Chương 1: Một số lý luận chung về năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Chương 2: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam. Chương 3: Một số kiến nghị nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam. Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới TS.
Từ Thuý Anh đã tận tình giúp đỡ và hướng dẫn tôi trong quá trình thực hiện khoá luận này. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy cô giáo giảng viên Trường Đại học Ngoại Thương đã truyền đạt cho tôi những kiến thức quý báu trong suốt thời gian tôi học tập tại trường. Hà Nội, tháng 05/2010 Sinh viên Nguyễn Thu Trang 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG I TỔNG QUAN VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA 1. Lý luận chung về năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp 1.
Khái niệm Hiện nay có rất nhiều cách hiểu khác nhau về khái niệm cạnh tranh nói chung và cạnh tranh trong kinh tế nói riêng. Khái niệm này sử dụng trong phạm vi doanh nghiệp, phạm vi ngành, phạm vi quốc gia hoặc phạm vi liên quốc gia. Cạnh tranh trong kinh tế có thể hiểu là đấu tranh để giành lấy thị trường tiêu thụ sản phẩm bao gồm hàng hoá và dịch vụ bằng các phương pháp và biện pháp khác nhau như kỹ thuật, kinh tế, chính trị, quân sự, tâm lý xã hội1. Đây chính là hiện tượng phổ biến mang tính tất yếu và là một qui luật cơ bản trong kinh tế thị trường.
Cạnh tranh bao giờ cũng có tính chất hai mặt: tích cực và tiêu cực. Một mặt, cạnh tranh là động lực mạnh mẽ thúc đẩy các chủ thể kinh doanh hoạt động hiệu quả hơn trên cơ sở nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả vì sự sống còn và phát triển của mình. Mặt khác, cạnh tranh cũng có thể dẫn đến nguy cơ tranh giành, giành giật, khống chế lẫn nhau…thậm chí gây rối loạn, đổ vỡ. Do đó một môi trường cạnh tranh lành mạnh hợp pháp là điều vô cùng cần thiết để các doanh nghiệp phát triển trong nền kinh tế thị trường.
Trong cạnh tranh sẽ có những mức độ, khả năng cạnh tranh mạnh yếu khác nhau. Khả năng cạnh tranh đó gọi là năng lực cạnh tranh hay sức cạnh tranh. Hiện nay cũng có rất nhiều quan điểm khác nhau về thuật ngữ này mà vẫn chưa có sự thống nhất. 1 Trần Sửu 2006, tr.
5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo từ điển thuật ngữ chính sách thương mại1: Năng lực cạnh tranh là năng lực của một doanh nghiệp hoặc một ngành, thậm chí một quốc gia không bị doanh nghiệp khác, ngành khác hoặc nước khác đánh bại về mặt kinh tế. Tuy nhiên quan niệm này mang tính định tính, khó có thể định lượng được. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế OECD2: Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp là sức sản xuất ra thu nhập tương đối cao trên cơ sở sử dụng các yếu tố sản xuất có hiệu quả làm cho các doanh nghiệp phát triển bền vững trong điều kiện cạnh tranh quốc tế.Porter (1990): Năng suất lao động là thước đo duy nhất về năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, quan niệm này chưa gắn với các mục tiêu và nhiệm vụ của doanh nghiệp.
Theo Tổ chức UNCTAD thuộc Liên hiệp quốc3: Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp là năng lực của doanh nghiệp trong việc giữ vững hoặc tăng thị phần một cách vững chắc hay năng lực hạ giá thành hoặc cung cấp sản phẩm bền, đẹp, rẻ của doanh nghiệp. Tuy nhiên, quan niệm này lại không đề cập đến yếu tố sản xuất của doanh nghiệp. Đối với Việt Nam hiện nay, với trình độ phát triển kinh tế còn thấp nhưng đặt trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, việc đưa ra khái niệm năng lực cạnh tranh là không đơn giản. Có thể hiểu khái niệm năng lực cạnh tranh như sau: Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp là khả năng duy trì và nâng cao lợi thế cạnh tranh trong việc tiêu thụ sản phẩm, mở rộng mạng lưới tiêu thụ, thu hút và sử dụng có hiệu quả các yếu tố sản xuất nhằm đạt lợi ích kinh tế cao và bền vững4.
Khái niệm này có đề cập đến yếu tố sản xuất và mục tiêu, nhiệm vụ của doanh nghiệp và được coi là khá phù hợp trong bối cảnh Việt Nam hiện nay. 1 Dictionnary of Trade Policy 1997 2 Bạch Thụ Cường 2002, tr. 3 Phan Trọng Phức 2007, tr. 4 Nguyễn Hữu Thắng 2007, tr.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các phương pháp phân tích năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Khi phân tích năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp có rất nhiều phương pháp khác nhau. Trong phạm vi luận văn sẽ trình bày ba phương pháp được coi là phù hợp khi phân tích năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Đó là phương pháp phân tích theo quan điểm quản trị chiến lược, phương pháp phân tích theo quan điểm tân cổ điển và phương pháp phân tích theo quan điểm tổng hợp1.
Phương pháp phân tích theo quan điểm quản trị chiến lược Quan điểm quản trị chiến lược được thể hiện qua các công trình của M.Porter trong những năm 1980. Phương pháp này phân tích theo cấu trúc các nguồn lực của doanh nghiệp và chính là nền tảng cho mô hình “khối kim cương” các yếu tố xác định lợi thế cạnh tranh quốc gia. Nội dung của phương pháp này gồm 2 công đoạn phân tích chính sau: - Phân tích cấu trúc ngành hàng mà doanh nghiệp đang tham gia. - Phân tích lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp trên cơ sở xác định nguồn lực riêng biệt.
a) Phân tích theo cấu trúc ngành Theo M.Porter, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp được xem xét theo năm yếu tố của môi trường kinh doanh kinh tế vi mô: 1. Đối thủ cạnh tranh hiện tại trong cùng một ngành. Doanh nghiệp cung cấp các sản phẩm hay dịch vụ thay thế. Vị thế của các nhà cung ứng.
Vị thế của người mua. Sự thâm nhập ngành của các doanh nghiệp mới. Phương pháp này có ưu điểm trong việc phân tích một ngành cụ thể nào đó. Các doanh nghiệp thường sử dụng phương pháp này để phân tích xem họ có nên gia nhập một thị trường nào đó hoặc hoạt động trong một thị trường 1 Phan Trọng Phức 2007, tr.
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nào đó hay không. Tuy nhiên, ở đây chỉ xét đến môi trường kinh tế vi mô ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và ít đề cập đến ảnh hưởng của môi trường vĩ mô cũng như năng lực nội tại của bản thân doanh nghiệp. Nên nếu phân tích năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nói chung, cụ thể là phân tích năng lực cạnh tranh của DNNVV Việt Nam theo quan điểm này sẽ rất phiến diện và có thể đánh giá sai năng lực cạnh tranh thực sự của doanh nghiệp. b) Phân tích lợi thế cạnh tranh dựa trên các nguồn lực riêng biệt Từ đầu những năm 1990, quan điểm quản trị chiến lược đã có những bước phát triển mạnh mẽ trong việc nghiên cứu lợi thế cạnh tranh dựa trên các nguồn lực hữu hình và vô hình.
Cơ sở của lý thuyết này là việc thừa nhận các doanh nghiệp trong một chiến lược thích hợp và có thể sử dụng các nguồn lực của mình để thu được các khoản lợi nhuận cao hơn mức bình quân trên thị trường trong thời gian tương đối dài. Nguồn lực của doanh nghiệp bao gồm: các vốn tài sản, vốn tài chính; vốn con người, tri thức, thông tin; các tài sản vô hình như danh tiếng của doanh nghiệp và địa vị thị trường; các quá trình ra quyết định… Tuy nhiên không phải mọi nguồn lực đều sẽ tạo ra được các khoản lợi nhuận cao hơn, nhất là các nguồn lực mà các đối thủ cạnh tranh cũng sử dụng rộng rãi. Theo lý thuyết này, lợi thế cạnh tranh dựa trên nguồn lực riêng biệt được duy trì nhờ bốn đặc trưng: 1. Nguồn lực phải thực giá trị, nghĩa là nó đóng góp tích cực cho việc khai thác vị thế của doanh nghiệp trên thị trường.
Nguồn lực phải hiếm hoi, các đối thủ cạnh tranh không thể có được một cách dễ dàng, rộng rãi. Nguồn lực phải có tính khó bắt chước hay mô phỏng. Nguồn lực không dễ bị thay thế bởi nguồn lực khác. Tóm lại, để có được lợi thế cạnh tranh, các nguồn lực của doanh nghiệp phải khác biệt, rất khó lưu chuyển và bắt chước.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cũng như cách phân tích ở trên, phân tích theo phương pháp này chỉ dựa vào đặc trưng của nguồn lực nên vẫn chưa toàn diện và vì vậy cần phải có phương pháp phân tích mới tốt hơn. Phương pháp phân tích theo quan điểm tân cổ điển Quan điểm tân cổ điển dựa trên lý thuyết thương mại truyền thống xem xét lợi thế cạnh tranh hay năng lực cạnh tranh đối với sản phẩm qua lợi thế so sánh về chi phí và năng suất. Lợi thế so sánh theo phương pháp này là lợi thế về chi phí thấp. Đây là phương pháp phân tích định lượng năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp dựa trên các số liệu điều tra thực tế.
Các chỉ số về chi phí sản xuất cho biết doanh nghiệp có khả năng cạnh tranh và tồn tại hay không trong môi trường giá cả thị trường và trong bối cảnh có sự thay đổi chính sách như chính sách thương mại. Ngoài ra còn có các chỉ số như giá thành sản phẩm so với đối thủ cạnh tranh, năng suất, chi phí nhân công… Hệ thống các chỉ số này thường được đánh giá kết hợp các chỉ số đo mức độ bảo hộ, thuế và trợ cấp, tỷ giá hối đoái… Do đó, khi phân tích định lượng các chỉ số này đòi hỏi phải điều tra mẫu các doanh nghiệp để có thể thu thập được thông tin đáng tin cậy, hơn nữa việc tính toán lại khá phức tạp. Vì vậy, việc đo lường chi phí và nhất là năng suất phải dựa trên những giả thuyết đơn giản hoá so với thực tế nên xem xét theo quan điểm này vẫn có phần phiến diện. Phương pháp phân tích theo quan điểm tổng hợp Quan điểm tổng hợp phân tích năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong trạng thái động.
Theo quan điểm này, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp được phân tích trong mối quan hệ hữu cơ với môi trường mà doanh nghiệp đang hoạt động trong đó. Các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh sẽ bao gồm môi trường bên trong và môi trường bên ngoài của doanh nghiệp. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.