MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Nông nghiệp là một trong hai nghành sản xuất vật chất chủ yếu, giữ vị trí quan trọng trong nền kinh tế quốc dân. Nó càng trở lên quan trọng đối với quốc gia với gần 80% dân số ở nông thôn và gần 70% lao động làm việc trong các ngành thuộc lĩnh vực nông nghiệp như đất nước Việt Nam. Có thể khẳng định trong quá trình phát triển nông nghiệp nông thôn, kinh tế hộ nông dân giữ vai trò quan trọng không thể thiếu.
Nó là đơn vị kinh tế đặc thù và phù hợp với thực trạng phát triển sản xuất nông nghiệp ở nước ta hiện nay. Sự tồn tại và phát triển của nó là một tất yếu khách quan. Trong những năm qua, cùng với sự chuyển đổi mạnh mẽ về cơ cấu tổ chức theo cơ chế thị trường có sự quản lý kinh tế của Nhà nước, kinh tế hộ nông dân được coi trọng và nó đã thúc đẩy sự phát triển của ngành nông nghiệp nước ta, đưa nước ta từ chỗ thiếu lương thực thực phẩm trở thành nước có khối lượng gạo xuất khẩu đứng thứ ba trên thế giới. Kinh tế hộ nông dân là một hình thức phổ biến , đang có vai trò, vị trí rất to lớn và là chủ thể quan trọng trong phát triển nông nghiệp và đối với nông thôn nước ta.
Ở nước ta hiện nay bên cạnh những hộ nông dân đã làm giàu trên mảnh đất của mình vẫn còn tồn tại một bộ phận khá lớn hộ nông dân thiếu tính tự chủ và tâm lý ỷ lại trong sản xuất kinh doanh, điều kiện sản xuất còn rất khó khăn dẫn đến những khó khăn trong sản xuất và đói nghèo trong đời sống. Do vậy, vấn đề đặt ra cho nông nghiệp nông thôn hiện nay là phát triển nông nghiệp toàn diện, đảm bảo an ninh lương thực quốc gia trong mọi tình huống. Chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp nông thôn có hiệu quả trên cơ sở e 2 đảm bảo đủ nhu cầu lương thực, thực phẩm, mở rộng diện tích cây công nghiệp, ăn quả, tăng nhanh đàn gia súc, gia cầm, khai thác có hiệu quả tiềm năng của nền nông nghiệp sinh thái, tăng nhanh lượng nông sản hàng hóa gắn với công nghiệp chế biến và xuất khẩu. Để làm được điều đó trước hết cần đánh giá chính xác thực trạng kinh tế của hộ nông dân.
Xã Đồng Bảng, huyện Mai Châu là 1 xã miền núi nằm dọc theo quốc lộ 6 từ hướng Hà Nội đi Sơn La. Cách trung tâm huyện Mai Châu 8km về phía bắc [8], là nơi có nhiều đồng bào dân tộc sinh sống, một địa bàn tuy có nhiều lợi thế trong phát triển nông nghiệp, nhưng còn kém phát triển về kinh tế- xã hội, đời sống của một bộ phận dân cư còn gặp rất nhiều khó khăn. Vì vậy việc tìm hiểu các nhân tố ảnh hưởng đến kinh tế hộ nông dân để đề xuất những giải pháp nhằm phát triển kinh tế hộ nông dân theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa là vấn đề hết sức cần thiết. Xuất phát từ lý do đó, em chọn đề tài: “Thực trạng và giải pháp phát triển kinh tế hộ nông dân trên địa bàn xã Đồng Bảng, huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình” làm đề tài nghiên cứu.
Yêu cầu của đề tài Đánh giá thực trạng tình hình phát triển kinh tế nông hộ tại xã Đồng Bảng- huyện Mai Châu- tỉnh Hòa Bình, từ đó đề xuất một số giải pháp phát triển kinh tế nông hộ tại địa phương. Mục tiêu của đề tài • Mục tiêu chung Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là đánh giá những thực trạng và tình hình phát triển kinh tế hộ nông dân tại xã Đồng Bảng, huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình từ đó đưa ra một số giải pháp chủ yếu nhằm giải quyết các vấn đề khó khăn, thúc đẩy phát triển kinh tế nông hộ tại xã trong thời gian tới. e 3 • Mục tiêu cụ thể - Hệ thống hóa những lý luận và thực tiễn trong và ngoài nước về phát triển kinh tế hộ nông dân, từ đó giúp ta hiểu rõ và đày đủ hơn về quan điểm, chính sách của Đảng và Nhà Nước. - Nắm được thực trạng kinh tế hộ nông dân của địa phương nghiên cứu và tìm hướng phát triển cho hộ nông dân.
- Đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển kinh tế hộ nông dân tại xã Đồng Bảng trong những năm tới. Mục tiêu nghiên cứu đề tài 1. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý Nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Nâng cao kiến thức, kỹ năng và rút ra những bài học kinh nghiệm thực tế để phục vụ trong công tác sau này.
- Nâng cao khả năng tiếp cận, thu thập và xử lý thông tin của sinh viên trong quá trình nghiên cứu. - Vận dụng và phát huy được những kiến thức đã học tập và nghiên cứu. Ý nghĩa trong thực tiễn - Đánh giá được thực trạng sản xuất kinh tế của người dân xã Đồng Bảng. - Đưa ra phương hướng để phát huy tiềm năng, thế mạnh, giải quyết những khó khăn, trở ngại nhằm phát triển kinh tế hộ càng ngày càng hiệu quả.
- Là tài liệu tham khảo cho người dân địa phương. e 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở lý luận của đề tài 2. Một số khái niệm về hộ, hộ nông dân và kinh tế nông hộ • Khái niệm hộ: - Trong từ điển ngôn ngữ Mỹ (Oxford Press-1987) “ Hộ là tất cả những người sống chung một mái nhà.
Nhóm người đó bao gồm những người cùng chung huyết tộc và những người làm ăn chung”. - Hộ là đơn vị cơ bản của xã hội có liên quan đến sản xuất tiêu dùng, xem như là một đơn vị kinh tế.[5] - Các nhà kinh tế ở Việt Nam định nghĩa: “ Hộ là một nhóm người có cùng huyết tộc hay không cùng huyết tộc, cùng sống chung một mái nhà, ăn chung một mâm cơm, cùng tiến hành sản xuất chung và có chung một ngân quỹ…”.[5] Trên mỗi góc độ khác nhau thì có những quan điểm khác nhau về hộ, tuy nhiên có thể kết luận hộ có chung các đặc điểm sau: - Là tập hợp những người cùng huyết thống, và một số người không cùng huyết thống, sống chung trong một mái nhà. - Cùng tiến hành sản xuất chung, có nguồn lao động, có vốn và kế hoạch sản xuất kinh doanh chung. - Có ngân quỹ chung và được phân phối theo lợi ích thỏa thuận của các thành viên trong gia đình.
- Là một đơn vị cơ bản của xã hội. e 5 • Khái niệm hộ nông dân - Hộ nông dân là các hộ gia đình làm nông nghiệp, tự kiếm kế sinh nhai trên mảnh đất của mình, sử dụng chủ yếu sức lao động của gia đình để sản xuất [10]. - Hộ nông dân vừa là đơn vị sản xuất cơ bản, vừa là người sản xuất vừa là người tiêu dùng nông sản [4]. Từ những khái niệm tiêu biểu trên, có thể kết luận được rằng: - Hộ nông dân là những hộ sống ở nông thôn, có ngành nghề sản xuất chính là nông nghiệp.
Ngoài ra còn có các hoạt động phi nông nghiệp như tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ, thương mại… - Hộ nông dân là một đơn vị kinh tế cơ sở Ngày nay, trong giai đoạn CNH-HĐH, thị trường ngày càng mở rộng, các hộ nông dân phụ thuộc nhiều và hệ thống kinh tế thế giới chứ không chỉ trong phạm vi một vùng, một nước. • Khái niệm kinh tế nông hộ Theo giáo sư Trần Văn Hà thì: “ Kinh tế nông hộ là đơn vị khai thác kinh doanh nông nghiệp của những người cùng chung sống chung một mái nhà. Người chủ sản xuất là trưởng giả, là chủ hộ cùng những nhân thân sử dụng tổng hợp những yếu tố lao động, đất, vốn, phương tiện sản xuất tác động vào môi trường sinh thái ra sản phẩm nhằm thỏa mãn nhu cầu về đời sống vật chất của gia đình và cộng đồng”[5]. Theo “ Bài giảng kinh tế lâm nghiệp” của thầy Trần Công Quân ( trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên) thì: “Kinh tế hộ nông dân là một hình thức kinh tế cơ bản tự chủ trong nông- lâm nghiệp được hình thành và tồn tại trên cơ sở sử dụng đất đai, sức lao động, tiền vốn… của gia đình mình là chính”[6].
e 6 Kinh tế nông hộ có vai trò rất quan trọng trong việc ổn định và phát triển kinh tế- xã hội. Phát triển kinh tế nông hộ gắn liền với phát triển nông htoon bền vững tức là phát triển theo hướng CNH-HĐH đất nước, giữ vững hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường dựa theo cơ chế thị trường và có sự quản lý của nhà nước nước nhằm đảm bảo được nhu cầu hiện tại nhưng không làm giảm khả năng đáp ứng trong tương lai. Vai trò của kinh tế hộ nông dân Kinh tế hộ đã có từ lâu đời cho đến nay nó vẫn tồn tại và phát triển. Trải qua mỗi thời kỳ lịch sử khác nhau thì kinh tế hộ biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, ngày càng nó càng khẳng định được tầm quan trọng và vai trò của nó trong nền kinh tế quốc dân.
Kinh tế hộ là tế bào của xã hội, sự phát triển của nó trước tiên giúp nâng cao đời sống của người dân và góp phần thúc đẩy sự phát triển của đất nước. Kinh tế hộ đóng vai trò quan trọng trong việc góp phần đổi mới công nghệ sản xuất. Hộ là nơi tích lũy kinh nghiệm sản xuất truyền thống cũng là nơi áp dụng công nghệ mới vào sản xuất. Khi chuyển sang sản xuất hàng hóa, sản phẩm cho chất lượng tốt hơn với giá rẻ hơn.
Việc đổi mới công nghệ trước hết phải nhằm khai thác tốt kinh nghiệm truyền thống từ lâu đời. Đặc trưng của kinh tế hộ nông dân - Có sự thống nhất chặt chẽ giữa quyền sở hữu với quá trình quản lý và quyền sử dụng các yếu tố sản xuất [9]. - Sở hữu trong nông hộ là sự sở hữu chung, nghĩa là mọi thành viên trong hộ đều có quyền sở hữu với những tư liệu sản xuất vốn có, cũng như các tài sản khác của hộ. Mặt khác do dựa trên cơ sở kinh tế chung và cùng nhau một ngân quỹ nên mọi người trong hộ đều có ý thức trách nghiệm rất cao và việc bố trí, sắp xếp công việc trong hộ cũng rất linh hoạt, hợp lý.
Từ đó hiệu quả sử dụng lao động trong kinh tế nông hộ rất cao.