CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HỤI 1. Quy định của pháp luật dân sự về hụi Họ, hụi, biêu, phường là các tên gọi khác nhau của một hình thức giao dịch về tài sản theo tập quán, tồn tại từ lâu và khá phổ biến ở nước ta. Miền Bắc được gọi là họ, miền Nam gọi là hụi, miền Trung gọi là biêu, phường1. Hoạt động hụi được thực hiện như là tập quán.
Tập quán là quy tắc xử sự có nội dung rõ ràng để xác định quyền, nghĩa vụ của cá nhân, pháp nhân trong quan hệ dân sự cụ thể, được hình thành và lặp đi lặp lại nhiều lần trong một thời gian dài, được thừa nhận và áp dụng rộng rãi trong một vùng, miền, dân tộc, cộng đồng dân cư hoặc trong một lĩnh vực dân sự. Từ những tập quán được thực hiện trong nhân gian mà qua các thời kỳ, hoạt động hụi đã được Nhà nước ta thừa nhận và được quy định thành văn qua các văn bản quy phạm pháp luật. Tại Điều 1204 Bộ Dân luật Bắc Kỳ quy định “phàm những hội để dành tiền và những hội cho vay lẫn nhau như chơi họ (hụi), hội hiếu hỉ, hội tư văn là tuân theo dân luật tục lệ, cùng khế ước của người đương sự được lập ra”2. Tiếp đó, Bộ luật Việt Trung kỳ hộ luật cũng quy định nội dung về hụi.
Tại Điều 1435 của Bộ này quy định như sau: “thể luật này nếu không trái gì với luật lệ hay tục riêng về thương mại, thời cũng đem thi hành đối với các hội buôn. Đối với các hội để dành tiền và các hội để cho vay lẫn nhau như chơi họ (hụi) cũng vậy”. 1 Trần Văn Biên (Viện Nhà nước và pháp luật, Viện Khoa học xã hội Việt Nam), “Vấn đề hụi, họ, biêu, phường trong pháp luật dân sự Việt Nam”, Tạp chí Kiểm sát (số 1 năm 2007), tr 39.s Hà Thái Thơ (TAND tỉnh Hậu Giang), “Những hạn chế trong các quy định hiện hành về giao dịch hụi”, Tạp chí Tòa án nhân dân, (kỳ II tháng 01 năm 2014), tr 4. 2 Điều 1204, quyển thứ hai, thiên thứ hai, chương IX, Bộ dân luật Bắc Kỳ năm 1931.
7 Hụi đã được hình thành từ rất lâu đời, với bản chất ban đầu là nhằm tương trợ nhau giữa những người tham gia hoạt động hụi. Tuy nhiên, do sự phát triển của xã hội, vì lợi nhuận của đồng tiền mà hụi đã biến tướng và bộc lộ nhiều tiêu cực như giật hụi (Chủ hụi không giao tiền cho hụi viên, hoặc hụi viên khi hốt hụi xong không đóng hụi chết), lừa đảo, cho vay nặng lãi. Vì vậy, đến Bộ luật dân sự năm 1995 hoàn toàn không đề cập đến vấn đề về hụi. Mặc dù pháp luật giai đoạn này không quy định và công nhận hoạt động hụi để điều chỉnh thì trên thực tế hoạt động hụi vẫn diễn ra và ngày càng phát triển mạnh mẽ, vẫn tranh chấp, thưa kiện.
Vì vậy, đến kỳ họp thứ 7, Quốc hội khóa XI (tháng 5 năm 2005), các đại biểu Quốc hội đã bàn luận về vấn đề hụi. Qua phân tích thực tiễn xã hội và thực tiễn pháp lý về hụi trong thời gian qua, các đại biểu đã đi đến thống nhất (280/385 chiếm 73% tổng số đại biểu) việc quy định về hụi trong dự thảo Bộ luật dân sự3. Điều 479 Bộ luật Dân sự năm 2005 quy định hụi là một hình thức giao dịch về tài sản theo tập quán trên cơ sở thoả thuận của một nhóm người tập hợp nhau lại cùng định ra số người, thời gian, số tiền hoặc tài sản khác, thể thức góp, lĩnh hụi và quyền, nghĩa vụ của các thành viên. Đồng thời quy định hình thức hụi nhằm mục đích tương trợ trong nhân dân được thực hiện theo quy định của pháp luật và nghiêm cấm tổ chức hụi với hình thức cho vay nặng lãi.
Hiện nay, Bộ luật Dân sự năm 2015 cũng dành một điều để quy định về hụi. Điều luật tiếp tục kế thừa những nội dung được quy định tại Điều 479 của Bộ luật Dân sự năm 2005. Bên cạnh đó, Điều luật cũng có bổ sung trường hợp việc tổ chức hụi có lãi và quy định mức lãi suất phải tuân theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015. Cụ thể Điều 471 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định: “1.
Họ, hụi, biêu, phường là hình thức giao dịch về tài sản theo tập quán trên cơ sở thỏa thuận của một nhóm người tập hợp nhau lại cùng định ra số người, thời 3 http://vietbao.vn/Chinh-Tri/Quoc-hoi-thong-qua-Bo-luat-Dan-su/20434029/73/. 8 gian, số tiền hoặc tài sản khác, thể thức góp, lĩnh họ và quyền, nghĩa vụ của các thành viên. Việc tổ chức họ nhằm mục đích tương trợ trong nhân dân được thực hiện theo quy định của pháp luật. Trường hợp việc tổ chức họ có lãi thì mức lãi suất phải tuân theo quy định của Bộ luật này.
Nghiêm cấm việc tổ chức họ dưới hình thức cho vay nặng lãi.” Liên quan đến giao dịch dân sự hụi có một số thuật ngữ cần phải được làm rõ, gồm: Dây hụi là một hụi hình thành trên cơ sở thỏa thuận cụ thể của những người tham gia hụi về thời gian, phần hụi, thể thức góp hụi, lĩnh hụi, quyền, nghĩa vụ của chủ hụi (nếu có) và các thành viên. Thành viên là người tham gia dây hụi, góp phần hụi, được lĩnh hụi và trả lãi (nếu có). Chủ hụi là người tổ chức, quản lý dây hụi, thu các phần hụi và giao các phần hụi đó cho thành viên được lĩnh hụi trong mỗi kỳ mở hụi cho tới khi kết thúc dây hụi. Chủ hụi có thể đồng thời là thành viên của dây hụi.
Phần hụi là số tiền hoặc tài sản khác (sau đây gọi là tiền) được xác định theo thoả thuận mà mỗi thành viên phải góp tại mỗi kỳ mở hụi. Hụi sống: Là phần hụi mà thành viên tham gia dây hụi chưa lĩnh hụi lần nào trong dây hụi. Đối với hụi có lãi thì thành viên chưa lĩnh hụi chỉ phải đóng phần hụi sau khi đã trừ đi tiền lãi do thành viên khác lĩnh hụi đã “kêu hụi” để được lĩnh hụi. Ví dụ: Phần hụi tháng trong dây hụi là 500.000 đồng/tháng, người lĩnh hụi “kêu hụi” 100.
Thì những người chưa lĩnh hụi chỉ phải đóng phần hụi sống là 400. 9 Hụi chết: Là phần hụi mà thành viên đã hốt hụi phải đóng trong những kỳ hụi tiếp theo. Họ không được lĩnh hụi trong những kỳ mở hụi sau đó, mà phải đóng phần hụi như đã được ấn định lúc đầu. Ví dụ: Phần hụi tháng trong dây hụi là 500.000 đồng/tháng, thì những người đã lĩnh hụi trước đó phải đóng là 500.000 đồng/kỳ, mặc dù những người khác có “kêu hụi” thấp hay cao.
Một số tác giả cho rằng bản chất pháp lý của “Hụi” là một hình thức giao dịch dân sự và là một dạng của hợp đồng vay tài sản. “Bản chất của họ là hình thức giao dịch dân sự về tài sản dựa trên cơ sở thỏa thuận tự nguyện của các cá nhân với nhau. Đối tượng của giao dịch là tài sản”4. Hay “Bản chất của hụi, họ là một hình thức để dành dụm của cải, một loại giao dịch cho vay tài sản”5.
Tác giả đồng ý với quan điểm trên, bởi lẻ: Thứ nhất, theo quy định tại Điều 116 của Bộ luật Dân sự 2015 thì giao dịch dân sự là hợp đồng hoặc hành vi pháp lý đơn phương làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự. Điều 385 Bộ luật Dân sự 2015 thì hợp đồng là sự thỏa thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự. Phân tích về hoạt động của một dây hụi cho thấy: Để lập dây hụi thì một người hoặc một số người sẽ có đề nghị và tìm những thành viên cùng ý chí để lập nên dây hụi. Sau đó nhóm người này thống nhất về chủ hụi, hụi viên, số tiền, thời gian, địa điểm,…những hoạt động này hoàn toàn xuất phát từ sự thỏa thuận giữa chủ hụi, các hụi viên với nhau.
Như vậy, hụi có đầy đủ các đặc điểm của một giao dịch dân sự thể hiện dưới dạng hợp đồng. 4 Vũ Việt Phương (2007), “Giải quyết tranh chấp phát sinh từ hụi, họ trên cơ sở Bộ luật Dân sự 2005”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, (số 7), tr58. 5 Tưởng Duy Lượng (2007), “Một số vấn đề về hụi”, Tạp chí Tòa án nhân dân, (số 9), tr20. 10 Thứ hai, Điều 463 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về hợp đồng vay tài sản như sau: Hợp đồng vay tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên cho vay giao tài sản cho bên vay; khi đến hạn trả, bên vay phải hoàn trả cho bên vay tài sản cùng loại theo đúng số lượng, chất lượng và chỉ phải trả lãi nếu có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định.
Theo quy định này, thì hụi hoàn toàn mang bản chất của một hợp đồng vay tài sản. Nếu như hợp đồng vay tài sản là sự thỏa thuận của các bên, bên cho vay giao tài sản cho bên vay, thì hụi cũng tương tự như vậy. Người muốn hốt hụi đưa ra mức lãi suất để hốt hụi và được các thành viên khác đồng ý và giao tiền cho người hốt với mức lãi suất đã được thống nhất. Khi đến hạn một thành viên khác hốt hụi thì người đã hốt trước phải đóng cả vốn và lời cho người trước đây đã giao tiền cho mình.
Hụi bản chất là một hợp đồng vay tài sản. Điều này được khẳng định do: Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định Điều 471 về họ, hụi, biêu, phường trong Mục 4 về hợp đồng vay tài sản. Tuy nhiên, tác giả nhận thấy hụi là một dạng hợp đồng vay tài sản đặc biệt. Nguyên nhân là do: Thông thường, một hợp đồng vay tài sản là hai cá nhân hoặc một cá nhân và một tập thể.
Còn đối với vay trong hụi thì một người vay của nhiều người, người vay cũng có thể là người cho vay và ngược lại. Trong giao dịch hụi, người vay tự đề xuất số tiền lãi mà mình phải trả, trong khi đó hợp đồng vay thì người cho vay đưa ra mức lãi suất cho vay. Hợp đồng vay theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015 là hợp đồng vay không kỳ hạn hoặc có kỳ hạn. Còn đối với hụi chỉ là hợp đồng có kỳ hạn theo sự thỏa của các hụi viên (theo số lượng thành viên tham gia trong dây hụi; kỳ mở hụi (ngày, tuần, tháng)).
Tóm lại, theo phân tích nêu trên thì hụi về bản chất là một giao dịch dân sự và là một dạng đặc biệt của hợp đồng vay tài sản.