Luận văn thạc sĩ: Thực trạng và giải pháp giảm nghèo đa chiều tại huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng

Nghiên cứu thực trạng và giải pháp giảm nghèo theo tiêu chí nghèo đa chiều tại huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng, góp phần phát triển kinh tế xã hội bền vững.

• Tác giả: Nông Chiu Hoàn
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Ngọc Lan
• Trường học: Trường Đại học Nông lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Thực trạng và giải pháp giảm nghèo theo tiêu chí nghèo đa chiều tại huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan giảm nghèo đa chiều tại huyện Hà Quảng tỉnh Cao Bằng

Hà Quảng là huyện vùng cao biên giới thuộc tỉnh Cao Bằng. Địa hình nơi đây chủ yếu là núi đá hiểm trở. Đất sản xuất nông nghiệp rất hạn chế. Khí hậu khắc nghiệt gây nhiều khó khăn cho canh tác. Tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số chiếm đa số. Trước đây, việc đánh giá nghèo đói chỉ dựa vào mức thu nhập bình quân. Cách tiếp cận này bộc lộ nhiều hạn chế lớn. Phương pháp đo lường nghèo đa chiều mở ra góc nhìn toàn diện hơn. Huyện Hà Quảng áp dụng các tiêu chí nghèo đa chiều theo chuẩn quốc gia. Chuẩn nghèo mới xem xét cả thu nhập và mức độ thiếu hụt dịch vụ xã hội. Các dịch vụ cơ bản gồm y tế, giáo dục, nhà ở, nước sạch và thông tin. Công tác giảm nghèo đa chiều tạo nền tảng phát triển kinh tế bền vững. Huyện ủy và chính quyền địa phương tập trung nhiều nguồn lực đầu tư. Các chương trình mục tiêu quốc gia được triển khai đồng bộ. Cơ sở hạ tầng nông thôn từng bước cải thiện rõ rệt. Đời sống vật chất và tinh thần của người dân đang dần thay đổi. Việc nghiên cứu thực trạng giảm nghèo có ý nghĩa thực tiễn to lớn.

1.1. Khái niệm và chuẩn nghèo đa chiều áp dụng

Nghèo đa chiều phản ánh tình trạng con người bị tước đoạt các cơ hội phát triển. Khái niệm này vượt qua giới hạn của thu nhập tiền mặt thuần túy. Huyện Hà Quảng áp dụng bộ tiêu chí nghèo đa chiều theo quy định quốc gia. Khung đánh giá bao gồm hai tiêu chí chính. Tiêu chí thứ nhất là mức thu nhập bình quân đầu người hàng tháng. Tiêu chí thứ hai là mức độ thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản. Những dịch vụ này gồm y tế, giáo dục, nhà ở, nước sạch, vệ sinh và thông tin. Hộ gia đình được xếp loại nghèo khi thiếu hụt thu nhập và các chiều xã hội. Chuẩn nghèo mới giúp chính quyền nhận diện chính xác đối tượng yếu thế. Cách làm này bảo đảm an sinh công bằng và thực chất.

1.2. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội Hà Quảng

Huyện Hà Quảng nằm ở phía bắc tỉnh Cao Bằng. Vùng đất này có đường biên giới tiếp giáp với Trung Quốc. Địa hình huyện chia cắt mạnh bởi núi đá vôi và đồi dốc. Diện tích đất canh tác nông nghiệp rất nhỏ hẹp. Nguồn nước sản xuất và sinh hoạt thường xuyên thiếu hụt vào mùa khô. Khí hậu mùa đông rét đậm ảnh hưởng nghiêm trọng đến cây trồng và vật nuôi. Dân số huyện phần lớn là người dân tộc Nùng, Tày, Mông và Dao. Tỷ lệ lao động nông nghiệp chiếm cơ cấu áp đảo. Trình độ dân trí giữa các xã vùng cao còn chênh lệch lớn. Hạ tầng giao thông liên thôn còn gặp nhiều trở ngại trong mùa mưa bão. Những đặc điểm này ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả xóa đói giảm nghèo của toàn huyện.

II. Thực trạng giảm nghèo đa chiều tại huyện Hà Quảng tỉnh Cao Bằng

Huyện Hà Quảng đạt được những bước tiến tích cực trong công tác xóa đói giảm nghèo. Tuy nhiên, tỷ lệ hộ nghèo theo tiêu chí đa chiều vẫn ở mức cao. Hộ nghèo tập trung chủ yếu tại các xã vùng sâu và vùng cao biên giới. Thu nhập của người dân thiếu ổn định qua các mùa vụ. Năng suất lao động nông nghiệp còn thấp so với mặt bằng chung của tỉnh. Sự thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản diễn ra trên nhiều phương diện. Tình trạng thiếu nước sạch sinh hoạt là vấn đề nan giải nhất. Địa hình núi đá khiến việc xây dựng công trình cấp nước rất tốn kém. Nhiều hộ dân vẫn sống trong những ngôi nhà tạm bợ, thiếu kiên cố. Trình độ học vấn của lực lượng lao động còn hạn chế. Tiếp cận dịch vụ y tế gặp nhiều rào cản do giao thông cách trở. Hệ thống thông tin liên lạc chưa phủ sóng đồng đều khắp các xóm bản. Nguy cơ tái nghèo sau thiên tai hoặc dịch bệnh luôn ở mức đáng báo động. Nguồn lực đầu tư giảm nghèo của huyện còn phụ thuộc vào ngân sách trung ương. Đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số đối mặt với muôn vàn khó khăn dài hạn.

2.1. Mức độ thiếu hụt các chiều dịch vụ xã hội cơ bản

Khảo sát thực tế tại các xã huyện Hà Quảng cho thấy mức độ thiếu hụt dịch vụ xã hội rất rõ rệt. Tiêu chí nước sinh hoạt ghi nhận tỷ lệ thiếu hụt cao nhất. Nhiều gia đình phải dùng nước mưa tích trữ suốt mùa khô. Chiều nhà ở thiếu hụt do đa số hộ nghèo sử dụng nhà tạm bợ dột nát. Chiều y tế ghi nhận rào cản lớn về khoảng cách địa lý đến trạm xá. Chi phí khám chữa bệnh ngoài danh mục bảo hiểm tạo áp lực tài chính nặng nề. Chiều giáo dục chịu ảnh hưởng bởi tỷ lệ lao động thiếu bằng cấp phổ thông. Việc thiếu thiết bị nghe nhìn và mạng viễn thông cản trở tiếp cận tri thức. Những thiếu hụt này kìm hãm trực tiếp cơ hội vươn lên thoát nghèo của người dân địa phương.

2.2. Nguyên nhân cản trở công tác giảm nghèo đa chiều

Nguyên nhân nghèo đói tại huyện Hà Quảng bắt nguồn từ cả yếu tố chủ quan lẫn khách quan. Về khách quan, điều kiện tự nhiên núi đá vôi hiểm trở gây thiếu đất canh tác màu mỡ. Thiên tai như rét đậm, hạn hán kéo dài thường xuyên đe dọa sinh kế của người nông dân. Nguồn vốn phân bổ từ các chương trình mục tiêu quốc gia còn dàn trải, chưa tạo đột phá. Về chủ quan, một bộ phận người dân còn tâm lý tự ti, trông chờ vào sự trợ cấp của Nhà nước. Trình độ áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất nông lâm nghiệp của nông hộ còn chậm. Việc tiếp cận nguồn vốn tín dụng ưu đãi gặp rào cản do thiếu tài sản thế chấp. Những yếu tố này tạo nên cái vòng luẩn quẩn của sự nghèo đói.

III. Giải pháp giảm nghèo đa chiều tại huyện Hà Quảng tỉnh Cao Bằng

Huyện Hà Quảng cần thực hiện nhóm giải pháp đồng bộ để giảm nghèo đa chiều hiệu quả. Giải pháp trước hết là chuyển đổi cơ cấu cây trồng và vật nuôi phù hợp với địa hình núi đá. Chính quyền địa phương cần nhân rộng mô hình chăn nuôi bò vỗ béo và trồng cỏ voi. Phát triển các loại cây dược liệu bản địa mở ra hướng đi kinh tế mới. Song song đó, huyện đẩy mạnh giải ngân các chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn mới. Nguồn lực tập trung hoàn thiện hạ tầng giao thông kết nối các xã khó khăn. Huyện cần đầu tư xây dựng các hồ chứa nước và bể chứa nước sinh hoạt phân tán. Việc kiên cố hóa nhà ở cho người nghèo phải được ưu tiên triển khai khẩn trương. Đào tạo nghề gắn liền với nhu cầu thực tế giúp thanh niên nông thôn có việc làm ổn định. Công tác truyền thông nâng cao nhận thức phải tiến hành thường xuyên. Mục tiêu cốt lõi là khơi dậy ý chí chủ động vươn lên thoát nghèo của từng hộ gia đình. Tăng cường khả năng tiếp cận vốn vay ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách Xã hội. Các giải pháp phải gắn chặt với phát triển kinh tế bền vững và bảo vệ môi trường sinh thái.

3.1. Nâng cao thu nhập và phát triển sinh kế bền vững

Phát triển sản xuất nông nghiệp hàng hóa là chìa khóa nâng cao thu nhập cho nông hộ. Huyện Hà Quảng cần tận dụng lợi thế đất đồi núi để phát triển chăn nuôi gia súc lớn. Mô hình nuôi bò thịt, lợn đen bản địa mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội. Địa phương cần hỗ trợ giống cây trồng chịu hạn như ngô lai và đậu tương chất lượng cao. Khuyến khích liên kết sản xuất giữa hộ nông dân với các hợp tác xã chế biến. Việc hình thành chuỗi giá trị nông sản giúp đầu ra sản phẩm luôn ổn định. Chính quyền hỗ trợ xúc tiến thương mại, xây dựng nhãn hiệu sản phẩm OCOP địa phương. Nguồn thu nhập cải thiện giúp người dân chủ động đầu tư cho cuộc sống lâu dài.

3.2. Khắc phục thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản

Giải quyết các chiều thiếu hụt xã hội đòi hỏi nguồn lực đầu tư hạ tầng có trọng tâm. Huyện Hà Quảng cần ưu tiên xây dựng hệ thống cấp nước sinh hoạt tập trung tại các xóm khó khăn. Xóa bỏ hoàn toàn nhà dột nát thông qua quỹ an sinh xã hội và sự hỗ trợ của cộng đồng. Ngành y tế cơ sở cần được trang bị thiết bị hiện đại và bổ sung y bác sĩ giỏi. Tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế toàn dân cần duy trì ở mức tối đa. Ngành giáo dục đẩy mạnh xóa mù chữ và mở rộng các lớp dạy nghề ngắn hạn. Nâng cấp mạng lưới internet và trạm truyền thanh cơ sở đến từng bản làng xa xôi. Việc tiếp cận thông tin giúp người dân học hỏi kiến thức làm giàu nhanh chóng.

IV. Kết luận về giảm nghèo đa chiều tại huyện Hà Quảng tỉnh Cao Bằng

Giảm nghèo đa chiều là chiến lược phát triển kinh tế xã hội then chốt tại huyện Hà Quảng. Quá trình triển khai đòi hỏi sự kiên trì và phối hợp nhịp nhàng giữa các cấp ban ngành. Việc đo lường chính xác các chiều thiếu hụt giúp địa phương phân bổ ngân sách trúng đích. Chính sách không còn dừng lại ở việc hỗ trợ tiền mặt thụ động. Hướng đi mới chuyển đổi mạnh mẽ sang đầu tư sinh kế lâu dài cho người dân. Kết quả đạt được minh chứng tính đúng đắn của đường lối đổi mới nông nghiệp nông thôn. Diện mạo nông thôn miền núi Hà Quảng ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực. Đời sống văn hóa tinh thần của các dân tộc ngày càng phong phú. Ý thức tự lực vươn lên của người nghèo dần thay thế tư tưởng trông chờ ỷ lại. Bài học kinh nghiệm từ Hà Quảng có giá trị thực tiễn rất cao. Mô hình này hoàn toàn có thể nhân rộng tại các huyện miền núi có điều kiện tương đồng. Phát triển kinh tế gắn với bảo vệ an ninh biên giới luôn là mục tiêu hàng đầu. Huyện Hà Quảng đang vững bước trên con đường hội nhập và phát triển bền vững.

4.1. Bài học kinh nghiệm quản lý và thực thi chính sách

Thực tế công tác giảm nghèo tại Hà Quảng để lại nhiều bài học kinh nghiệm sâu sắc. Trước hết là bài học về phân cấp và giao quyền chủ động cho chính quyền cơ sở. Cán bộ cấp xã, thôn bản đóng vai trò then chốt trong việc rà soát đúng đối tượng thụ hưởng. Tính công khai và minh bạch trong bình xét hộ nghèo cần duy trì nghiêm túc. Bài học thứ hai là sự linh hoạt lồng ghép nguồn vốn từ các chương trình 30a, 135 và nông thôn mới. Việc dồn lực đầu tư hạ tầng thiết yếu tránh lãng phí ngân sách. Cuối cùng, công tác tuyên truyền vận động phải đi trước một bước nhằm thay đổi nếp nghĩ tập quán cũ của bà con.

4.2. Định hướng ứng dụng mô hình giảm nghèo bền vững

Định hướng tương lai đòi hỏi huyện Hà Quảng tiếp tục duy trì những thành quả đạt được. Trọng tâm ứng dụng là phát triển du lịch sinh thái gắn liền với di tích lịch sử Pác Bó. Mô hình này tạo việc làm phi nông nghiệp và tăng thu nhập ổn định cho người dân bản địa. Địa phương cần khuyến khích chuyển giao kỹ thuật số vào sản xuất và tiêu thụ nông sản. Xây dựng các mô hình hợp tác xã kiểu mới do đồng bào dân tộc thiểu số làm chủ. Hoàn thiện các chính sách bảo trợ xã hội cho người cao tuổi, người khuyết tật và trẻ em mồ côi. Việc kết hợp chặt chẽ giữa giảm nghèo với giữ vững quốc phòng an ninh biên giới là nhiệm vụ chiến lược dài lâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận về giảm nghèo đa chiều 1. Lý luận về nghèo 1. Khái niệm nghèo Nhiều nghiên cứu cũng như tài liệu chính thức đã đưa ra những khái niệm và góc nhìn về khái niệm “nghèo”.

Về cơ bản, “nghèo” nên được hiểu theo hai khái niệm: “nghèo tương đối” và “nghèo tuyệt đối”. Trong đó, “nghèo tương đối” ám chỉ tình trạng mức sống dưới trung bình của một hoặc nhiều bộ phân dân cư tại một địa phương. Mặt khác, “nghèo tuyệt đối” là việc thiếu thốn những tài nguyên và nguồn lực thiết yếu cho việc sinh sống và tồn tại. Khái niệm “nghèo” cũng được đề cập trong một số tài liệu của Liên Hiệp Quốc (UN).

Trong đó, “nghèo” là tình trạng không đủ năng lực tối thiểu để có thể tham gia và đóng góp vào các hoạt động xã hội. Cụ thể hơn, việc thiếu ăn thiếu mặc, không được tham gia vào các dịch vụ xã hội cơ bản, không có khả năng sản xuất để nuôi sống bản thân, và không được tiếp cận tín dụng là những tình trạng của “nghèo”. Mặt khác, những cá nhân và hộ gia đình nghèo có thể không được hưởng quyền lợi, không được bảo vệ, thậm chí có thể bị loại trừ khỏi cộng đồng hoặc xã hội. Ngoài ra, tình trạng nghèo cũng có thể dẫn đến việc dễ bị bạo lực hoặc nguy cơ chịu các rủi ro về mặt sức khỏe (Liên Hiệp Quốc, 2008) Hội nghị về chống đói nghèo được tổ chức vào tháng 9 năm 1993 bởi Ủy ban Kinh tế và Xã hội của khu vực Châu Á – Thái Bình Dương (ESCAP) là một mốc sự kiện quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của nhiều khu vực tại Đông Nam Á.

Hội nghị này cũng thống nhất rằng “nghèo” là tình trạng không có khả năng thỏa mãn nhu cầu căn bản của con người, bao gồm nhu cầu sinh sống, giao tiếp, và tham gia vào xã hội. Những nhu cầu căn bản 6 đó có thể được định hình bởi phong tục, tập quán, và văn hóa của từng khu vực hoặc được thừa nhận bởi cộng đồng hoặc xã hội. Còn rất nhiều cách hiểu khái niệm “nghèo” tại nhiều nơi khác nhau.Tuy nhiên, góc nhìn của ông Abaplaen đến từ Tổ chức lao động quốc tế ILO được coi là một định nghĩa kinh điển. Trong đó, “nghèo đói” là tình trạng thiếu thốn về mặt cơ hội tham gia vào quá trình phát triển cộng đồng.

Đây là một khái niệm ngắn gọn nhưng lại làm nổi bật được lên một bản chất sâu sắc, đó là người nghèo hay người giàu khác nhau ở cơ hội lựa chọn và tham gia vào các hoạt động xã hội, cộng đồng. Và rõ ràng trong thực tế, người giàu là những đối tượng có nhiều cơ hội và lựa chọn hơn. Theo thời gian, những khái niệm về đói nghèo đã được thay đổi ít nhiều do những góc nhìn mới hoặc do sự phát triển của những khu vực, quốc gia, hoặc toàn thế giới (Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, 2003). Mặc dù vậy, những tiêu chí để xác định mức độ “nghèo” ở trên thế giới thường được dựa trên 4 khía cạnh sau:  Thời gian: Người nghèo có mức sống dưới tiêu chuẩn.

Tuy nhiên, có nhiều cá nhân và tập thể chịu đựng mức sống này một cách nhất thời do thất nghiệp, thiên tai, chiến tranh, hoặc khủng hoảng kinh tế. Chính vì vậy, thời gian chịu mức sống dưới chuẩn là một điều kiện để phân biệt giữa đói nghèo thực sự và những tình trạng khó khăn “tình thế”.  Không gian: Tình trạng đói nghèo thường xảy ra ở những khu vực nông thôn hoặc vùng sâu vùng xa, nơi không có quá nhiều người sinh sống.