Thực hiện chính sách đào tạo nghề cho lao động nông thôn ĐBSCL - Trần Thị Vành Khuyên

Nghiên cứu chính sách đào tạo nghề hiệu quả cho lao động nông thôn ở Đồng bằng sông Cửu Long. Đánh giá thực trạng và đề xuất hướng cải thiện.

• Tác giả: Trần Thị Vành Khuyên
• Người hướng dẫn: TS. Lê Chi Mai
• Trường học: Học viện Hành chính Quốc gia
• Chuyên ngành: Quản lý công
• Đề tài: Thực hiện chính sách đào tạo nghề cho lao động nông thôn ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan chính sách đào tạo nghề lao động nông thôn ĐBSCL

Chính sách đào tạo nghề cho lao động nông thôn vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là một chủ trương chiến lược, đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp và những tác động của biến đổi khí hậu ĐBSCL, việc trang bị kỹ năng nghề cho người lao động trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Mục tiêu của chính sách không chỉ dừng lại ở việc giải quyết việc làm mà còn hướng đến chuyển dịch cơ cấu lao động, tạo nền tảng vững chắc cho việc xây dựng nông thôn mới. Việc thực hiện chính sách này, đặc biệt là theo tinh thần Đề án 1956, đã và đang tạo ra những chuyển biến tích cực, tuy nhiên vẫn còn tồn tại nhiều thách thức cần được giải quyết một cách khoa học và hệ thống.

1.1. Vai trò của đào tạo nghề đối với phát triển kinh tế xã hội

Đào tạo nghề cho lao động nông thôn (LĐNT) là yếu tố quyết định sự thành công của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp. Theo Nghị quyết số 26-NQ/TW, “Giải quyết việc làm cho nông dân là nhiệm vụ ưu tiên xuyên suốt trong mọi chương trình phát triển kinh tế - xã hội”. Việc nâng cao tay nghề giúp người lao động tăng năng suất, cải thiện thu nhập, góp phần trực tiếp vào công cuộc giảm nghèo bền vững. Một lực lượng lao động có kỹ năng sẽ thu hút đầu tư, thúc đẩy sự phát triển của các ngành nghề đào tạo nghề phi nông nghiệp như chế biến nông sản, du lịch sinh thái. Hơn nữa, đây là giải pháp nền tảng để nâng cao năng lực cạnh tranh của vùng ĐBSCL, đảm bảo an sinh xã hội và ổn định chính trị tại địa phương.

1.2. Cơ sở pháp lý và mục tiêu của Đề án 1956 tại ĐBSCL

Quyết định số 1956/QĐ-TTg ngày 27/11/2009 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Đào tạo nghề cho lao động nông thôn đến năm 2020” (gọi tắt là Đề án 1956) là cơ sở pháp lý quan trọng nhất. Mục tiêu của Đề án là nâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo nghề, nhằm tạo việc làm, tăng thu nhập cho LĐNT. Tại ĐBSCL, Đề án tập trung vào các ngành nghề thế mạnh như nuôi trồng thủy sản, chế biến nông sản, và các ngành nghề phục vụ nông nghiệp công nghệ cao. Theo báo cáo tổng kết, tỷ lệ lao động nông thôn sau học nghề có việc làm mới hoặc tăng năng suất đạt khoảng 80% [89], [90], cho thấy những kết quả tích cực ban đầu trong việc thực hiện chính sách quan trọng này.

II. Top 5 thách thức khi thực hiện đào tạo nghề LĐNT ĐBSCL

Mặc dù đạt được những thành tựu ban đầu, việc thực hiện chính sách đào tạo nghề cho lao động nông thôn tại ĐBSCL vẫn đối mặt với nhiều khó khăn, hạn chế. Những thách thức này xuất phát từ cả yếu tố khách quan lẫn chủ quan, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả và mục tiêu cuối cùng của chính sách. Một nghiên cứu của tổ chức Oxfam đã chỉ ra rằng 1/3 số lớp đào tạo nghề được đánh giá là hiệu quả thấp, và tỷ lệ lao động thoát nghèo sau học nghề chỉ chiếm 4-5% [31]. Việc nhận diện và phân tích sâu sắc các rào cản này là bước đi tiên quyết để đề xuất các giải pháp cải thiện, đảm bảo chính sách thực sự đi vào đời sống và mang lại lợi ích thiết thực cho người dân trong vùng.

2.1. Hạn chế về chất lượng nguồn nhân lực và nhận thức người dân

Một trong những rào cản lớn nhất là chất lượng nguồn nhân lực đầu vào rất thấp. Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới (WB), chỉ số này của Việt Nam chỉ đạt 3.79/10 điểm [56]. Phần lớn LĐNT tại ĐBSCL có trình độ học vấn thấp, quen với tư duy sản xuất nhỏ lẻ, kinh nghiệm chủ nghĩa, gây khó khăn trong việc tiếp thu kiến thức và kỹ năng mới. Bên cạnh đó, nhận thức của một bộ phận người dân về tầm quan trọng của học nghề còn hạn chế. Họ có xu hướng ưu tiên các công việc thời vụ có thu nhập tức thời hơn là đầu tư thời gian cho các khóa đào tạo dài hạn, dẫn đến tình trạng khó tuyển sinh và tỷ lệ bỏ học cao tại các trung tâm dạy nghề.

2.2. Sự thiếu kết nối giữa đào tạo và thị trường lao động

Sự thiếu liên kết doanh nghiệp trong quá trình đào tạo là một hạn chế nghiêm trọng. Nhiều chương trình đào tạo được xây dựng dựa trên năng lực sẵn có của cơ sở dạy nghề thay vì xuất phát từ nhu cầu thực tế của thị trường lao động. Điều này dẫn đến tình trạng lao động sau đào tạo không tìm được việc làm đúng ngành nghề, hoặc kỹ năng không đáp ứng yêu cầu của nhà tuyển dụng. Việc chuyển đổi nghề nghiệp sau đào tạo gặp nhiều khó khăn, gây lãng phí nguồn lực nhà nước và thời gian của người học. Cần có một cơ chế phối hợp chặt chẽ hơn giữa các Sở LĐTBXH các tỉnh miền Tây, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp.

2.3. Nguồn lực tài chính và cơ sở vật chất còn nhiều bất cập

Nguồn kinh phí dành cho chính sách đào tạo nghề dù đã được quan tâm nhưng vẫn còn hạn hẹp và phân bổ chưa thực sự hiệu quả. Cơ sở vật chất, trang thiết bị tại nhiều trung tâm dạy nghề cấp huyện còn lạc hậu, không theo kịp sự phát triển của công nghệ sản xuất, đặc biệt là trong lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao. Đội ngũ giáo viên dạy nghề vừa thiếu về số lượng, vừa yếu về kỹ năng thực hành và kinh nghiệm thực tiễn tại doanh nghiệp. Những yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng đào tạo và khả năng giải quyết việc làm sau khi học viên tốt nghiệp.

III. Phương pháp tối ưu quy trình thực hiện chính sách đào tạo nghề

Để nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách đào tạo nghề cho lao động nông thôn ĐBSCL, việc hoàn thiện quy trình tổ chức là yêu cầu cấp bách. Một quy trình khoa học, đồng bộ sẽ đảm bảo chính sách được triển khai thông suốt từ trung ương đến địa phương, khắc phục các hạn chế đã được chỉ ra. Luận án của tác giả Trần Thị Vành Khuyên nhấn mạnh quy trình này bao gồm các bước cốt lõi: xây dựng kế hoạch, tổ chức bộ máy, tuyên truyền, huy động nguồn lực và kiểm tra, giám sát. Tối ưu hóa từng khâu trong quy trình sẽ tạo ra một cơ chế vận hành hiệu quả, giúp chính sách thực sự phát huy tác dụng trong việc hỗ trợ lao động nông thôn.

3.1. Đổi mới công tác lập kế hoạch và khảo sát nhu cầu đào tạo

Công tác lập kế hoạch cần phải xuất phát từ việc điều tra, khảo sát nhu cầu học nghề của người lao động và nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp một cách bài bản. Thay vì áp đặt các ngành nghề từ trên xuống, các Sở LĐTBXH các tỉnh miền Tây cần phối hợp với địa phương để xác định các ngành nghề phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế của từng vùng, đặc biệt là các ngành có tiềm năng như nuôi trồng thủy sản bền vững hay chế biến nông sản theo chuỗi giá trị. Kế hoạch phải linh hoạt, có khả năng điều chỉnh để thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của thị trường lao động.

3.2. Nâng cao hiệu quả tuyên truyền và phổ biến chính sách

Công tác tuyên truyền cần được đổi mới về nội dung và hình thức để tiếp cận hiệu quả hơn với LĐNT. Nội dung tuyên truyền không chỉ dừng lại ở việc phổ biến quyền lợi mà cần tập trung vào các mô hình thành công, những tấm gương sau học nghề đã chuyển đổi nghề nghiệp và có thu nhập ổn định. Sử dụng các kênh truyền thông đa dạng như truyền thanh xã, các buổi sinh hoạt tại hợp tác xã, các nền tảng mạng xã hội để thông tin về chính sách hỗ trợ lao động nông thôn đến được với mọi người dân. Qua đó, thay đổi nhận thức và khuyến khích họ chủ động tham gia học nghề để cải thiện cuộc sống.

IV. Bí quyết nâng cao chất lượng đào tạo liên kết doanh nghiệp

Chất lượng đầu ra của lao động là thước đo thành công của chính sách đào tạo nghề. Để người lao động sau khi tốt nghiệp có thể tự tin tham gia thị trường lao động hoặc tự tạo việc làm, chất lượng chương trình đào tạo và sự gắn kết với thực tiễn sản xuất phải được đặt lên hàng đầu. Điều này đòi hỏi sự đổi mới toàn diện từ chương trình, phương pháp giảng dạy đến việc xây dựng mô hình liên kết doanh nghiệp một cách thực chất. Đây là giải pháp then chốt để giải quyết bài toán “đào tạo xong không có việc làm”, góp phần vào sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của vùng ĐBSCL.

4.1. Xây dựng chương trình đào tạo đáp ứng nông nghiệp công nghệ cao

Các chương trình đào tạo cần được cập nhật, đổi mới theo hướng hiện đại, gắn liền với yêu cầu của nông nghiệp công nghệ cao và cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Nội dung đào tạo cần tập trung vào kỹ năng thực hành, giảm bớt lý thuyết suông. Các trung tâm dạy nghề cần tích cực hợp tác với các viện nghiên cứu, chuyên gia để xây dựng giáo trình phù hợp với các mô hình sản xuất tiên tiến như nông nghiệp hữu cơ, VietGAP, hay ứng dụng tự động hóa trong chế biến nông sản. Đào tạo phải gắn với thực hành tại các mô hình sản xuất, trang trại, hợp tác xã kiểu mới để học viên có thể tiếp cận công nghệ ngay trong quá trình học.

4.2. Tăng cường mô hình liên kết ba nhà Nhà nước Nhà trường Doanh nghiệp

Mô hình liên kết doanh nghiệp phải được thực hiện một cách chặt chẽ và thực chất. Doanh nghiệp cần tham gia từ khâu xây dựng chương trình, góp ý giáo trình, cử chuyên gia tham gia giảng dạy và tạo điều kiện cho học viên thực tập. Về phía Nhà nước, cần có chính sách khuyến khích, ưu đãi về thuế, tín dụng cho các doanh nghiệp tham gia vào hoạt động giáo dục nghề nghiệp. Cơ sở đào tạo đóng vai trò cầu nối, đảm bảo chương trình đào tạo bám sát yêu cầu của doanh nghiệp. Mô hình này không chỉ đảm bảo đầu ra cho người học mà còn giúp doanh nghiệp có được nguồn lao động chất lượng, phù hợp ngay từ đầu.

4.3. Đa dạng hóa các hình thức đào tạo nghề phi nông nghiệp

Bên cạnh các nghề nông nghiệp, cần đẩy mạnh đào tạo nghề phi nông nghiệp để thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động. Các ngành nghề như du lịch cộng đồng, sửa chữa máy nông nghiệp, cơ khí nhỏ, may công nghiệp, thủ công mỹ nghệ... có tiềm năng lớn trong việc tạo việc làm tại chỗ, đặc biệt cho lao động nữ và lao động trong thời gian nông nhàn. Việc đa dạng hóa ngành nghề đào tạo giúp LĐNT có nhiều lựa chọn hơn để chuyển đổi nghề nghiệp, giảm sự phụ thuộc vào nông nghiệp vốn đang chịu nhiều rủi ro từ thiên tai và biến đổi khí hậu ĐBSCL.

V. Đánh giá kết quả thực hiện chính sách tại các tỉnh miền Tây

Sau gần một thập kỷ triển khai Đề án 1956, chính sách đào tạo nghề cho lao động nông thôn tại các tỉnh ĐBSCL đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận, góp phần quan trọng vào việc thay đổi bộ mặt nông thôn. Chính sách đã tạo ra sự chuyển biến tích cực trong nhận thức của người dân, từng bước nâng cao tỷ lệ lao động qua đào tạo và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu lao động. Tuy nhiên, bên cạnh những mặt đạt được, việc thực hiện chính sách vẫn còn những hạn chế cần được đánh giá khách quan để rút ra bài học kinh nghiệm, làm cơ sở cho việc hoàn thiện chính sách trong giai đoạn tiếp theo, hướng tới mục tiêu giảm nghèo bền vững và xây dựng nông thôn mới hiệu quả hơn.

5.1. Phân tích sự chuyển dịch cơ cấu lao động sau đào tạo

Một trong những thành công nổi bật là chính sách đã góp phần thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động từ nông nghiệp sang phi nông nghiệp. Hàng triệu lao động đã được hỗ trợ học nghề, trong đó một bộ phận không nhỏ đã thành công trong việc chuyển đổi nghề nghiệp, tìm được việc làm trong các khu công nghiệp, doanh nghiệp dịch vụ hoặc tự khởi nghiệp. Điều này không chỉ giúp tăng thu nhập cho các hộ gia đình mà còn giảm áp lực lao động trong nông nghiệp, tạo điều kiện để tái cơ cấu sản xuất theo hướng hàng hóa, quy mô lớn, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội chung của toàn vùng.

5.2. Tác động của chính sách đến giảm nghèo bền vững và nông thôn mới

Kết quả đào tạo nghề đã có những tác động tích cực đến chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững và xây dựng nông thôn mới. Lao động sau khi có tay nghề đã cải thiện năng suất, tạo ra các sản phẩm có giá trị cao hơn, từ đó tăng thu nhập và thoát nghèo. Nhiều mô hình kinh tế hiệu quả từ các hợp tác xã, tổ hợp tác đã được hình thành bởi những lao động được đào tạo bài bản. Tuy nhiên, theo nghiên cứu của Oxfam, tác động đến giảm nghèo chưa thực sự như kỳ vọng, đòi hỏi cần có sự lồng ghép tốt hơn giữa đào tạo nghề với các chính sách tín dụng, hỗ trợ sản xuất, tiêu thụ sản phẩm.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế đang đặt ra những yêu cầu cấp bách đối với việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Mặc dù sở hữu lực lượng lao động dồi dào với quy mô trên 47 triệu người, trong đó gần 70% cư trú tại khu vực nông thôn và 51% làm việc trực tiếp trong khu vực nông nghiệp, chất lượng nguồn nhân lực của Việt Nam vẫn ở mức báo động. Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới (WB), chỉ số chất lượng nguồn nhân lực của Việt Nam chỉ đạt 3,79 trên thang điểm 10, xếp hạng thứ 11 trong tổng số 12 quốc gia châu Á được khảo sát. Đồng thời, Chỉ số Kinh tế Tri thức (Knowledge Economy Index - KEI) của Việt Nam chỉ đạt 3,02 điểm, xếp thứ 102 trên 133 quốc gia. Thực trạng thiếu hụt chuyên gia kỹ thuật trình độ cao và công nhân lành nghề đang trở thành lực cản nghiêm trọng đối với việc hấp thu tiến bộ từ cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 trong nông nghiệp.

Nhận thức sâu sắc thách thức này, Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 5/8/2008 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa X) về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đã xác định: "Giải quyết việc làm cho nông dân là nhiệm vụ ưu tiên xuyên suốt trong mọi chương trình phát triển kinh tế - xã hội của cả nước". Nhằm cụ thể hóa chủ trương này, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1956/QĐ-TTg ngày 27/11/2009 phê duyệt Đề án "Đào tạo nghề cho lao động nông thôn đến năm 2020" (Đề án 1956). Tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) – trung tâm sản xuất nông nghiệp, thủy sản trọng điểm nhưng lại bị coi là "vùng trũng" về trình độ chuyên môn kỹ thuật của cả nước, chính sách đào tạo nghề (ĐTN) cho lao động nông thôn (LĐNT) mang ý nghĩa sống còn. Sau một thập kỷ triển khai (2009-2019), chính sách đã hỗ trợ dạy nghề cho hơn 1 triệu LĐNT toàn vùng với tỷ lệ báo cáo có việc làm mới hoặc cải thiện năng suất đạt khoảng 80%.

Tuy nhiên, tồn tại một khoảng trống nghiên cứu (research gap) mang tính căn bản: phần lớn các nghiên cứu trước đây chỉ tiếp cận vấn đề ĐTN dưới góc độ giáo dục học, kinh tế học lao động thuần túy hoặc tổng kết kết quả định lượng mang tính cơ học, mà chưa đi sâu giải mã cấu trúc quản trị công và quy trình thực thi chính sách đa cấp. Nghiên cứu độc lập của tổ chức Oxfam và Cục Kinh tế Hợp tác & Phát triển Nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) chỉ ra nghịch lý thực tiễn: 1/3 số lớp đào tạo nghề bị đánh giá hiệu quả thấp, tỷ lệ học viên thoát nghèo bền vững sau đào tạo chỉ đạt 4-5%, cá biệt tại tỉnh Trà Vinh con số này chỉ đạt 0,5%.

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý công (Mã số: 9 34 04 03) của NCS. Trần Thị Vành Khuyên, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Chi Mai và PGS.TS. Hà Quang Thanh tại Học viện Hành chính Quốc gia (2019), được thiết kế để giải quyết căn nguyên của nghịch lý trên. Luận án đặt ra 02 câu hỏi nghiên cứu trọng tâm:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Tại sao việc thực hiện chính sách ĐTN cho LĐNT hiện nay ở vùng ĐBSCL chưa đạt mục tiêu kỳ vọng về chất lượng và tính bền vững?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Cần kiến tạo khung giải pháp và cơ chế quản trị công nào để tối ưu hóa kết quả và hiệu quả thực hiện chính sách ĐTN cho LĐNT tại vùng ĐBSCL trong giai đoạn tiếp theo?

Để trả lời hai câu hỏi trên, luận án kiểm định 02 giả thuyết khoa học tương ứng:

• Giả thuyết 1 (H1): Hiệu quả thực tế của chính sách ĐTN cho LĐNT tại ĐBSCL chưa tương xứng với mục tiêu đề ra do xuất hiện sự đứt gãy, thiếu đồng bộ giữa các khâu trong quy trình thực thi chính sách và sự bất cập từ năng lực tổ chức bộ máy cơ sở.
• Giả thuyết 2 (H2): Việc tái cấu trúc toàn diện quy trình thực thi chính sách theo hướng quản lý theo kết quả, chuẩn hóa phân công phối hợp liên ngành và chuyển giao dịch vụ đào tạo cho cơ chế thị trường sẽ nâng cao đột phá kết quả và hiệu quả chính sách tại ĐBSCL.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa Lý thuyết Chu trình chính sách công (Public Policy Cycle), Mô hình Thực thi chính sách của T.B. Smith (1973), Mô hình Tổng hợp Thực thi chính sách (Sabatier, 1986) và Lý thuyết Vốn con người (Human Capital Theory). Luận án xác định phạm vi không gian nghiên cứu trải rộng trên 13 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương vùng ĐBSCL, với trọng tâm khảo sát thực chứng chuyên sâu tại 04 tỉnh đại diện cho 4 tiểu vùng sinh thái - kinh tế đặc thù: Tiền Giang (vùng kinh tế công nghiệp - đô thị phát triển), Bến Tre (vùng nông nghiệp truyền thống thâm canh), Sóc Trăng (vùng đa dân tộc Khmer - Hoa - Kinh với tỷ lệ lao động chưa qua đào tạo cao), và Cà Mau (vùng kinh tế biển và thủy sản). Khung thời gian nghiên cứu kéo dài xuyên suốt 10 năm thực thi Đề án 1956 (2009-2019), sử dụng tập dữ liệu hỗn hợp với mẫu khảo sát quy mô N = 1.088 người (bao gồm 374 cán bộ công chức quản lý và 714 người LĐNT).

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về thực thi chính sách công và ĐTN cho thấy ba dòng nghiên cứu (research streams) chủ đạo:

Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào lý thuyết và mô hình thực thi chính sách công. Trên bình diện quốc tế, các học giả đã phát triển các trường phái tiếp cận đối lập: tiếp cận từ trên xuống (Top-down approach) đại diện bởi Pressman & Wildavsky (1973), Sabatier (1986); tiếp cận từ dưới lên (Bottom-up approach) đại diện bởi Michael Lipsky (1980), Hjern & Hull (1982). Sabatier (1986) trong công trình Top-Down and Bottom-Up Approaches to Implementation Research đã phản biện sâu sắc hai mô hình này, chỉ ra rằng cách tiếp cận từ trên xuống kiểm soát tốt mục tiêu và nguồn lực nhưng dễ tạo ra "sự căng thẳng" hành chính và bỏ qua bối cảnh địa phương, trong khi mô hình từ dưới lên linh hoạt thích ứng nhưng dễ làm suy giảm vai trò định hướng chiến lược của cấp trung ương. Basir Chand (2009) đề xuất tích hợp các phương pháp tiếp cận cơ cấu, thủ tục, hành vi và chính trị để nắm bắt bản chất thực thi. Đặc biệt, T.B. Smith (1973) với công trình kinh điển The Policy Implementation Process đã phác thảo mô hình tương tác 4 yếu tố: Chính sách đã ban hành (idealized policy), Cơ quan thực thi (implementing organization), Nhóm đối tượng thụ hưởng (target group), và Môi trường chính sách (environmental factors), tạo nên ma trận 10 loại căng thẳng (tensions) trong thực thi. Elizabeth Eppel, David Turner và Amanda Wolf (2011) bổ sung chiều kích thực nghiệm và học tập chính sách trong quản lý công hiện đại.

Dòng nghiên cứu thứ hai nghiên cứu về kinh tế lao động nông thôn và chính sách việc làm quốc tế. Các nghiên cứu kinh điển của Francis, Somwaru, Diao (2000) tại Trung Quốc (Rural Labor Migration, Characteristics And Employment Patterns) chứng minh rằng quá trình chuyển dịch lao động nông nghiệp sang phi nông nghiệp đòi hỏi chính sách đào tạo thích ứng với cơ cấu chuỗi giá trị thị trường. Basu (2006) khi phân tích Đạo luật quốc gia về Bảo lãnh việc làm nông thôn ở Ấn Độ (MGNREGA) đã khẳng định sự can thiệp chính sách thông qua bảo trợ kỹ năng và an sinh có tác động giảm tốc độ di cư tự phát và ổn định thị trường lao động thời vụ. Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (2012) về cải cách giáo dục nghề nghiệp nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi từ đào tạo dựa trên nguồn cung sang đào tạo theo tín hiệu thị trường.

Dòng nghiên cứu thứ ba tại Việt Nam đi từ lý thuyết chính sách công tổng quát đến ĐTN cho LĐNT. Các công trình của Lê Chi Mai (2001), Nguyễn Hữu Hải (2014), Lê Như Thanh & Lê Văn Hòa (2016), Ngô Hoài Sơn (2016) đã đặt nền móng lý luận về chu trình chính sách 5 bước và quản lý thực thi chính sách tại Việt Nam. Lê Văn Hòa (2015) đóng góp khung quản lý thực thi chính sách công theo kết quả. Về ĐTN cho LĐNT, Nguyễn Văn Đại (2012) nghiên cứu vùng Đồng bằng sông Hồng; Nguyễn Hoài Nam (2016) nghiên cứu Bắc Trung Bộ trong bối cảnh di dân; Nguyễn Quốc Dũng & Võ Thị Kim Thu (2016) chứng minh tỷ lệ lao động Khmer chưa qua đào tạo tại Tây Nam Bộ lên tới 97,7%, trở thành nguyên nhân gốc rễ của bẫy nghèo đói; Oxfam (2017) đánh giá thực nghiệm Đề án 1956 trên 7 tỉnh dân tộc thiểu số.

Định vị của luận án: Nghiên cứu này lấp đầy khoảng trống y văn bằng cách tích hợp mô hình ma trận căng thẳng của Smith (1973) với lý thuyết quản lý theo kết quả vào đặc thù sinh thái - nhân văn của vùng ĐBSCL. So với nghiên cứu của Basu (2006) tại Ấn Độ và Francis et al. (2000) tại Trung Quốc, luận án giải quyết bài toán đào tạo nghề trong bối cảnh tái cơ cấu nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu và chuyển đổi cơ cấu lao động tại một vùng đồng bằng trũng của quốc gia đang phát triển.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những đóng góp mới mẻ và có giá trị đối với chuyên ngành Quản lý công:

Thứ nhất, luận án mở rộng và kiểm chứng Mô hình Thực thi chính sách của T.B. Smith (1973) trong bối cảnh một nền kinh tế chuyển đổi có hệ thống quản trị hành chính đa tầng nấc. Luận án đã giải mã cơ chế tương tác giữa 4 yếu tố cấu thành trong điều kiện thực thi chính sách an sinh - lao động ở nông thôn Việt Nam, chứng minh rằng sự "căng thẳng" thể chế xuất hiện chủ yếu tại điểm giao thoa giữa cơ quan thực thi (Sở/Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với Sở/Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) và đối tượng thụ hưởng (LĐNT với trình độ học vấn hạn chế và tập quán canh tác truyền thống).

Thứ hai, luận án xây dựng hệ thống khái niệm chuẩn mực về "Thực hiện chính sách ĐTN cho LĐNT", xác lập luận điểm bác bỏ quan niệm coi quy trình thực hiện chính sách là một đường thẳng cơ học (linear process). Ngược lại, thực thi chính sách được chứng minh là một chu trình lặp động (iterative dynamic cycle) gồm 5 phân hệ công việc đan xen, tác động qua lại:

1. Xây dựng văn bản quy phạm và kế hoạch chi tiết hóa chính sách cấp địa phương.
2. Thiết lập tổ chức bộ máy, phân định trách nhiệm và thiết chế phối hợp liên ngành.
3. Thông tin, tuyên truyền, tư vấn và vận động xã hội hóa.
4. Huy động, phân bổ và quyết toán các nguồn lực vật chất, kỹ thuật, tài chính.
5. Thanh tra, kiểm tra, giám sát dựa trên kết quả và sơ kết, tổng kết thực tiễn.

Thứ ba, luận án xác lập khung 05 nhóm nhân tố ảnh hưởng toàn diện đến hiệu quả thực thi chính sách ĐTN cho LĐNT: (1) Nhóm nhân tố từ bản thân hệ thống chính sách (tính khả thi, độ đồng bộ của văn bản pháp quy); (2) Nhóm nhân tố thuộc cơ quan chủ trì thực thi (năng lực chuyên môn, trách nhiệm giải trình của cán bộ cấp cơ sở); (3) Nhóm nhân tố thuộc cơ quan phối hợp (mức độ chia sẻ thông tin giữa ngành LĐ-TB&XH, NN&PTNT, Hội Nông dân, Đoàn Thanh niên); (4) Nhóm nhân tố từ đối tượng thụ hưởng (động cơ học nghề, trình độ văn hóa, phong tục tập quán); (5) Nhóm nhân tố về nguồn lực bảo đảm (ngân sách nhà nước, cơ sở vật chất của trung tâm dạy nghề, sự tham gia góp vốn của doanh nghiệp).

Thứ tư, tạo ra bước chuyển dịch mô hình tư duy (paradigm shift): Luận án lập luận xuất sắc rằng trong giai đoạn kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phát triển chiều sâu, Nhà nước cần rút lui khỏi vai trò "người trực tiếp làm thay/trực tiếp cung ứng dịch vụ đào tạo nghề" để chuyển dịch sang vai trò "kiến tạo, điều tiết, đặt hàng và bảo đảm công bằng xã hội", từng bước hoàn trả dịch vụ đào tạo nghề cho cơ chế thị trường cung ứng dựa trên cạnh tranh chất lượng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp của ba lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Quản lý công theo kết quả (Results-Based Management), Lý thuyết Quản trị mạng lưới (Network Governance) và Lý thuyết Lựa chọn công (Public Choice Theory).

Khung phân tích thiết lập các điều kiện biên (boundary conditions): Áp dụng cho các nền kinh tế đang phát triển có tỷ lệ lao động phi chính thức cao, khu vực nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn và chịu tác động kép của chuyển đổi công nghiệp hóa cùng biến đổi khí hậu sinh thái.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan khoa học của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp lập trường nhận thức luận Hiện thực phản biện (Critical Realism) và Chủ nghĩa thực dụng (Pragmatism). Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed-methods research design), kết hợp tuần tự giữa nghiên cứu tài liệu thứ cấp định tính và nghiên cứu điều tra xã hội học định lượng bằng bảng hỏi cấu trúc.

Thiết kế chọn mẫu đa tầng (Multi-level purposive and stratified random sampling) được áp dụng để bao quát tính đa dạng sinh thái - kinh tế - văn hóa của toàn vùng ĐBSCL. Tác giả lựa chọn 04 tỉnh đại diện (chiếm 30,8% tổng số tỉnh toàn vùng):

• Tiền Giang: Đại diện cho vùng kinh tế động lực phía Bắc ĐBSCL, chịu ảnh hưởng lan tỏa công nghiệp từ TP. Hồ Chí Minh, nhu cầu lao động kỹ thuật cao trong các khu công nghiệp.
• Bến Tre: Đại diện cho vùng sinh thái ngọt - lợ cù lao, kinh tế thuần nông nghiệp, vườn cây ăn trái và dừa, LĐNT chiếm đại đa số.
• Sóc Trăng: Đại diện cho vùng bán đảo Cà Mau có tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao (Khmer chiếm trên 30%, Hoa, Chăm), trình độ văn hóa và tay nghề của LĐNT ở mức rất thấp.
• Cà Mau: Đại diện cho vùng cực Nam bán đảo, phát triển kinh tế biển, nuôi trồng chế biến thủy hải sản xuất khẩu.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu sơ cấp được thiết kế chặt chẽ qua 02 bộ công cụ khảo sát độc lập cho 2 nhóm đối tượng chủ thể:

1. Nhóm 1 - Chủ thể quản lý và thực thi: Cán bộ, công chức cấp huyện (Phòng LĐ-TB&XH, Phòng Nông nghiệp) và cấp xã (UBND xã, cán bộ phụ trách lao động - thương binh - xã hội, địa chính - nông nghiệp) – những người trực tiếp đưa chính sách vào đời sống. Tổng phát ra: 400 phiếu (100 phiếu/tỉnh). Thu về và làm sạch hợp lệ: 374 phiếu (tỷ lệ phản hồi hợp lệ: 93,5%).
2. Nhóm 2 - Đối tượng thụ hưởng chính sách: Lao động nông thôn đã qua học nghề hoặc chưa học nghề tại các địa bàn khảo sát. Tổng phát ra: 760 phiếu (190 phiếu/tỉnh). Thu về và làm sạch hợp lệ: 714 phiếu (tỷ lệ phản hồi hợp lệ: 93,9%). Tổng quy mô mẫu thực chứng hợp lệ đưa vào phân tích là N = 1.088 mẫu.

Quy trình tam giác hóa dữ liệu (Data & Method Triangulation) được thực hiện bằng cách đối chiếu chéo giữa: (1) Số liệu báo cáo thống kê chính thống từ Bộ LĐ-TB&XH, Bộ NN&PTNT, Tổng cục Giáo dục Nghề nghiệp, UBND 13 tỉnh ĐBSCL; (2) Dữ liệu điều tra xã hội học sơ cấp từ 1.088 phiếu hỏi; (3) Các báo cáo đánh giá độc lập của tổ chức quốc tế (Oxfam, World Bank, ILO). Độ tin cậy thang đo được kiểm định qua hệ số Cronbach’s Alpha (đều đạt ngưỡng tin cậy > 0,80), độ giá trị nội dung và độ giá trị cấu trúc được thẩm định qua ý kiến chuyên gia quản lý công.

Data và phân tích

Toàn bộ dữ liệu định lượng được số hóa, mã hóa và xử lý bằng phần mềm thống kê chuyên dụng IBM SPSS Statistics. Các kỹ thuật phân tích bao gồm:

• Thống kê mô tả (Descriptive statistics): Đo lường tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình (Mean), độ lệch chuẩn (Standard Deviation) để đánh giá nhận thức, tính phù hợp của kế hoạch, chất lượng bộ máy và nguồn lực.
• Phân tích bảng chéo (Cross-tabulation) kết hợp kiểm định Chi-square ($\chi^2$) và phân tích phương sai (ANOVA) nhằm kiểm tra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$) giữa nhận thức của cán bộ công chức và người dân, cũng như sự sai biệt giữa 4 tỉnh nghiên cứu.
• Khái quát hóa mô hình thực trạng thông qua các chỉ số định lượng về cơ cấu ngân sách, phân bổ danh mục ngành nghề, và tỷ lệ chuyển đổi việc làm sau đào tạo.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Qua phân tích định lượng và định tính toàn diện, luận án đã rút ra 5 phát hiện mang tính đột phá thực tiễn:

Thứ nhất, Phát hiện về Nghịch lý Hiệu quả danh nghĩa và Hiệu quả thực chất: Dữ liệu tổng kết hành chính giai đoạn 2010-2018 cho thấy trên 1 triệu LĐNT ĐBSCL học nghề đạt tỷ lệ có việc làm danh nghĩa xấp xỉ 80%. Tuy nhiên, kết quả điều tra thực chứng vạch trần chất lượng việc làm rất bấp bênh: phần lớn người học chỉ quay lại làm công việc nông nghiệp cũ với năng suất tăng không đáng kể; tỷ lệ LĐNT chuyển dịch thành công sang khu vực công nghiệp - dịch vụ chỉ chiếm dưới 28%. Tỷ lệ hộ thoát nghèo sau học nghề bình quân toàn vùng chỉ đạt 4-5%, đặc biệt tại Trà Vinh con số này chỉ đạt 0,5%.

Thứ hai, Bất cập sâu sắc trong khâu lập kế hoạch và xác định nhu cầu đào tạo: Có tới 68,4% cán bộ công chức cơ sở thừa nhận công tác lập kế hoạch đào tạo nghề tại địa phương chủ yếu dựa trên phương pháp "áp chỉ tiêu từ trên xuống" (top-down quota allocation) để giải ngân ngân sách hơn là xuất phát từ điều tra cầu thị trường lao động. Khảo sát 714 LĐNT cho thấy 41,2% người học tham gia vì khoản hỗ trợ tiền ăn/tiền đi lại hoặc theo phong trào xã/ấp, chứ không xuất phát từ định hướng khởi nghiệp hay nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp lân cận.

Thứ ba, Sự đứt gãy trong phân công và cơ chế phối hợp liên ngành: Luận án phát hiện tình trạng "phân khúc thể chế" sâu sắc giữa Sở LĐ-TB&XH (quản lý nhà nước về dạy nghề) và Sở NN&PTNT (quản lý kỹ thuật sản xuất nông nghiệp và chương trình nông thôn mới). Ở cấp huyện và cấp xã, sự phối hợp giữa Phòng LĐ-TB&XH, Trạm Khuyến nông và các tổ chức đoàn thể (Hội Nông dân, Phụ nữ) mang tính hình thức, thiếu cơ chế chia sẻ cơ sở dữ liệu về cung - cầu lao động.

Thứ tư, Bất cập về phân bổ tài chính và cơ sở vật chất: Cơ cấu phân bổ ngân sách cho Đề án 1956 tại các tỉnh ĐBSCL (điển hình như Trà Vinh, Sóc Trăng) còn mang tính bình quân, dàn trải. Định mức chi phí đào tạo/người/khóa học (từ 1,5 - 3 triệu đồng/người) quá thấp, chỉ đủ cho các khóa dạy lý thuyết ngắn hạn (dưới 3 tháng) với trang thiết bị lạc hậu, hoàn toàn không đáp ứng được yêu cầu đào tạo nông nghiệp công nghệ cao hay kỹ thuật cơ giới hóa nông nghiệp.

Thứ năm, Rào cản đặc thù ở nhóm đồng bào dân tộc thiểu số: Tại Sóc Trăng và Trà Vinh, rào cản ngôn ngữ, tập quán sản xuất nhỏ lẻ và tỷ lệ lao động Khmer chưa qua đào tạo cao (97,7%) khiến công tác tuyên truyền bằng văn bản hành chính gần như vô hiệu. Phương pháp giảng dạy "cầm tay chỉ việc" tại ruộng vườn chưa được chuẩn hóa thành tài liệu song ngữ trực quan.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật (Theoretical implications): Luận án đóng góp một khung đánh giá hiệu quả thực thi chính sách an sinh xã hội dựa trên chu trình 3 cấp độ (Inputs - Process - Outputs/Outcomes) có khả năng giải thích các điểm nghẽn quản trị công tại các quốc gia đang phát triển.
• Về mặt phương pháp luận (Methodological implications): Xác lập quy trình chuẩn khảo sát kép (công chức - người dân) có thể nhân rộng để đánh giá các Chương trình Mục tiêu Quốc gia khác tại Việt Nam.
• Về ứng dụng thực tiễn và chính sách (Policy implications): Đề xuất lộ trình 4 bước chuyển đổi chính sách:
  1. Đổi mới lập kế hoạch: Chuyển từ lập kế hoạch theo ngân sách sang lập kế hoạch theo đơn đặt hàng của doanh nghiệp và chuỗi giá trị nông sản chủ lực của vùng (lúa gạo chất lượng cao, trái cây nhiệt đới, tôm - cá tra xuất khẩu).
  2. Cải cách tài chính - Đột phá Voucher đào tạo: Thay thế cơ chế cấp phát ngân sách trực tiếp cho các trung tâm dạy nghề công lập bằng cơ chế cấp "Phiếu học nghề" (Vocational Training Vouchers) trực tiếp cho LĐNT, trao quyền cho người lao động tự do lựa chọn cơ sở đào tạo có chất lượng cao nhất (công lập hoặc tư nhân).
  3. Tái cấu trúc mạng lưới đào tạo: Sáp nhập các trung tâm dạy nghề cấp huyện hoạt động kém hiệu quả thành Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên đa chức năng, gắn kết trực tiếp với các Viện, Trường Đại học vùng (Đại học Cần Thơ, Viện Lúa ĐBSCL) và các tập đoàn nông nghiệp.
  4. Chuẩn hóa kiểm tra, giám sát: Thiết lập Hệ thống thông tin quản lý đào tạo nghề (Vocational MIS) dựa trên dữ liệu định danh người học để theo dõi việc làm và thu nhập thực tế trong 36 tháng sau tốt nghiệp.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những đóng góp học thuật và thực tiễn vững chắc, luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu nhất định:

• Giới hạn về dữ liệu cắt ngang (Cross-sectional design): Nghiên cứu khảo sát dữ liệu tại một thời điểm (năm 2018-2019), chưa theo dõi được chuỗi dữ liệu bảng (panel data) để đánh giá biến động thu nhập dài hạn của người lao động sau 5-10 năm học nghề.
• Giới hạn về mô hình kinh tế lượng chuyên sâu: Luận án chủ yếu sử dụng thống kê mô tả, kiểm định phi tham số và mô hình hóa chu trình quản lý công; chưa ứng dụng các mô hình đánh giá tác động nhân quả chuyên sâu (Causal Inference) như Ghép cặp điểm xu hướng (Propensity Score Matching - PSM) hay Sai biệt trong sai biệt (Difference-in-Differences - DiD) để triệt tiêu hoàn toàn nội sinh (endogeneity).
• Giới hạn bối cảnh sinh thái mới: Thời điểm 2019 chưa phản ánh đầy đủ tác động khốc liệt của hạn mặn lịch sử, sạt lở bờ sông bờ biển do biến đổi khí hậu và đại dịch COVID-19 đối với dòng di cư lao động ngược từ TP. Hồ Chí Minh/Bình Dương về ĐBSCL.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Nghiên cứu mô hình đào tạo nghề thích ứng với biến đổi khí hậu (Climate-adaptive Vocational Training) và chuyển đổi số nông nghiệp tại ĐBSCL.
2. Ứng dụng mô hình đánh giá tác động kinh tế lượng vi mô (Micro-econometric impact evaluation) để lượng hóa chính xác tỷ suất sinh lợi nội hàm (Internal Rate of Return - IRR) của từng đồng vốn ngân sách chi cho Đề án 1956.
3. Nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế Đối tác Công - Tư (PPP) trong phát triển các trường nghề chất lượng cao vùng ĐBSCL.
4. Đánh giá tác động của làn sóng chuyển dịch lao động hậu COVID-19 và tự động hóa trong chế biến thủy hải sản đến nhu cầu kỹ năng mới.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại những giá trị tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Ảnh hưởng học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo nền tảng tại Học viện Hành chính Quốc gia, các trường đại học đào tạo chuyên ngành Quản lý công, Chính sách công và Kinh tế phát triển tại Việt Nam, đóng góp nguồn trích dẫn quan trọng cho các nghiên cứu về quản trị nông thôn.
• Chuyển đổi khu vực công và hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và Ban Chỉ đạo Đề án 1956 Trung ương trong việc tổng kết Đề án giai đoạn 2010-2020 và thiết kế Hợp phần Giáo dục nghề nghiệp thuộc Chương trình Mục tiêu Quốc gia Xây dựng Nông thôn mới giai đoạn 2021-2025, tầm nhìn 2030.
• Tác động kinh tế - xã hội vùng: Các khuyến nghị về đào tạo nghề nông nghiệp công nghệ cao và kinh tế biển tạo đòn bẩy nâng cao tỷ lệ lao động qua đào tạo của vùng ĐBSCL từ mức 14,9% (năm 2019) hướng tới mục tiêu >25-30%, thúc đẩy giảm nghèo đa chiều bền vững cho hơn 17 triệu dân toàn vùng.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, Học viên cao học và Giới học thuật: Tiếp cận một khung lý thuyết hoàn chỉnh về thực thi chính sách công đa ngành, phương pháp luận nghiên cứu hỗn hợp mẫu lớn và hệ thống y văn chuyên khảo phong phú.
• Nhà hoạch định chính sách Trung ương (Bộ LĐ-TB&XH, Bộ NN&PTNT, Bộ Kế hoạch & Đầu tư): Sử dụng các phát hiện thực chứng để sửa đổi chính sách tài chính dạy nghề, thiết lập tiêu chí phân bổ vốn dựa trên hiệu quả đầu ra (Performance-based financing).
• Chính quyền địa phương 13 tỉnh ĐBSCL (UBND, Sở LĐ-TB&XH, Sở NN&PTNT): Ứng dụng trực tiếp quy trình 5 bước và cẩm nang giải pháp để tái cấu trúc tổ chức bộ máy thực thi, nâng cao hiệu quả phối hợp liên ngành cấp cơ sở.
• Cơ sở giáo dục nghề nghiệp và Doanh nghiệp: Xác lập cơ chế liên kết đào tạo - sử dụng lao động theo chuỗi giá trị nông sản, giảm thiểu chi phí đào tạo lại.
• Hơn 10 triệu lao động nông thôn vùng ĐBSCL: Hưởng lợi gián tiếp từ một môi trường chính sách đào tạo chất lượng, thực chất, đáp ứng đúng nhu cầu sinh kế và thị trường việc làm.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc tái cấu trúc Mô hình Thực thi chính sách của T.B. Smith (1973) thành Khung phân tích thực thi chính sách an sinh nông thôn tích hợp 5 phân hệ công việc tương tác phi tuyến tính, kết hợp với đề xuất đột phá mang tính lý luận: chuyển đổi vai trò của Nhà nước từ "chủ thể cung ứng dịch vụ đào tạo trực tiếp" sang "chủ thể kiến tạo, điều tiết và đặt hàng dịch vụ qua cơ chế thị trường".

2. Đột phá phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây?
Trả lời: So với các nghiên cứu trước (như Nguyễn Văn Đại 2012 chỉ khảo sát một chiều người học, hoặc Bùi Hồng Đăng 2015 chỉ phân tích phạm vi hẹp một tỉnh Nam Định), luận án đã thực hiện thiết kế mẫu đa tầng quy mô lớn N = 1.088 tại 4 tỉnh đặc thù của ĐBSCL, sử dụng kỹ thuật tam giác hóa dữ liệu hai chiều: đối chiếu đồng thời nhận thức của 374 cán bộ công chức trực tiếp thực thi và 714 người dân thụ hưởng, xử lý định lượng nghiêm ngặt trên SPSS.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng là gì?
Trả lời: Nghịch lý khoảng cách giữa tỷ lệ "hoàn thành khóa học có việc làm" theo báo cáo hành chính rất cao (~80%) nhưng tỷ lệ "thoát nghèo bền vững nhờ học nghề" trên thực tế lại cực thấp (chỉ 4-5% toàn vùng, và cá biệt tại Trà Vinh chỉ 0,5%). Điều này phơi bày căn bệnh chạy theo chỉ tiêu số lượng và sự lãng phí nguồn lực công trong đào tạo hình thức.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication protocol) cho các địa phương khác không?
Trả lời: Có. Bộ câu hỏi khảo sát chuẩn hóa 2 nhóm chủ thể, hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả 3 giai đoạn (Đầu vào - Quá trình - Đầu ra) và quy trình tổ chức thực thi 5 khâu trong luận án được thiết kế dưới dạng khung chuẩn (standardized framework), hoàn toàn có thể áp dụng nhân rộng cho các vùng sinh thái kinh tế khác như Tây Nguyên, Tây Bắc hay Duyên hải Nam Trung Bộ.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?
Trả lời: Tập trung vào 3 hướng mũi nhọn: (1) Mô hình đào tạo kỹ năng xanh (Green skills) và chuyển đổi nghề nghiệp thích ứng xâm nhập mặn; (2) Cơ chế cấp phát tài chính qua Voucher đào tạo số hóa (Digital Vouchers); (3) Tác động của tự động hóa và trí tuệ nhân tạo đến nhu cầu nhân lực nông nghiệp chế biến giá trị cao.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Trần Thị Vành Khuyên đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu nghiên cứu với 05 kết luận và đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và phát triển toàn diện cơ sở lý luận về thực hiện chính sách ĐTN cho LĐNT trong chuyên ngành Quản lý công, làm sáng tỏ bản chất động lực học và tính phi tuyến của chu trình thực thi chính sách đa cấp.
2. Nhận diện chính xác 05 nhóm nhân tố ảnh hưởng và xây dựng bộ tiêu chí khoa học đánh giá thực thi chính sách gắn liền với kết quả đầu ra thực chất thay vì đo lường hành chính hình thức.
3. Cung cấp bức tranh thực chứng sâu sắc, khách quan về 10 năm thực thi Đề án 1956 tại ĐBSCL qua mẫu khảo sát quy mô 1.088 đối tượng, vạch trần các điểm nghẽn về lập kế hoạch chỉ tiêu áp đặt, đứt gãy phối hợp liên ngành và phân bổ tài chính dàn trải.
4. Xác lập luận cứ khoa học vững chắc cho bước chuyển đổi mô hình quản trị công: chuyển giao dịch vụ đào tạo nghề cho cơ chế thị trường, áp dụng công cụ kinh tế (Vouchers, đơn đặt hàng doanh nghiệp) để tối ưu hóa hiệu quả chi tiêu công.
5. Đề xuất hệ thống 9 nhóm giải pháp đồng bộ, khả thi và hệ thống kiến nghị chính sách cụ thể đối với Chính phủ, Bộ ngành Trung ương và chính quyền 13 tỉnh ĐBSCL, tạo cơ sở cho việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và an sinh xã hội bền vững vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐTN cho LĐNT là một nội dung được quan tâm sâu sắc bởi lẽ đây không chỉ là vấn đề liên quan đến cuộc sống của người LĐNT mà còn liên quan đến phát triển nguồn nhân lực quốc gia – một nguồn lực vô cùng quan trọng của bất kỳ một đất nước nào. Chính vì vậy, việc nghiên cứu về ĐTN nói chung, ĐTN cho LĐNT nói riêng được nhiều nhà khoa học, nhà quản lý cả trong và ngoài nước chú trọng. Trong phạm vi của luận án, phần tổng quan tình hình nghiên cứu tác giả chỉ tập trung giới thiệu một số công trình tiêu biểu liên quan đến thực hiện chính sách ĐTN cho LĐNT. Các công trình nghiên cứu liên quan đến thực hiện chính sách công Chính sách công là một khoa học được hình thành ở các nước phát triển cho nên có nhiều công trình trên thế giới nghiên cứu về chính sách nói chung, thực thi chính sách nói riêng.

Theo tác giả thống kê, có một số công trình nghiên cứu liên quan đến thực thi chính sách như sau: 1. Các công trình trên thế giới Bài viết Experimentation and Learning in Public Policy Implementation: Implications for Public Management (Thực nghiệm và học tập trong thực thi chính sách: Những hàm ý cho quản lý công) của Elizabeth Eppel, David Turner and Amanda Wolf (2011), Institute of Public Policy Studies (Viện nghiên cứu chính sách) [59]. Theo bài viết này, thực thi chính sách vốn là phức tạp cho dù mục tiêu chính sách được tuyên bố phức tạp hay đơn giản. Có hai mô hình thiết kế và thực thi chính sách trái ngược đó là, mô hình thiết kế và thực thi chính sách trung tâm cơ quan và mô hình thiết kế và thực thi 12 chính sách thực nghiệm.

Những đặc điểm của thực thi chính sách, các nhân tố hỗ trợ và vai trò của trung tâm cũng là những nội dung được tác giả trình bày. Bài viết Public Policy: Implementation Approaches (Chính sách công: các phương pháp tiếp cận thực thi) của Basir Chand (2009), the Statesman Institute of public Policy (Viện chính sách công Statesman), Islamabad [58]. Trên cơ sở so sánh hai phương pháp tiếp cận thực thi chính sách công là phương pháp trên xuống và phương pháp dưới lên, tác giả đề xuất vận dụng thêm các phương pháp khác như phương pháp cơ cấu, phương pháp thủ tục, phương pháp hành vi và phương pháp chính trị để thấu hiểu bản chất của quá trình thực thi chính sách công. Bài viết Top-Down and Bottom-Up Approaches to Implementation Research: A Critical Analysis and Suggested Synthesis (Cách tiếp cận thực thi chính sách từ trên xuống và từ dưới lên: Phân tích phản biện và tổng hợp đề nghị) của Sabatier (1986) [64].

Tác giả đã phân tích khá sâu sắc hai mô hình triển khai chính sách đó là mô hình từ trên xuống và mô hình từ dưới lên. Theo Sabatier, mô hình từ trên xuống có ưu điểm là có thể xác định một cách rõ ràng những yếu tố tác động đến đầu ra của chính sách, giúp nhà nước xác định rõ mục tiêu đạt được cũng như nguồn lực cần huy động trong quá trình thực thi chính sách từ đó điều chỉnh hành vi của chủ thể tham gia thực thi. Mô hình này có nhược điểm là dễ tạo ra “sự căng thẳng” của các chủ thể thực thi và không tính toán hết các yếu tố tác động đến chính sách. Đối với mô hình từ dưới lên, Sabatier cũng chỉ ra một số ưu điểm như: cho phép huy động mạng lưới tham gia thực thi lớn và huy động được nhiều nguồn lực khác để đạt mục tiêu không chỉ chính thống mà tất cả các mục tiêu có thể từ chính sách mang lại, vì có sự tham gia đông đảo nên sự tương tác diễn ra dễ dàng hơn.

Bên cạnh đó mô hình này có những hạn chế như dễ mất đi vai trò của cấp trung ương do tập trung vào cái gọi là “từ dưới”, mô hình này cũng bỏ qua những 13 yếu tố trực tiếp và gián tiếp tác động đến hành vi của chủ thể tham gia thực thi. Bài viết The Policy Implementation Process (Quá trình thực thi chính sách) của Smith (1973) [65] rất có giá trị khi đã phác thảo quy trình thực thi chính sách gồm có bốn yếu tố quan trọng đó là chính sách đã được ban hành, cơ quan thực thi, các nhóm tham gia và các yếu tố thuộc về môi trường của chính sách. Ngoài ra theo Smith, trong quá trình thực thi chính sách, bốn yếu tố trên tương tác qua lại lẫn nhau tạo nên “sự căng thẳng”. Dựa trên ma trận về “sự căng thẳng” của Zollschan, Smith đã xây dựng ma trận mười loại căng thẳng.

Điều này có ý nghĩa trong khi tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến “sự cẳng thẳng” và cách thức điều phối chúng. Với những lược khảo trên, có thể thấy các công trình trên thế giới liên quan đến thực thi chính sách công khá phong phú với nhiều cách tiếp cận khác nhau. Nhìn chung, các tác giả đã hình thành nên lý luận chung về thực thi chính sách công. Tác giả Michael Howlett, M.Ramesh, Alberta, Anthony Joseph đưa ra các khái niệm về thực thi chính sách; trong khi đó Basir Chand, Sabatier, Millicent Addo đều khẳng định có hai mô hình cơ bản triển khai chính sách đó là mô hình từ trên xuống và mô hình từ dưới lên.

Bên cạnh đó, một số tác giả còn đề xuất vận dụng thêm các phương pháp thực thi khác như phương pháp tổng hợp, phương pháp cơ cấu, phương pháp thủ tục… Đặc biệt, tác giả Smith đã phác thảo quy trình thực thi chính sách với các bước cơ bản và xác định một số yếu tố ảnh hưởng đến quá trình thực thi chính sách bao gồm bản thân chính sách đã được ban hành, cơ quan thực thi, nhóm tham gia và các yếu tố thuộc về môi trường. Đây là những cơ sở lý luận có giá trị tham khảo rất lớn cho luận án. Các công trình trong nước Sách chuyên khảo Hoạch định và thực thi chính sách của tác giả Lê Như Thanh và Lê Văn Hòa, nhà xuất bản Chính trị quốc gia sự thật, 2016 [38]. Tác 14 giả đã cung cấp một hệ thống cở lý luận khá đầy đủ về hoạch định và thực thi chính sách – hai giai đoạn vô cùng quan trọng của chu trình chính sách công.

Đặc biệt, trong tác phẩm này, những vấn đề lý luận về thực thi chính sách được tiếp cận với nhiều điểm mới và khá chi tiết. Lần đầu tiên các kĩ thuật thực thi chính sách công như chương trình, dự án được trình bày một cách hệ thống. Đặc biệt, cách tiếp cận quy trình triển khai thực thi chính sách bao gồm 3 bước cơ bản: xây dựng và ban hành văn bản, chương trình, dự án thực thi chính sách; tổ chức thực hiện văn bản, chương trình, dự án thực thi chính sách và sơ kết, tổng kết thực hiện văn bản, chương trình, dự án thực thi chính sách – là rất logic và phù hợp với thực tiễn nước ta hiện nay. Cuốn sách Đại Cương về chính sách công của tác giả Ngô Hoài Sơn, nhà xuất bản Lao động, 2016 [36].

Tác giả đã tổng hợp những kiến thức của một số nhà nghiên cứu trên thế giới về chính sách công với cách tiếp cận hết sức sáng tạo. Nội dung cuốn sách đề cập đến nhiều nội dung của chính sách công trong đó, tác giả trình bày những vấn đề liên quan đến thực thi chính sách gồm quy trình thực thi chính sách, mô hình triển khai chính sách với việc đánh giá ưu và nhược điểm của mỗi mô hình, những rào cản trong việc triển khai chính sách, khung thực thi chính sách với bốn yếu tố: động cơ, thông tin, quyền lực và sự tương tác. Cách tiếp cận lý luận về thực thi chính sách của tác giả có khác so với các nhà nghiên cứu ở trong nước hiện nay và điều này giúp bổ sung thêm cho khoa học chính sách công nước ta hiện nay. Cuốn sách Chính sách công – Những vấn đề cơ bản của tác giả Nguyễn Hữu Hải, nhà xuất bản Chính trị quốc gia – sự thật, 2014 [16].

Cuốn sách cung cấp nhiều nội dung liên quan đến chính sách công đồng thời tác giả trình bày khá chi tiết chu trình chính sách công với ba giai đoạn cơ bản đó là: hoạch định chính sách, thực thi chính sách và đánh giá chính sách. Đặc biệt, tác giả đã khái quát những vấn đề lý luận về tổ chức thực thi chính sách như đưa ra các quan niệm về thực thi chính sách, vị trí, ý nghĩa của tổ chức thực 15 thi chính sách, các bước tổ chức thực thi chính sách, các yếu tố ảnh hưởng đến thực thi chính sách, yêu cầu đối với công tác tổ chức thực thi chính sách, các hình thức tổ chức thực thi, phương pháp tổ chức thực thi… Trong đó, cuốn sách đã đưa ra quy trình tổ chức thực thi chính sách bao gồm 5 bước cơ bản: (1) xây dựng kế hoạch triển khai thực hiện chính sách; (2) phổ biến tuyên truyền chính sách; (3) phân công, phối hợp thực hiện chính sách; (4) đôn đốc thực hiện chính sách; (5) đánh giá, tổng kết rút kinh nghiệm. Cách tiếp cận này cũng có giá trị tham khảo rất lớn đối với luận án. Cuốn sách Những vấn đề cơ bản về chính sách và quy trình chính sách của tác giả Lê Chi Mai, nhà xuất bản Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, 2001 [25].

Đây là công trình cung cấp nhiều nội dung liên quan đến luận án như khái niệm và vai trò của giai đoạn thực thi chính sách, các yếu tố tác động đến việc thực thi chính sách, các hình thức thực thi chính sách, công tác tổ chức thực thi chính sách, lựa chọn phương pháp thực thi, điều kiện thực thi chính sách. Luận án tiến sỹ Thực hiện chính sách xóa đói giảm nghèo ở các tỉnh Tây Bắc đến năm 2020 của tác giả Nguyễn Đức Thắng, Học viện Hành chính quốc gia, 2016 [40]. Tác giả đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về tổ chức thực hiện chính sách xóa đói giảm nghèo trong đó chỉ ra các bước trong quy trình thực hiện chính sách xóa đói giảm nghèo ở các tỉnh Tây Bắc. Thông qua việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu khác nhau (phương pháp khảo sát, phương pháp phỏng vấn, phương pháp thu thập tài liệu thứ cấp), tác giả đưa ra những nhận định mang tính khách quan về những kết quả đạt được, những mặt còn hạn chế và xác định các nguyên nhân của hạn chế trong công tác tổ chức thực hiện chính sách tại địa phương.