít ỏi và cần được đào tạo bổ sung.

III. Những thách thức trong phát triển du lịch bền vững ở Yên Tử

Mặc dù có tiềm năng lớn, nhưng phát triển du lịch bền vững tại Yên Tử đang đối mặt với nhiều thách thức. Tác động tiêu cực đến môi trường do hoạt động du lịch không kiểm soát, áp lực từ việc tăng lượng khách du lịch lên cơ sở hạ tầng yếu. Ngoài ra, cộng đồng địa phương chưa được tham gia đủ vào quá trình lên kế hoạch và quản lý du lịch. Du lịch bền vững đòi hỏi sự cân bằng giữa khai thác kinh tế và bảo vệ tài nguyên, nhưng hiện tại sự cân bằng này vẫn chưa được đạt được. Các đơn vị khai thác còn thiếu hệ thống quản lý hiệu quả.

3.1. Tác động môi trường từ hoạt động du lịch

Tác động tiêu cực đến môi trường bao gồm: xả thải không kiểm soát, rác thải du lịch, mất cây cối từ khai thác tài nguyên. Lượng du khách tăng nhanh nhưng các biện pháp bảo vệ môi trường chưa theo kịp. Du lịch bền vững đòi hỏi phải giảm thiểu tác động này thông qua quản lý chặt chẽ và nâng cao nhận thức.

3.2. Áp lực từ cạnh tranh và quản lý kém hiệu quả

Sự cạnh tranh từ các khu du lịch khác tạo áp lực để tăng khai thác. Quản lý yếu kém dẫn đến thực trạng du lịch tại Yên Tử không đáp ứng tiêu chuẩn. Sự phối hợp giữa các cơ quan hành chính, Ban Quản lý và các đơn vị khai thác còn lỏng lẻo. Cần có cơ chế quản lý tốt hơn để phát triển du lịch bền vững.

IV. Giải pháp phát triển du lịch bền vững tại Yên Tử

Để thực hiện phát triển du lịch bền vững tại Yên Tử, cần có những giải pháp toàn diện trên ba lĩnh vực: kinh tế, môi trường và xã hội. Về kinh tế, cần tăng cường đầu tư cơ sở hạ tầng, nâng cao chất lượng dịch vụ và đa dạng hóa sản phẩm du lịch. Về môi trường, phải thực hiện các biện pháp bảo vệ tài nguyên và giảm thiểu ô nhiễm. Về xã hội, cần tham gia cộng đồng vào quá trình phát triển và đảm bảo chia sẻ lợi ích công bằng. Đối với chính quyền địa phương, cần xây dựng chính sách hỗ trợ rõ ràng. Với Ban Quản lý và đơn vị khai thác, phải cải thiện hệ thống quản lý và giám sát.

4.1. Giải pháp về kinh tế và cơ sở hạ tầng du lịch

Tăng cường đầu tư cơ sở hạ tầng bao gồm: cải thiện hệ thống giao thông, xây dựng các cơ sở lưu trú chất lượng cao, phát triển hệ thống thông tin và hướng dẫn du lịch. Đa dạng hóa sản phẩm du lịch thông qua các hoạt động trải nghiệm độc đáo. Tập huấn nguồn nhân lực để nâng cao chất lượng phục vụ. Tạo cơ chế khuyến khích đầu tư hiệu quả.

4.2. Giải pháp về bảo vệ môi trường và tài nguyên du lịch

Xây dựng hệ thống quản lý chất thải hiệu quả, giảm ô nhiễm từ hoạt động du lịch. Bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái tự nhiên, giảm thiểu khai thác quá mức. Nâng cao nhận thức du khách về bảo vệ môi trường, thực hiện các chương trình tuyên truyền. Giám sát liên tục tác động môi trường của du lịch để điều chỉnh kế hoạch. Áp dụng tiêu chuẩn quốc tế trong quản lý môi trường.

4.3. Giải pháp về phát triển xã hội và tham gia cộng đồng

Đảm bảo cộng đồng địa phương được tham gia vào lên kế hoạch phát triển du lịch và hưởng lợi từ du lịch. Tạo cơ hội việc làm cho người dân qua đào tạo và phát triển kỹ năng. Bảo vệ văn hóa, truyền thống địa phương, không làm thay đổi giá trị xã hội. Chia sẻ lợi ích kinh tế công bằng với cộng đồng, nâng cao đời sống. Tổ chức các hoạt động cộng đồng để duy trì liên kết và tin tưởng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận về du lịch bền vững Chương 2: Thực trạng phát triển du lịch bền vững tại khu di tích danh thắng Yên Tử. Chương 3: Một số giải phát phát triển du lịch bền vững tại Yên Tử. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DU LỊCH BỀN VỮNG. Một số khái niệm về du lịch 1.

Khái niệm về du lịch Hoạt động du lịch đã được hình thành từ rất sớm, dần dần phát triển và được nâng cao về cả cơ sở vật chất kỹ thuật cũng nhưng như các cơ sở phục vụ lưu trú, đi lại, ăn chơi giải trí. Từ xa xưa, du lịch được ghi nhận là hoạt động tích cực, chỉ được thực hiện khi đời sống của con người đã được hoàn thiện và có mong muốn được khẳng định mình cao hơn nữa. Ngày nay, du lịch trở thành một nhu cầu không thể thiếu trong đời sống văn hóa – tinh thần của người dân. Du lịch được coi là “ngành công nghiệp không khói” đã và đang mang tới nhiều lợi nhuận cho các quốc gia trên thế giới trong đó có Việt Nam.

Theo quan điểm của tác giả Guer Freuler thì “Du lịch là quá trình hoạt động của con người rời khỏi quê hương đên một nơi khác với mục đích chủ yếu là được cảm nhận những giá trị vật chất và tinh thần đặc sắc, độc đáo, khác lạ với quê hương không nhằm mục đích sinh lời” [7]. Theo Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO - World Tourist Organization), một tổ chức thuộc Liên Hiệp Quốc “Du lịch bao gồm tất cả mọi hoạt động của những người du hành, tạm trú, trong mục đích tham quan, khám phá và tìm hiểu, trải nghiệm hoặc trong mục đích nghỉ ngơi, giải trí, thư giãn; cũng như mục đích hành nghề và những mục đích khác nữa, trong thời gian liên tục nhưng không quá một năm, ở bên ngoài môi trường sống định cư; nhưng loại trừ các du hành mà có mục đích chính là kiếm tiền. Du lịch cũng là một dạng nghỉ ngơi năng động trong môi trường sống khác hẳn nơi định cư”[7]. Khái niệm của UNTWO về du lịch hướng đến chủ yếu là các hoạt động của khách du lịch.

Các hoạt động nay được quy định là phải diễn ra trong một thời gian nhất định, ở một không gian không phải nơi mình sinh sống. Theo Luật Du lịch Việt Nam năm 2017, thì “Du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ở ngoài nơi cư trú thường xuyên trong thời gian không quá 1 năm liên tục nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, nghỉ dưỡng, giải trí, tìm hiểu, khám phá tài nguyên du lịch hoặc kết hợp với mục đích hợp pháp khác”[6]. Khái niệm này có phần tương đồng với khái niệm của UNTWO, tập trung vào hoạt động của khách du lịch, không bàn đến hoạt động kinh doanh. Ý kiến của nhóm tác giả Nguyễn Văn Đính, Trần Minh Hòa cho rằng “Du lịch là một ngành kinh doanh bao gồm các hoạt động tổ chức hướng dẫn du lịch, sản xuât, trao đổi hàng hóa và dịch vụ của những doanh nghiệp, nhằm đáp ứng các nhu cầu về đi lại, lưu trú, ăn uống, tham quan, giải trí, tìm hiểu và các nhu cầu khác của khách du 12 Thang Long University Library lịch.

Các hoạt động đó phải đem lại lợi ích kinh tế chính trị - xã hội thiết thực cho nước làm du lịch và bản thân doanh nghiệp”[7]. Khái niệm này chủ yếu hướng tới các hoạt động kinh doanh du lịch là chính. Yếu tố khách du lịch không còn được hiểu chủ thể của du lịch hướng tới. Tóm lại từ những khái niệm của các tác giả trên, chúng tôi cho rằng mặc dù có nhiều khái niệm nhưng tựu trung tại thì du lịch có thể được hiểu như một hiện tượng kinh tế xã hội, là chuyến du hành có lộ trình và lịch trình nhất định, rời khỏi nơi cư trú trong một thời gian đồng thời có mục đích khác nhau.

Tập trung chủ yếu về hoạt động du lịch của khách du lịch hơn các hoạt động liên quan đến du lịch. Tài nguyên du lịch Tài nguyên du lịch là loại tài nguyên có mục đích chính để phục vụ cho du lịch. Tài nguyên du lịch càng phong phú đa dạng, đặc sắc thì càng tạo ra được giá trị cũng như sự hấp dẫn lớn đối với du khách. Đây chính là một yếu tố không thể thiếu trong việc hình thành và phát triển du lịch.

Tác giả Pirojnik (1985) cho rằng “Tài nguyên du lịch là tổng thể tự nhiên, văn hóa và lịch sử cùng các thành phần của chúng trong việc khôi phục và phát triển thể lực và trí lực của con người, khả năng lao động và sức khỏe của họ. Những tài nguyên này được sử dụng cho nhu cầu trực tiếp và gián tiếp cho việc sản xuất dịch vụ du lịch với nhu cầu thời điểm hiện tại hay tương lai và trong điều kiện kinh tế - kỹ thuật cho phép”[4]. Theo Luật Du lịch Việt Nam năm 2017 thì “Tài nguyên du lịch là cảnh quan thiên nhiên, yếu tố tự nhiên và các giá trị văn hóa làm cơ sở để hình thành sản phẩm du lịch, khu du lịch, điểm du lịch, nhằm đáp ứng nhu cầu du lịch. Tài nguyên du lịch bao gồm tài nguyên du lịch tự nhiên và tài nguyên du lịch văn hóa”[6].

Tài nguyên du lịch tự nhiên Theo Luật Du lịch Việt Nam năm 2017 “Tài nguyên du lịch tự nhiên bao gồm cảnh quan thiên nhiên, các yếu tố địa chất, địa mạo, khí hậu, thủy văn, hệ sinh thái và các yếu tố khác có thể sử dụng cho mục đích du lịch”. [6] “Tài nguyên du lịch thiên nhiên là những yếu tố thuộc về tự nhiên được ngành du lịch đưa vào khai thác và phục vụ tham quan du lịch. Tài nguyên du lịch thiên nhiên là điều kiện hết sức quan trọng để phát triển loại hình du lịch sinh thái, thể thao, nghỉ dưỡng, nghiên cứu,… Đây cũng là thành phần không thể thiếu trong điều kiện hình thành và phát triển du lịch”[2]. Nếu được quy hoạch và có kế hoạch khai thác, bảo tồn bền vững thì tài nguyên du lịch thiên nhiên sẽ được xếp vào loại tài nguyên vô tận, tài nguyên có khả năng tái 13 tạo hoặc có quá trình suy thoái chậm.

Tài nguyên du lịch có tính mùa vụ rõ nét, phụ thuộc vào các điều kiện tự nhiên và thường dễ khai thác. Tài nguyên địa hình, địa chất là hình dạng của bề mặt trái đất tại một khu vực địa lý nhất định, là nơi diễn ra mọi hoạt động của con người. các dạng địa hình là yếu tố tạo nền cho phong cảnh. Một số kiểu địa hình đặc biệt và các di tích tự nhiên có giá trị cho nhiều loại du lịch.

Loại tài nguyên này có thể khai thác được nhiều lần do thời gian làm cho chúng thay đổi thường kéo dài rất lâu nhưng dưới điều kiện cần có kế hoạch khai thác hợp lý. Tài nguyên khí hậu là tổng hợp các yếu tố nhiệt độ, độ ẩm và một số yếu tố khác như áp suất không khí, gió, ánh nắng mặt trời, lượng mưa,… Mỗi loại hình du lịch thường phù hợp với loại khí hậu khác nhau, cần chú ý điều kiện thời tiết để tính toán kế hoạch đi du lịch. Tính mùa của du lịch phụ thuộc mạnh mẽ vào tính mùa của thời tiết đặc biệt ở Việt Nam là nước có khí hậu nhiệt đới gió mùa. Hiện nay tài nguyên khí hậu đang dần bị suy giảm do hoạt động công nghiệp hóa trên toàn cầu.

Các chất thải trong quá trình sản xuất, khói bụi, khí thải độc hại, cháy rừng, đã khiến cho không khí bị ô nhim. Nhiệt độ của Trái Đất đang tăng lên do hiệu ứng nhà kính đã làm cho khí hậu thay đổi. Tài nguyên thủy văn bao gồm nước mặt, hệ thống nước ngầm. Tài nguyên thủy văn mang ý nghĩa to lớn đối với du lịch.

Đối với nước mặt không chỉ có chức năng phục hồi trực tiếp mà còn có chức năng làm dịu nhiệt độ ven bờ cũng như có tác dụng trong việc di chuyển trong du lịch. Nước ngầm cần quan tâm trực tiếp tới hệ thống suối khoáng nóng phù hợp cho loại hình du lịch nghỉ dưỡng, chữa bệnh. Tài nguyên sinh vật gồm các loại thưc vật, động vật sống trên cạn và dưới nước vốn có sẵn trong tự nhiên và do con người thuần dưỡng, lai tạo, chăm sóc. Tài nguyên sinh vật phục vụ lợi ích du lịch tập trung vào khai thác các vườn quốc gia, các hệ sinh thái đặc biệt và các điểm tham quan sinh vật.

Tài nguyên du lịch tự nhiên có đặc điểm thường nằm ở những khu vực xa dân cư, điều này gây khó khăn cho việc di chuyển nhưng lại giúp cho các tài nguyên được bảo tồn tốt hơn do tránh xa khu vực đông dân cư. Tài nguyên du lịch văn hóa Theo Luật Du lịch Việt Nam năm 2017 “Tài nguyên du lịch văn hóa bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, di tích cách mạng, khảo cổ, kiến trúc; giá trị văn hóa truyền thống, lễ hội, văn nghệ dân gian và các giá trị văn hóa khác; công trình lao động sáng tạo của con người có thể sử dụng cho mục đích du lịch”[6]. 14 Thang Long University Library Một định nghĩa ngắn gọn và mang tính tổng hợp hơn được ThS. Nguyễn Thị Oanh Kiều đưa ra như sau “Toàn bộ của cải vật chất và tinh thần do con người tạo ra từ xưa đến nay có thể thu hút con người tiến hành hoạt động du lịch được xem là tài nguyên du lịch nhân văn”[2].

Tài nguyên du lịch văn hóa do con người tạo ra trong chính quá trình hình thành và phát triển đời sống xã hội, do đó nó mang trong mình giá trị đặc sắc riêng của từng khu vực, đất nước hay vùng lãnh thổ. Do điều kiện phát triển kinh tế - xã hội của mỗi khu dân cư, đất nước khác nhau nên việc hình thành nên tài nguyên du lịch văn hóa có những nét đặc sắc tiêng. Việc phát triển, bảo tồn tài nguyên du lịch văn hóa cần gắn liền chặt chẽ với sự phát triển của từng khu vực đó. Tài nguyên văn hóa do chính con người tạo ra nên chịu ảnh hưởng sâu sắc của con người cũng như thời gian.

Khác với tài nguyên tự nhiên, việc thay đổi tính chất của tài nguyên văn hóa diễn ra trong thời gian ngắn hơn rất nhiều. Một di tích lịch sử sẽ bị xuống cấp do thời gian hay sự ảnh hưởng của các yếu tố bên ngoài; làng nghề truyền thống, lễ hội, những làn điệu dân ca, điệu múa truyền thống,… đều sẽ bị mai một và mất đi theo thời gian nếu không được bảo tồn, khai thác một cách có kế hoạch.