Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY LIÊN QUAN ĐẾN THỊ TRƯỜNG TIỀN ẢO BITCOIN 1.1 Khái niệm chung về tiền ảo Các khái niệm trình bày trong phần này được tổng hợp từ các nguồn như trang web wikipedia.org, bài nghiên cứu “Virtual Currency Scheme October 2012” của ECB, một số văn bản của các Ngân hàng Trung Ương lớn trên thế giới và đề tài nghiên cứu khoa học của nhóm sinh viên Đại học Kinh tế Quốc dân (2014).1 Định nghĩa tiền ảo Tiền ảo bắt đầu được hình thành và phát triển cùng với sự phổ biến của internet và mạng xã hội. Trong các trò chơi trực tuyến hay các loại hình dịch vụ mua sắm, trao đổi,…người mua và người bán có thể giao dịch các vật phẩm trong các trò chơi hay hàng hóa với nhau thông qua tiền ảo được đảm bảo bởi nhà phát hành. Chính từ những khởi đầu này, khái niệm tiền tệ dần được mở rộng dẫn đến sự ra đời của Bitcoin. Sau đây là một số khái niệm về tiền ảo trong các báo cáo và nghiên cứu: - Tiền ảo là một loại tiền kỹ thuật số, không được quản lý, được phát hành và thường được kiểm soát bởi người sáng lập, được sử dụng và chấp nhận bởi các thành viên của một cộng đồng ảo cụ thể (European Central Bank, 2012).
- Tiền ảo là một giá trị kỹ thuật số, không được chính phủ ban hành. Tiền ảo có thể được sử dụng trong nền kinh tế ảo và không được chuyển đổi thành các loại tiền tệ do chính phủ các nước ban hành hoặc có thể mua bán hàng hóa dịch vụ trong nền kinh tế thực và chuyển đổi thành các loại tiền tệ theo một tỷ giá của tiền ảo (United States Gorverment Accountability Office, 2014). - Tiền ảo cũng là một giá trị kỹ thuật số có chức năng như một phương tiện trao đổi, một đơn vị tài khoản và tích trữ giá trị nhưng không có giá trị pháp lý như các loại tiền tệ được ban hành bởi các quốc gia (Financial Action Task Force, 2014).2 Phân loại tiền ảo TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1 Theo sự tương tác với tiền thực và nền kinh tế thực a) Tiền ảo đóng ( closed virtual currency schemes) : là loại tiền ảo gần như không có mối liên hệ với nền kinh tế thực và chỉ được sử dụng để mua bán các hàng hóa, dịch vụ ảo trong môi trường ảo như trong các chương trình trò chơi ngoại tuyến và trực tuyến và không được giao dịch bên ngoài môi trường này b) Tiền ảo lưu chuyển một chiều (virtual currency schemes with unidirectional flow): là loại tiền ảo có thể mua trực tiếp bằng tiền thực nhưng không thể bán lấy tiền thực. Tiền ảo này có thể được sử dụng để mua hàng hóa và dịch vụ thực cũng như hàng hóa và dịch vụ ảo.
c) Tiền ảo lưu chuyển hai chiều (virtual currency schemes with bidirectional flow): là loại tiền ảo có thể được mua và bán bằng tiền thực theo một tỷ giá. Tiền ảo này hoạt động giống như một đồng tiền có khả năng chuyển đổi trong nền kinh tế thực, được dùng để thực hiện các loại giao dịch ( mua bán hàng hóa và dịch vụ thực lẫn hàng hóa và dịch vụ ảo) (European Central Bank, 2012). Ví dụ cho loại tiền ảo này như đồng Linder trong Second life hay Bitcoin, trong đó đặc điểm và tính chất của đồng Bitcoin sẽ được nói rõ trong phần sau.1 Ba loại tiền ảo theo tương tác với tiền thực và kinh tế thực 1.2 Theo khả năng chuyển đổi. a) Tiền ảo không có khả năng chuyển đổi (non-concertible virtual currency): là loại tiền ảo của riêng thể giới ảo và các trò chơi trực tuyến và theo các điều khoản và TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 điều kiện của thế giới ảo và trò chơi trực tuyến thì tiền ảo này không thể đổi sang tiền thực được.
b) Tiền ảo có khả năng chuyển đổi (concertible virtual currency): là loại tiền ảo có giá trị tương đương với tiền thực và có thể đổi ra tiền thực ( ví dụ như Web money, Bitcoin, Litecoin…) 1.3 Theo khả năng kiểm soát a) Tiền ảo tập trung (centralized currency): là tiền ảo do một nhà quản trị kiểm soát toàn bộ nền kinh tế ảo, từ việc phát hành tiền ảo, xác thực giao dịch, quyết định lượng cung tiền ảo đến việc đưa ra các quy định hoạt động trong một nền kinh tế ảo. Ví dụ như Linder dollar trong Second life… b) Tiền ảo phi tập trung (decentralized currency/hay là crypto currency): không do một nhà quản trị nào kiểm soát, các đơn vị tiền ảo được tạo ra, được kiểm tra, quản lý bởi chính người dùng thông qua công cụ kĩ thuật phức tạp. Đây là loại tiền ảo được phân bổ với mã nguồn mở, dựa trên thuật toán học phức tạp trong một hệ thống thanh toán ngang hàng không được điều hành và kiểm soát bởi chính phủ nước nào. Ví dụ như Bitcoin, Ethereum, Dash, Ripple,… mà trong đó Bitcoin là ví dụ điển hình nhất.
Theo European Central Bank, (2012).3 Đặc điểm của tiền ảo 1.1 Ưu điểm - Tính được chấp nhận rộng rãi: Mỗi đồng tiền ảo được chấp nhận và sử dụng trong các cộng đồng hoặc môi trường kinh tế cụ thể. - Tính đồng nhất: Mỗi đồng tiền ảo có giá trị giống nhau dù nó được phát hành hay tạo ra ở các thời điểm khác nhau. - Tính lưu động: tiền ảo được lưu chuyển với tốc độ nhanh, dễ dàng đến các địa điểm khác nhau thông qua máy tính hay các thiết bị điện tử khác. - Tính thanh khoản cao và chi phí thấp: giao dịch tiền ảo thường có tính thanh khoản cao hơn ngân hàng với chi phí giao dịch và phí tham gia thị trường ảo là rất thấp.
- Tính đầy đủ: Hệ thống luôn luôn có sẵn và đảm bảo cung cấp bất cứ lúc nào TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 cho người sử dụng.2 Nhược điểm: - Tính bất ổn định: vì không được đảm bảo bằng hiện vật (như vàng hay đồng tiền chính phủ) nên giá trị của tiền ảo rất dễ biến động, không ổn định. - Tính dễ bị ảnh hưởng bởi hệ thống và an ninh: nguyên nhân chính vì tiền ảo được thiết lập cũng như lưu hành chủ yếu thông qua các thiết bị điện tử, hệ thống phải đối mặt với công tác bảo mật và chống tin tặc. - Tính ít phụ thuộc và không được luật pháp quản lý: hầu hết các đồng tiền ảo chỉ bị quản lý bởi cá nhân hay tổ chức phát hành ra nó mà không chịu sự giám sát của nhà nước.Vì vậy hiện nay, tiền ảo không phải chịu thuế.4 Các chủ thể trong hệ thống tiền tệ ảo 1.1 Người môi giới (An exchanger): cá nhân, tổ chức tham gia vào việc trao đổi tiền ảo lấy tiền thực hoặc tiền ảo khác, hoặc làm người trung gian trong việc mua bán tiền ảo.2 Người quản trị (An administrator): là những cá nhân, tổ chức chịu trách nhiệm phát hành tiền ảo ( đưa vào lưu thông) đối với loại tiền ảo tập trung, thiết lập các luật lệ cho việc sử dụng, duy trì sổ cái thanh toán tập trung và là người có quyền thu hồi những đồng tiền ảo đó (rút khỏi lưu thông). Đối với loại tiền ảo phi tập trung thì không có vai trò của người quản trị như trên 1.3 Người dùng (A user): là những các nhân, tổ chức nắm giữ tiền ảo và sử dụng để mua bán dịch vụ, hàng hoá thực hay ảo hoặc thực hiện các giao dịch chuyển khoản cho người khác hoặc nắm giữ để đầu tư.
Với loại tiền ảo phi tập trung, người dùng còn có thể tự khai thác các đơn vị tiền thông qua việc vận hành phần mềm đặc biệt để giải những thuật toán phức tạp. Trong trường hợp này, họ được gọi là người khai thác hay còn gọi là đào (miner).2 Tổng quan về tiền ảo Bitcoin 1.1 Khái niệm Bitcoin 1.1 Khái niệm TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 9 Bitcoin ra đời không phải là một khoảnh khắc ngẫu nhiên như khi nhà vật lý Newton khám phá ra lực hấp dẫn mà đó là một quá trình phát triển lâu dài dưới sự thúc đẩy của nền tảng khoa học công nghệ. Cuộc cách mạng khoa học công nghệ lần thứ 4 là thuật ngữ được giới chuyên môn sử dụng trong thời gian gần đây để nhấn mạnh các thành tựu về trí tuệ nhân tạo, máy móc tự động, công nghệ sinh học, công nghệ nano, dữ liệu khối Blockchain. Sau khi cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu nổ ra vào năm 2008 - 2009, nước Mỹ phải sử dụng hàng loạt các gói kích thích tiền tệ để giải cứu nền kinh tế, trong khi phần còn lại của thế giới ngập chìm trong suy thoái.
Niềm tin của thị trường vào các đồng nội tệ của các nền kinh tế hàng đầu thế giới bị lung lay. Bitcoin đã ra đời trong bối cảnh đó dựa trên nền tảng công nghệ dữ liệu khối Blockchain - một sổ cái công cộng khổng lồ liệt kê tất cả các giao dịch được xác thực bởi một hệ thống máy tính kết nối toàn cầu. Tính ưu việt của Bitcoin dựa trên những đặc tính kỹ thuật điện tử khác lạ so với các hình thức tiền tệ khác đã thổi một làn gió mới cho thị trường hàng hóa - tiền tệ toàn cầu. Giá trị của Bitcoin tăng lên từng ngày thể hiện sự kỳ vọng rất lớn của thị trường vào loại tiền kỹ thuật số không có biên giới hay rào cản trói buộc này.
Bitcoin được phát hành năm 2009 bởi bởi một người hoặc tổ chức có biệt danh là Satoshi Nakamoto. Đến nay danh tính này vẫn chưa được xác thực. Mạng lưới Bitcoin ban đầu xuất phát tại Mỹ, sau đó lan rộng sang các nước khác trên toàn thế giới. Đồng tiền ảo này có thể được trao đổi trực tiếp bằng thiết bị kết nối Internet mà không cần thông qua một tổ chức tài chính trung gian nào.
Bitcoin có cách hoạt động khác hẳn so với các loại tiền tệ chính thức. Không có một Ngân hàng Trung ương nào quản lý và chỉ dựa trên mạng ngang hàng trên internet. Sự cung ứng tiền là tự động, hạn chế, phân chia và có dự kiến. Một Bitcoin có thể phân chia ra 100.
Đơn vị nhỏ nhất là Satoshi, lấy theo tên người sáng lập. Bitcoin được kí hiệu là: BTC, hay ฿, Ƀ. Các đơn vị dùng: mBTC ( milicoin): 1mBTC = 0.001 BTC TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 10 μBTC (microcoin): 1 μBTC = 0.000001 BTC Satoshi: 1 Satoshi = 0.00000001 BTC Bitcoin trở nên ưu việt hơn so với các đồng tiền ảo khác là do đây là đồng tiền được mã hóa (cryptography currency) đầu tiên sử dụng hệ thống thanh toán ngang hàng ( peer-to-peer), phi tập trung (decentralized).