Chương 1 CƠ SƠ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số khái niệm 1. Tăng trưởng và phát triển - Tăng trưởng được hiểu là sự gia tăng về mặt số lượng của một sự việc nhất định. Trong kinh tế, tăng trưởng thể hiện sự gia tăng hơn trước về sản phẩm hay lượng dầu ra của một quá trình sản xuất hay hoạt động.
Trong tác phẩm “Quy hoạch phát triển kinh tế xã hội - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” (2004) của Viện chiến lược phát triển, tăng trưởng kinh tế được định nghĩa là mức tăng lượng của cải (tài sản) trong một thời kỳ nhất định. Khái niệm tăng trưởng kinh tế này có thể áp dụng cho mọi quy mô cấp độ, cho toàn nền kinh tế, cho từng ngành, cho các doanh nghiệp, cho cấp độ gia đình và cấp độ cá nhân. Tăng trưởng kinh tế có thể hiểu như kết quả của mọi hoạt động kinh tế trong các lĩnh vực sản xuất cũng như trong lĩnh vực dịch vụ được tạo ra trong một thời kỳ nhất định. Lượng của cải có thể được tính bằng hiện vật hay bằng tiền.
Để phản ánh mức độ tăng trưởng kinh tế của một thời kỳ, người ta dùng giá trị tuyệt đối của các đại lượng để so sánh chúng với nhau. Chệnh lệch giữa các thời điểm chính là mức tăng trưởng kinh tế của một thời kỳ cụ thể. Ngoài ra, tăng trưởng kinh tế còn được phản ánh bằng tốc độ gia tăng của các đại lượng trong các giai đoạn khác nhau và được đo bằng phần trăm thay đổi, giá trị phần trăm cao hay thấp thể hiện tốc độ tăng trưởng nhanh hay chậm. - Phát triển được coi như tiến trình biến chuyển của xã hội, là chuỗi những biến chuyển có mối quan hệ qua lại với nhau.
Phát triển theo khái niệm chung nhất là việc nâng cao hạnh phúc của người dân, bao hàm nâng cao các chuẩn mực sống, cải thiện các điều kiện giáo dục, sức khỏe, sự bình đẳng về các cơ hội Trong kinh tế, phát triển là qua trình chuyển biến về mọi mặt của nền kinh n 5 tế trong một thời kỳ nhất định, trong đó bao gồm cả sự tăng thêm về quy mô sản lượng sản phẩm, sự hoàn thiện về cơ cấu nền kinh tế và việc nâng cao chất lượng mọi mặt của cuộc sống. Như vậy, có thể hiểu phát triển kinh tế trước hết là sự gia tăng nhiều hơn về số lượng và chất lượng sản phẩm, sự đa dạng về chủng loại sản phẩm của nền kinh tế. Đồng thời phát triển còn là sự thay đổi theo chiều hướng tích cực trên tất cả các khía cạnh của nền kinh tế, xã hội. Đó là sự thay đổi về cơ cấu kinh tế theo hướng tỷ trọng ngành nông nghiệp ngày càng giảm, tỷ trọng các ngành công nghiệp và dịch vụ ngày càng tăng.
Môi trường kinh tế và xã hội, các khía cạnh tổ chức và kỹ thuật ngày càng thuận lợi cho các tác nhân tham gia. Không những vậy, phát triển còn đảm bảo tăng khả năng thích ứng với hoàn cảnh mới của quốc gia, các ngành, các doanh nghiệp và mọi người dân. Sự phát triển sẽ đảm bảo nâng cao phúc lợi của người dân về kinh tế, văn hóa, giáo dục, xã hội và sự tự do bình đẳng, sự phát triển đồng đều giữa các vùng, giữa các dân tộc, các tầng lớp cư dân và sự phát triển bình đẳng giữa nam và nữ [2]. Kinh tế nông nghiệp - Nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất chủ yếu của nền kinh tế.
Nông nghiệp theo nghĩa hẹp chỉ có ngành trồng trọt, ngành chăn nuôi, ngành dịch vụ. Còn theo nghĩa rộng là bao gồm cả ngành lâm nghiệp và ngành thủy sản. - Kinh tế nông nghiệp là một ngành kinh tế của quốc dân có chức năng phân tích ảnh hưởng của các quy luật kinh tế trong nông nghiệp, áp dụng những thành tựu kinh tế vào thực tế lãnh đạo các cơ sở nông nghiệp, tạo điều kiện phát triển lực lượng sản xuất. Kinh tế nông nghiệp còn là một môn khoa học nghiên cứu những vấn đề kinh tế của sản xuất nông nghiệp: mối quan hệ giữa người và người, tác động và sự vận dụng cụ thể các quy luật kinh tế về sản xuất và phân phối sản phẩm trong nội bộ ngành nông nghiệp [8].
Đặc điểm của ngành sản xuất nông nghiệp - Đối tượng của sản xuất nông nghiệp là sinh vật Trong khi đối tượng sản xuất của công nghiệp phần lớn là các vật vô chi n 6 vô giác thì nông nghiệp có đối tượng sản xuất là sinh vật. Sinh vật bao gồm các cây trồng vật nuôi và các sinh vật khác. Chúng có các quy luật tự nhiên riêng (sinh trưởng, phát triển, phát dục, diệt vong) và đồng thời chịu rất nhiều tác động từ ngoại cảnh, tồn tại độc lập với ý kiên chủ quan của con người. Vì vậy con người phải nhận thức được quy luật sinh học và quy luật tự nhiên để cho sinh vật phát triển theo chiều hướng có lợi cho con người.
- Đất đai là tư liệu sản xuất chủ yếu, đặc biệt và không thể thay thế Đất đai được gọi là tư liệu sản xuất đặc biệt vì nó vừa là đối tượng lao động vừa là công cụ lao động. Đất đai là tư liệu sản xuất không thể thay thế vì không có đất đai thì không có sản xuất nông nghiệp. Con người dùng đất đai để trồng cây và chăn nuôi. Số lượng và chất lượng đất đai quy định lợi thế so sánh của mỗi vùng, cũng như cơ cấu sản xuất của từng vùng.
Chỉ thông qua đất đai các tư liệu sản xuất mới tác đông đến cây trồng. Việc sử dung đất đai đúng hướng quyết định đến hiệu quả sản xuất. Vì vậy, cần sử dụng đất đai đầy đủ và hợp lý để vừa làm tăng năng xuất vừa giữ gìn và bảo vệ đất đai. - Nông nghiệp được phân bố trên phạm vi không gian rộng lớn, phức tạp và mang tính khu vực rõ rệt Nông nghiệp được phân bố trên phạm vi không gian rộng lớn, ở đâu có đất có người ở đó có sản xuất nông nghiệp.
Tuy nghiên đất đai là sản phẩm của tự nhiên, mỗi vùng khác nhau về địa hình, chất đất, nguồn nước, sinh vật về khí hậu thời tiết dẫn đến sự khác nhau về quy hoạch và bố trí sản xuất. Do đó, mỗi vùng có lợi thế so sánh riêng, có sinh vật phù hợp với lợi thế so sánh đó vì thế cần thực hiện sản xuất chuyên môn hóa gắn liền với phát triển tổng hợp. - Sản xuất nông nghiệp có tính thời vụ cao Các cây trồng vật nuôi ngoài sự tác động trực tiếp của con người cần phải có thời gian tác động của tự nhiên nữa, quá trình kết hợp đó không ăn khớp nhịp nhàng mà xen kẽ nhau, do vậy trong nông nghiệp có lúc nhàn rỗi và có lúc rất căng thẳng (gieo trồng, thu hoạch). Để giảm bớt tính thời vụ, chúng ta cần giải n 7 quyết tốt các vẫn đề kinh tế - kỹ thuật như bố trí sản xuất chuyên môn hóa kết hợp với phát triển tổng hợp, mở rộng thêm các ngành nghề, đa dạng hóa trong kỹ năng lao động và trang bị công cụ lao động.
Về kỹ thuật cần tìm cây trồng, vật nuôi có thời gian sinh trưởng ngắn để có thể sản xuất nhiều vụ trong năm [8]. Vai trò của ngành sản xuất nông nghiệp trong nền kinh tế quốc dân - Nông nghiệp sản xuất và cung cấp lương thực, thực phẩm cho nhu cầu thiết yếu của cuộc sống Nhiều sản phẩm nông nghiệp: lương thực, thực phẩm đều là những sản phẩm phục vụ cho như cầu thiết yếu của cuộc sống. Xã hội ngày càng phát triển, dân số ngày càng tăng, chất lượng cuộc sống ngày càng được nâng cao thì nhu cầu cũng tăng lên về số lượng, chủng loại, chất lượng. Điều quan trọng là dù trình độ khoa học công nghệ có hiện đại đến mấy cũng chưa có ngành nào thay thế được ngành nông nghiệp để tạo ra lương, thực phẩm cho xã hội.
- Nông nghiệp cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp nhẹ và công nghiệp chế biến Các ngành công nghiệp chế biến như: công nghiệp giấy, công nghiệp dệt, công nghiệp rượu bia, công nghiệp giày da, công nghiệp dầu ăn, công nghiệp đồ hộp sử dụng chủ yếu nguyên liệu đầu vào là những sản phẩm của nông nghiệp. Nền kinh tế càng phát triển, nhu cầu sản phẩm thiết yếu của cuộc sống cần phải được bảo quản, chế biến đa dạng hơn. Bởi vậy sự phát triển của ngành nông nghiệp có tác động thúc đẩy cho công nghiệp nhẹ, công nghiệp chế biến phát triển theo. - Nông nghiệp cung cấp hàng hóa xuất khẩu Do đặc thù của sản xuất nông nghiệp, mỗi quốc gia có lợi thế phát triển cây trồng, vật nuôi khác nhau và hình thành lợi thế so sánh giữa các quốc gia về phát triển thương mại quốc tế.
Vì thế, các quốc gia có lợi thế về phát triển nông nghiệp sẽ xuất khẩu nông sản, tạo nguồn ngoại tệ cho đất nước, thúc đẩy kinh tế phát triển. Ở các nước đang trong giai đoạn đầu của quá trình công nghiệp hóa, n 8 hiện đại hóa, nông nghiệp còn là nguồn tạo ra thu nhập về ngoại tệ hoặc có thể trao đổi lấy máy móc trang thiết bị. - Nông nghiệp nông thôn là nguồn cung cấp sức lao động cho các ngành kinh tế khác Nền kinh tế ngày càng phát triển đều có mức tăng tỷ trọng cả về giá trị cũng như lao động của các ngành phi nông nghiệp, còn ngành nông nghiệp có xu hướng ngược lại. Xu hướng này có tính quy luật là do sự tiến bộ khoa học kỹ thuật của các ngành tác động vào nông nghiệp, đồng thời những tiến bộ kỹ thuật của bản thân nông nghiệp dẫn tới năng suất lao động trong nông nghiệp ngày càng tăng.
Khi năng suất lao động nông nghiệp tăng thì một bộ phận lao động của nông nghiệp sẽ cung cấp cho các ngành phi nông nghiệp. - Nông nghiệp nông thôn là thị trường tiêu thụ các sản phẩm hàng hóa và dịch vụ của công nghiệp và các ngành kinh tế khác Nông nghiệp là một trong những nhân tố bảo đảm cho các ngành công nghiệp khác phát triển như công nghiệp hóa học, cơ khí, công nghiệp sản xuất hàng tiêu dung, dịch vụ sản xuất và đời sống.