ĐẶT VẤN ĐỀ Lý do chọn đề tài Theo sự phát triển của nền kinh tế, khoa học kỹ thuật, khoảng cách công nghệ ngày càng được rút ngắn, các dự án ngày càng lớn hơn, quy mô hơn, phước tạp hơn yêu cầu về công tác quản lý ngày càng cao hơn, tiến độ và chi phí trước đây là mục tiêu quan trọng mà người quản lý muốn đạt được sự cân bằng để dự án thành công nhưng các dự án ngày càng phước tạp về pháp lý, thời gian hoàn thành ngắn thì vấn đề quản lý rủi ro là mục tiêu quan trọng của các nhà quản lý trong việc hoạch định dự án. Thời gian và chi phí có thể được định nghĩa như sau : Thời gian, chi phí và các yêu cầu của nhà thầu trong quản lý dự án là những yếu tố quan trọng để đánh giá sự thành công của các dự án (Wateridge, 1998) [1], còn rủi ro trong dự án thi công xây có thể được định nghĩa: Rủi ro là tác động của điều kiện không chắc chắn đến mục tiêu ( theo ISO 31000) [2], sự không chắc chắn ở đây có thể hiểu là điều khiến có thể hoặc không thể sảy ra, ví dụ rủi ro về danh tiếng công ty thi công hay CĐT (Chủ đầu tư) khi sảy ra sự cố về sự cố khi thi công, khi sảy ra tai nạn lao động. Rủi ro về việc tuân thủ pháp luật của CĐT, công ty thi công hay rủi ro về vấn đề tài chính khi tham gia dự án. Hiện nay, việc nhận dạng, đánh giá, kiểm soát nhằm hạn chế tác động xấu từ các ảnh hưởng tới dự án thi công xây dựng chưa được chú trọng, còn đối phó bị động.
Chính các tác động không ổn định từ môi trường xung quanh và sự điều chỉnh nội tại dự án dẫn đến phải thayđổi nhiều tiêu chí cơ bản được dự tính ban đầu và làm thay đổi hiệu quả của dự án. Đó chính là sự tồn tại của rủi ro đối với quá trình thi công xây dựng. Rủi ro xuất hiện khi tồn tại đồng thời hai yếu tố cơ bản : yếu tố gây rủi ro và đối tượng chịu tác động, ảnh hưởng. Sớm chủ động nhận dạng, phân tích, đánh giá, có biện pháp kiểm soát và giảm thiểu tác động của rủi ro tới các dự án thi công xây dựng phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế của Việt Nam nhằm phân tích và đánh giá đúng hi ệu quả của dự án mang lại, phục vụ công tác quản lý đầu tư và xây dựng là hết sức cần thiết.
Bên cạnh đó, trình độ nhân công, trình độ quản lý của nhân lực trong ngành xây dựng hiện nay cũng hạn chế, vẫn còn theo lề lối thủ 2 công, không có tác phong làm việc và quản lý chuyên nghiệp dẫn đến việc quản lý và kiểm soát còn nhiều bất cập và bị động. Đó chính là nguyên nhân dẫn đến sự tồn tại rủi ro đối với quá trình thi công xây dựng. Các rủi ro thường gây ra những tổn thất đòi hỏi phải tốn kém những khoản chi phí để khắc phục. Để đối phó với các rủi ro, các tổ chức phải thực hiện các biện pháp quản trị rủi ro.
Hiện nay đã có khá nhiều tài liệu trong nước và nước ngoài nghiên cứu về vấn đề rủi ro. Tuy nhiên các tài liệu này chỉ đề cập đến những rủi ro nói chung và các rủi ro trong một số ngành kinh doanh mang tính chất đặc biệt như ki nh doanh tiền tệ, kinh doanh kim loại quý, kinh doanh bảo hiểm. Trong lĩnh vực thi công xây dựng, về vấn đề rủi ro cho đến nay hầu như chưa có những nghiên cứu đầy đủ mang tính hệ thống để có thể đưa ra những nhận xét, đánh giá và đặc biệt là đưa ra các phương pháp, biện pháp quản trị rủi ro, đảm bảo an toàn. Như vậy, việc đánh giá và kiểm soát rủi ro của các dự án thi công xây dựng hiện nay còn mang tính chủ quan và chưa được xem xét một cách tổng thể, toàn diện trên nhiều mặt.
Quản lý rủi ro dự án xây dựng có nguy cơ là một cách tiếp cận, trong đó một công ty quản lý xây dựng đóng vai trò là nhà tư vấn của chủ sở hữu trong giai đoạn tiền phát triển của dự án. Trong quá trình này, chủ sở hữu của dự án sẽ dựa vào quản lý rủi ro dự án xây dựng, do đó, các hợp đồng được ký với nhiều nhà thầu phụ và được thừa nhận là điểm chịu trách nhiệm duy nhất cho việc giao dự án. Trong quá trình này, quản lý rủi ro dự án xây dựng sở hữu vai trò thuê các nhà thầu phụ, những người cuối cùng sẽ phát triển dự án. Quản lý rủi ro dự án xây dựng thường sẽ hoạt động để thiết lập một tiêu chuẩn hoặc được đảm bảo giá tối đa từ các nhà thầu phụ sau khi dự án được thiết kế.
Giá thầu xây dựng cuối cùng là tổng chi phí của quản lý rủi ro dự án xây dựng, giá thầu của các nhà thầu phụ và các khoản phụ cấp. Chủ sở hữu sẽ không trả nhiều hơn và giữ lại một phần tiền tiết kiệm. Rủi ro được Viện Quản lý Dự án (PMI) định nghĩa là một sự kiện hoặc điều kiện không chắc chắn, nếu nó xảy ra, có tác động tích cực hoặc tiêu cực đến mục tiêu dự án (PMI, 2000) [3]. Trong nghiên cứu này, rủi ro với tác động tiêu cực sẽ được xem xét.
Ví dụ, trong môi trường R & D, sự cố của thiết bị phòng thí nghiệm, sự chậm trễ trong việc tiếp cận nguyên liệu hoặc mất nhân viên nghiên cứu chính có thể ảnh hưởng không tốt đến việc hoàn thành dự án [4, 5]. 3 Ba mối quan hệ này được ví như kiềng ba chân liên kết cùng nhau để làm nên kế hoạch hòan thành dự án đáp ứng được sự kỳ vọng, ví dụ như khi sử dung thời gian thi công ngắn đi thì có thể chi phí sẽ tăng lên để bổ xung vật tư, thiết bị, máy móc, nguồn nhân lực và rủi ro đi kèm cũng sẽ tăng lên theo, điều cốt lõi là người quản lý cân bằng được thời gian hoàn thành để tốn ít chi phí nhất và rủi ro là tối thiểu nhất, trong mối quan hệ xây dựng dự án giữa CĐT và đơn vị thi công thì vấn đề về chi phí và thời gian có thể được giải quyết bằng nhiều cách thức như sử dùng các thuật toán để mô phỏng các bước tiến hóa hay tập tính sinh hoạt như thuật toán đàn kiến [6], thuật toán bầy ong [7], hay ngay khi việc chi phí và thời gian có vấn đề thì nhà thầu thi công và CĐT cùng nhau ngồi lại và đàm phán với nhau nhưng vấn đề rủi ro trong xây dựng lại là một chuyện khác hoàn toàn một khi các vấn đề này sảy ra có thể dẫn đến hậu quả rất lớn thậm chí đình chỉ thi công, truy tố pháp luật…vv…vv. Khi một dự án lớn bắt đầu thì có rất nhiều đầu mục công việc có liên quan chặt chẽ với nhau và thường chỉ thể hiện qua biểu đồ FS, FF, SS, SF nhưng khi thực tế làm việc các nhà hoạch định dự án hay để các công tác chồng lấn và họ sẽ có sự trù bị về rủi ro khi thực hiệc các công tác chồng lấn, đơn cử việc thi công phần ngầm của một dự án người ta có thể chọn phương pháp thi công TOPDOWN hay phương pháp đào mở nếu chọn phương pháp thi công TOPDOWN thì thời gian thi công ngắn, rủi ro đi kèm là nhiều hơn nên giá thành cũng cao nhưng bù lại họ sẽ hợp lý trong điều kiện bán hàng theo quy định của pháp luật, phương pháp thi công đào mở thời gian thi công lâu hơn , rủi ro cũng đã được dự báo tốt hơn nhờ kinh nghiệm của nhiều thế hệ, chi phí rẻ hơn nhưng lại không hợp với điều kiện bán hàng của CĐT do vậy các nhà quản lý mới cho ra phương pháp Semi - Topdown với rủi ro là chấp nhận được và chi phí thi công là thấp nhất. Trong nghiên cứu này việc đánh giá về rủi ro khi chọn các phương án về tiến độ và chi phí đạt được, tác động của rủi ro được ghi nhận là quan trong bậc nhất trong nghiên cứu này, việc đánh đổi lợi nhuận và thời gian được thực hiện dựa trên mức rủi ro tối thiểu có thể chấp nhận được và có phương án khống chế rủi ro đó Các rủi ro có thể xuất phát từ bên trong như: 4 - Rủi ro do các nguyên nhân kỹ thuật: liên quan đến việc đầu tư, trang bị máy móc, thiết bị phục vụ cho quá trình thi công xây dựng và việc sử dụng các máy móc thiết bị đó.
- Rủi ro trong đầu tư mua sắm máy móc thiết bị: + Khả năng thu hồi vốn đầu tư thấp + Rủi ro do hao mòn vô hình: do sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật gây ra + Rủi ro do đầu tư mua sắm thiết bị không đồng bộ dẫn đến việc làm chậm quá trình đưa máy móc thiết bị vào sử dụng, g ây ứ đọng vốn đầu tư và kéo theo các ảnh hưởng lớn khác đến dự án. + Rủi ro do thiếu thông tin, kinh nghiệm trong việc đầu tư mua sắm trang thiết bị nên phải sử dụng công nghệ lạc hậu. - Rủi ro trong việc sử dụng máy móc thiết bị: + Không có sự phù hợp giữa trình độ của người sử dụng và máy móc công nghệ mới: máy móc thiết bị hiện đại trong khi người công nhân chưa được đào tạo, chưa biết cách thao tác hoặc chưa thành thạo, các điều kiện bảo trì chưa đảm bảo. + Khả năng thực tế của máy móc thiết bị và người sử dụng: công suất hoạt động của máy móc thiết bị mới nhiều khi chưa thể xác định chính xác ngay từ đầu; năng suất lao động của người công nhân hay kỹ thuật viên điều khiển các máy móc thiết bị mới đó chưa đạt yêu cầu trong thời gian đầu sử dụng.
+ Người công nhân thiếu kinh nghiệm khi sử dụng các thiết bị + Ý thức kỷ luật của người công nhân khi sử dụng thiết bị thấp + Điều kiện khí hậu ở Việt Nam có thể đem đến các rủi ro làm cho máy móc thiết bị dễ hư hỏng nên không thực hiện đúng chế độ bảo quản. Các rủi ro xuất phát từ điều kiện khách quan: + Rủi ro do sự thay đổi chính sách thuế làm thay đổi các khoản thu nhập cũng như khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp. + Rủi ro do sự thay đổi hạn ngạch, thuế quan hoặc các giới hạn thương mại khác.
