Thực trạng sử dụng công cụ phái sinh trong phòng ngừa rủi ro tài chính tại các nhtm ở việt nam giai đoạn gần đây khoá luận tốt nghiệp

Bài viết phân tích thực trạng sử dụng công cụ phái sinh trong phòng ngừa rủi ro tài chính tại các ngân hàng thương mại Việt Nam gần đây.

• Tác giả: Lê Thị Thảo
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Xuân Anh
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Tài chính
• Đề tài: Thực Trạng Sử Dụng Công Cụ Phái Sinh Trong Phòng Ngừa Rủi Ro Tài Chính Tại Các Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ VIỆC SỬ DỤNG CÔNG CỤ PHÁI SINH TRONG PHÒNG NGỪA RỦI RO TÀI CHÍNH Ở CÁC NHTM
• 1.1. Rủi ro tài chính là gì?
• 1.1.1. Khái niệm
• 1.2. Phân loại RRTC trong hoạt động của NHTM
• 1.2.1. Rủi ro tín dụng
• 1.2.2. Rủi ro thị trường
• 1.2.2.1. Rủi ro lãi suất
• 1.2.2.2. Rủi ro tỷ giá
• 1.2.2.3. Rủi ro hàng hóa cơ bản
• 1.2.3. Rủi ro thanh khoản
• 1.3. Tác động của rủi ro tài chính đến NHTM
• 1.3.1. Tác động đến chi phí, lợi nhuận của NHTM
• 1.3.2. Tác động đến dòng tiền của NHTM
• 1.3.3. Tác động làm giảm hiệu quả hoạt động, năng lực cạnh tranh của NHTM
• 1.4. Công cụ phái sinh trong phòng ngừa rủi ro tài chính
• 1.4.1. Khái niệm
• 1.4.2. Hợp đồng kì hạn
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VIỆC SỬ DỤNG CÔNG CỤ PHÁI SINH TRONG PHÒNG NGỪA RỦI RO TÀI CHÍNH TẠI CÁC NHTM VIỆT NAM
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỂ THÚC ĐẨY VIỆC SỬ DỤNG CÔNG CỤ PHÁI SINH TRONG PHÒNG NGỪA RỦI RO TÀI CHÍNH TẠI CÁC NHTM TẠI VIỆT NAM
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về thực trạng sử dụng công cụ phái sinh tại ngân hàng thương mại Việt Nam

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng, việc sử dụng công cụ phái sinh trong phòng ngừa rủi ro tài chính tại các ngân hàng thương mại (NHTM) trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Các công cụ này không chỉ giúp các ngân hàng bảo vệ mình trước những biến động của thị trường mà còn tạo ra cơ hội tăng trưởng bền vững. Tuy nhiên, thực trạng hiện nay cho thấy rằng việc áp dụng các công cụ phái sinh vẫn còn nhiều hạn chế. Nhiều ngân hàng chưa nhận thức đầy đủ về lợi ích của việc sử dụng các công cụ này, dẫn đến việc chưa khai thác hết tiềm năng của chúng trong việc quản lý rủi ro tài chính.

1.1. Tình hình sử dụng công cụ phái sinh tại các NHTM

Hiện nay, một số NHTM đã bắt đầu áp dụng công cụ phái sinh như hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai và quyền chọn. Tuy nhiên, tỷ lệ sử dụng vẫn còn thấp so với tiềm năng. Theo thống kê, chỉ khoảng 30% các ngân hàng thương mại lớn tham gia vào các giao dịch phái sinh, cho thấy sự thiếu hụt trong việc áp dụng các giải pháp phòng ngừa rủi ro.

1.2. Lợi ích của việc sử dụng công cụ phái sinh

Việc sử dụng công cụ phái sinh giúp các NHTM giảm thiểu rủi ro từ biến động lãi suất và tỷ giá. Các ngân hàng có thể bảo vệ lợi nhuận của mình và duy trì sự ổn định tài chính. Hơn nữa, việc áp dụng các công cụ này còn giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của ngân hàng trên thị trường.

II. Những thách thức trong việc sử dụng công cụ phái sinh tại NHTM Việt Nam

Mặc dù có nhiều lợi ích, nhưng việc sử dụng công cụ phái sinh tại các ngân hàng thương mại Việt Nam vẫn gặp phải nhiều thách thức. Những thách thức này không chỉ đến từ yếu tố nội tại của ngân hàng mà còn từ môi trường kinh tế vĩ mô. Sự thiếu hụt về kiến thức và kinh nghiệm trong việc quản lý rủi ro tài chính là một trong những nguyên nhân chính.

2.1. Thiếu hụt kiến thức và kỹ năng

Nhiều cán bộ ngân hàng chưa được đào tạo bài bản về công cụ phái sinh, dẫn đến việc áp dụng không hiệu quả. Sự thiếu hụt này làm giảm khả năng nhận diện và quản lý rủi ro tài chính một cách hiệu quả.

2.2. Môi trường pháp lý chưa hoàn thiện

Môi trường pháp lý cho các giao dịch phái sinh tại Việt Nam vẫn còn nhiều bất cập. Các quy định chưa rõ ràng và thiếu tính đồng bộ, gây khó khăn cho các NHTM trong việc triển khai các sản phẩm phái sinh.

III. Giải pháp thúc đẩy việc sử dụng công cụ phái sinh tại NHTM

Để nâng cao hiệu quả sử dụng công cụ phái sinh trong phòng ngừa rủi ro tài chính, các NHTM cần thực hiện một số giải pháp cụ thể. Những giải pháp này không chỉ giúp cải thiện tình hình hiện tại mà còn tạo ra nền tảng vững chắc cho sự phát triển trong tương lai.

3.1. Đào tạo và nâng cao năng lực cho cán bộ ngân hàng

Các NHTM cần đầu tư vào chương trình đào tạo cho cán bộ về công cụ phái sinh và quản lý rủi ro tài chính. Việc này sẽ giúp nâng cao nhận thức và kỹ năng cho nhân viên, từ đó cải thiện hiệu quả sử dụng các công cụ này.

3.2. Hoàn thiện khung pháp lý cho giao dịch phái sinh

Cần có sự điều chỉnh và hoàn thiện các quy định pháp lý liên quan đến công cụ phái sinh. Điều này sẽ tạo ra môi trường thuận lợi hơn cho các NHTM trong việc triển khai các sản phẩm phái sinh.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về công cụ phái sinh

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng công cụ phái sinh đã mang lại nhiều lợi ích cho các NHTM. Các ngân hàng đã có thể giảm thiểu rủi ro tài chính và cải thiện hiệu quả hoạt động. Tuy nhiên, vẫn cần có những nghiên cứu sâu hơn để đánh giá toàn diện về tác động của các công cụ này.

4.1. Kết quả đạt được từ việc sử dụng công cụ phái sinh

Nhiều NHTM đã ghi nhận sự cải thiện trong khả năng quản lý rủi ro tài chính sau khi áp dụng công cụ phái sinh. Điều này không chỉ giúp bảo vệ lợi nhuận mà còn nâng cao uy tín của ngân hàng trên thị trường.

4.2. Những hạn chế và bài học kinh nghiệm

Mặc dù đã đạt được nhiều kết quả tích cực, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế trong việc áp dụng công cụ phái sinh. Các ngân hàng cần rút ra bài học từ những thất bại để cải thiện quy trình và chiến lược trong tương lai.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của công cụ phái sinh tại NHTM

Việc sử dụng công cụ phái sinh trong phòng ngừa rủi ro tài chính tại các ngân hàng thương mại Việt Nam đang trên đà phát triển. Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả tối ưu, cần có sự nỗ lực từ cả phía ngân hàng và cơ quan quản lý nhà nước. Triển vọng trong tương lai cho thấy rằng nếu được áp dụng đúng cách, các công cụ này sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ các ngân hàng khỏi những biến động không lường trước được.

5.1. Tương lai của công cụ phái sinh tại Việt Nam

Với sự phát triển của thị trường tài chính, công cụ phái sinh sẽ ngày càng trở nên phổ biến hơn. Các NHTM cần chuẩn bị sẵn sàng để tận dụng những cơ hội này.

5.2. Đề xuất hướng đi cho các NHTM

Các NHTM nên xây dựng chiến lược dài hạn cho việc áp dụng công cụ phái sinh. Điều này không chỉ giúp họ phòng ngừa rủi ro mà còn tạo ra cơ hội phát triển bền vững trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ VIỆC SỬ DỤNG CÔNG CỤ PHÁI SINH TRONG PHÒNG NGỪA RỦI RO TÀI CHÍNH Ở CÁC NHTM 1. Rủi ro tài chính là gì? 1. Khái niệm Rủi ro tài chính là sự biến động hay sự khác biệt của lợi nhuận thực tế so với lợi nhuận kỳ vọng của doanh nghiệp phát sinh từ những biến động của giá cả thị trường như: lãi suất, tỷ giá, giá cả hàng hoá, chứng khoán và việc thực hiện các quyết định tài chính doanh nghiệp (Nguyễn Bảo Hiền, 2017).

Rủi ro tài chính từ những biến động của giá cả thị trường như: lãi suất, tỷ giá, giá cả hàng hóa, chứng khoán hay còn được gọi là rủi ro kiệt giá tài chính. Nó ám chỉ mức độ nhạy cảm của các nhân tố giá cả thị trường đến thu nhập thực tế của NHTM và mang tính khách quan nên cần thiết phải được phòng ngừa. Việc phòng ngừa rủi ro này thường gắn liền với việc sử dụng các công cụ tài chính phái sinh như hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai, quyền chọn và hợp đồng hoán đổi. Còn đối với rủi ro tài chính xuất phát từ các các quyết định tài chính của NHTM là sự khác biệt giữa lợi nhuận thực tế và lợi nhuận kỳ vọng của NHTM gắn liền với các hoạt động tài chính như: Huy động vốn, tỷ lệ sử dụng đòn bẩy kinh doanh, đầu tư sử dụng vốn kinh doanh hoặc phân phối lợi nhuận của NHTM… 1.

Phân loại RRTC trong hoạt động của NHTM Trong hoạt động kinh doanh hằng ngày của NHTM thường xuyên phải đối mặt với các rủi ro từ cả bên trong và ngoài NHTM. Dựa trên tiêu chí nguồn hình thành rủi ro, RRTC tại các NHTM thường được chia làm các loại sau: 1.1 Rủi ro tín dụng Hoạt động tín dụng là nghiệp vụ kinh doanh chủ yếu của NHTM, đem lại lợi nhuận lớn nhất nhưng đi kèm với đó là rủi ro lớn nhất cho NHTM. Theo quan niệm của Ủy ban Basel (2000) thì “Rủi ro tín dụng là khả năng khách hàng vay hoặc bên đối tác của ngân hàng không thực hiện đúng cam kết đã thỏa thuận”.Theo khái niệm, rủi ro tín dụng có phạm vi khá rộng, không chỉ trong quan hệ tín dụng giữa 4 Khóa luận tốt nghiệp_2018_Khoa Tài Chính_HVNH NHTM với khách hàng mà trong cả các hoạt động khác như đầu tư, phái sinh mà ngân hàng thực hiện. Theo điều 3, Thông tư số 02/2013/TT-NHNN ngày 21/1/2013 của NHNN nêu rõ: “Rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng là tổn thất có khả năng xảy ra đối với nợ của TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài do khách hàng không thực hiện, hoặc không có khả năng thực hiện một phần hay toàn bộ nghĩa vụ của mình theo cam kết” .2 Rủi ro thị trường Rủi ro thị trường được hiểu là rủi ro tạo ra các khoản lỗ hoặc giảm giá tài sản từ sự biến động không thuận lợi của thị trường (Mạc Quang Huy, 2009).

Xét về các gốc tài sản hình thành rủi ro, rủi ro thị trường được chia làm 3 loại: Rủi ro lãi suất Rủi ro lãi suất là rủi ro gây ra tác động tiêu cực đối với thu nhập, vốn của ngân hàng do những biến động bất lợi của lãi suất. Rủi ro lãi suất phát sinh khi có sự chênh lệch về thời hạn giữa tài sản có nhạy cảm lãi suất với tài sản nợ nhạy cảm với lãi suất được huy động để tài trợ cho các tài sản có đó. Các hoạt động chính của ngân hàng tạo ra rủi ro lãi suất gồm: các hoạt động cho vay, huy động và đầu tư. (Đỗ Thị Kim Hảo, 2012) Đây là loại rủi ro thường thấy nhất trong các NHTM, nhiều ngân hàng vẫn chủ động chấp nhận rủi ro này nhằm cải thiện thu nhập, tuy nhiên những nguồn thu nhập này dễ bị ảnh hưởng trước sự tăng lên của tỷ lệ lãi suất kéo theo sự tăng lên của chi phí vay tiền.

Người ta gọi những ngân hàng mà kỳ hạn của các tài sản có được định giá lại dài hơn các kỳ hạn của tài sản nợ được định giá lại là “ Nhạy cảm với tài sản nợ”. Thu nhập của các ngân hàng này thường tăng khi tỷ lệ lãi suất giảm và giảm khi tỷ lệ lãi suất tăng. Và ngược lại đối với các NHTM nhạy cảm với tài sản có (kỳ hạn tài sản có được định giá lại nhanh hơn so với tài sản nợ ). Ví dụ với trường hợp NHTM nhạy cảm với tài sản nợ là: NHTM huy động vốn vay có kỳ hạn 1 năm với lãi suất 7%, đầu tư kỳ hạn 2 năm với lãi suất là 8%.

Sau năm đầu tiên, NHTM thu được lợi nhuận từ chênh lệch lãi suất là 2% tuy nhiên 5 Khóa luận tốt nghiệp_2018_Khoa Tài Chính_HVNH sang năm thứ 2 lãi suất tăng lên, NHTM chỉ có thể huy động vốn ở mức 9%. Do đó để huy động tiếp nhằm tái tài trợ thì NHTM lúc này lỗ 9%-8%= 1%. Như vậy khi lãi suất tăng lên đã làm giảm đi lợi nhuận của NHTM. Ngược lại , NHTM nhạy cảm với tài sản có sẽ có lợi khi lãi suất tăng và không có lợi khi lãi suất giảm trong việc tái đầu tư.

Ngoài ra, rủi ro kỳ hạn bất cân xứng còn sảy ra trong trường hợp tài sản có hoặc tài sản nợ có lãi suất thả nổi. Nếu tài sản có có lãi suất cố định được tài trợ bằng tài sản nợ có lãi suất thả nổi, tỷ lệ lãi phải trả của tài sản nợ có thể tăng trong khi tỷ lệ lãi kiếm được từ tài sản có có thể vẫn giữ nguyên không đổi. Rủi ro tỷ giá Rủi ro tỷ giá được hiểu là những thiệt hại mà NHTM phải gánh chịu do sự biến động của giá cả tiền tệ trên thị trường thế giới. Rủi ro tỷ giá xảy ra là do tài sản có và tài sản nợ bằng ngoại tệ của NHTM không cân xứng với nhau cả về số lượng và kỳ hạn.

Rủi ro tỷ giá có mối quan hệ gần gũi với rủi ro tín dụng là: khi tỷ giá hối đoái biến động mạnh có thể dẫn đến tình trạng khan hiếm một đồng ngoại tệ nào đó và để chi trả cho bên bán, các ngân hàng phải mua ngoại tệ ở các kênh với giá cao hơn, lợi nhuận kinh doanh giảm, có thể ảnh hưởng đến khả năng trả nợ vay. Để giảm thiểu rủi ro này các NHTM cần cân đối tài sản nợ, có bằng ngoại tệ của ngân hàng, cũng như là thực hiện các biện pháp phòng vệ kịp thời. Rose, 2001) Rủi ro hàng hóa cơ bản Rủi ro hàng hóa cơ bản là rủi ro xuất phát từ sự thay đổi giá trao ngay, giá kỳ hạn và sự thay đổi giá của các hàng hóa cơ bản như dầu thô, khí thiên nhiên, kim loại quý.3 Rủi ro thanh khoản Theo định nghĩa của Ủy ban Basel (2008) , “Rủi ro thanh khoản là rủi ro mà một định chế tài chính không đủ khả năng tìm kiếm đầy đủ nguồn vốn để đáp ứng các nghĩa vụ đến hạn mà không làm ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh hàng 6 Khóa luận tốt nghiệp_2018_Khoa Tài Chính_HVNH ngày và cũng không gây tác động đến tình hình tài chính”. Như vậy, rủi ro thanh khoản bao gồm rủi ro do việc không có khả năng huy động được tài sản theo các thời gian đáo hạn với lãi suất phù hợp, cũng như là rủi ro do việc không có khả năng thanh lý được một tài sản với một giá cả hợp lý và trong một khoảng thời gian phù hợp hoặc huy động, thanh lý được nhưng với chi phí cao.

Rủi ro thanh khoản là loại rủi ro thường trực mà bất kỳ ngân hàng nào cũng có nguy cơ gặp phải trong quá trình NHTM huy động vốn nói chung và trong quá trình quản lý các trạng thái tiền tệ của ngân hàng, bởi với vai trò cơ bản của ngân hàng là sử dụng những khoản tiền gửi ngắn hạn để cho vay với kỳ hạn dài hơn nên luôn tạo ra sự chênh lệch về kỳ hạn của dòng vốn. Và chính điều này đã làm cho ngân hàng vốn đã dễ bị tổn thương trước các tác động mạnh từ thị trường lại càng có nguy cơ lâm vào tình trạng kém thanh khoản. Tác động của rủi ro tài chính đến NHTM Theo Nguyễn Thị Bảo Hiền (2017) cho rằng mọi rủi ro đều gắn liền với khả năng sinh lời, vì thế rủi ro luôn có tác động hai mặt tích cực hoặc tiêu cực đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Nếu doanh nghiệp phòng ngừa, hạn chế được rủi ro, thậm chí biến rủi ro thành cơ hội kinh doanh thì sẽ đạt được những lợi ích nhất định.

Ngược lại, nếu không nắm bắt, phòng ngừa hoặc hạn chế được rủi ro thì những tổn thất, thiệt hại của rủi ro tài chính gây ra sẽ trở thành gánh nặng tài chính cho doanh nghiệp. Nếu rủi ro quá lớn, không khắc phục được, doanh nghiệp có thể rơi vào tình trạng suy thoái, mất khả năng thanh toán và có thể bị phá sản. Về cơ bản, RRTC có thể tác động đến hoạt động của NHTM dưới các khía cạnh sau: 1.1 Tác động đến chi phí, lợi nhuận của NHTM Tác động rủi ro tài chính đến chi phí của NHTM thể hiện ở 3 khía cạnh: Chi phí huy động vốn (hay chi phí sử dụng vốn), chi phí kinh doanh và chi phí khó khăn tài chính. Đối với chi phí huy động vốn, nếu NHTM có rủi ro tài chính cao, các nhà tài trợ, đầu tư vốn, khách hàng gửi tiền vào NHTM bao giờ cũng tính toán phần bù đắp rủi ro.

Điều này sẽ làm tăng chi phí sử dụng vốn kinh doanh của NHTM. 7 Khóa luận tốt nghiệp_2018_Khoa Tài Chính_HVNH Đối với chi phí kinh doanh, khi rủi ro xảy ra dẫn tới việc gia tăng các khoản chi phí kinh doanh của NHTM. Những khoản chi phí kinh doanh phát sinh do có rủi ro tài chính như: Chi phí tăng thêm từ lãi suất huy động vốn, từ chênh lệch tỷ giá hối đoái trong kinh doanh; các chi phí thiệt hại về tài sản có rủi ro; các chi phí để khắc phục, bồi thường hay xử lý những tổn thất do rủi ro mang lại. Đặc biệt, nếu lâm vào tình trạng suy thoái, phá sản còn xuất hiện các chi phí khó khăn tài chính, bao gồm: Các chi phí khó khăn tài chính trực tiếp liên quan đến thực hiện phá sản và các chi phí khó khăn tài chính gián tiếp như mất thị trường, mất khách hàng, chảy máu chất xám, mất thương hiệu… làm cho giá trị của NHTM sẽ bị sụt giảm.