Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU THÔNG ĐIỆP VỀ TRẺ EM TRÊN BÁO ĐIỆN TỬ DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA 1. Các khái niệm cơ bản 1. Truyền thông và truyền thông đại chúng Từ khi lịch sử ra đời cho đến nay, báo chí đã trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm và dù “bộ mặt” có thay đổi nhưng mục tiêu dường như vẫn bất biến. Mục tiêu chính yếu nhất của báo chí là cung cấp cho công dân thông tin mà họ có để trở thành tự do và dân chủ.
Theo như James Carey, phóng viên báo Daily News của New York: “Có lẽ đến cuối cùng, báo chí chỉ có nghĩa đơn giản là truyền tải và phóng đại cuộc đối thoại của chính nhân dân” [2, tr. Con người vốn dĩ có khao khát tìm hiểu những gì xảy ra bên ngoài kinh nghiệm trực tiếp của mình. Những thông tin mới cho phép con người xây dựng một cuộc sống an toàn và phát triển toàn diện. Sự trao đổi thông tin trở thành nền tảng cho việc tạo dựng cộng đồng, kiến tạo những mối quan hệ nhân văn.
Đây là những hoạt động tự nhiên mà sau này chúng ta gọi chung đó là “truyền thông”. Thuật ngữ “truyền thông” có nguồn gốc từ tiếng Latinh “Commune” có nghĩa là chung hay cộng đồng. Nó bao gồm tất cả những gì liên quan đến nội dung, cách thức, con đường, phương tiện. để tạo thành sợi dây liên kết giữa các cá nhân trong xã hội, biến con người tự nhiên trở thành con người xã hội.
Trong tiếng Anh “truyền thông” là “communication” có nghĩa là sự truyền đạt, thông tin, thông báo, giao tiếp, trao đổi, liên lạc, giao thông. Trong từ điển tiếng Việt, “truyền thông” với nghĩa động từ có nghĩa là truyền dữ liệu theo những quy tắc và cách thức nhất định. Nó cũng có thể hiểu là thông tin và tuyên truyền, là phương tiện truyền thông. Như vậy có thể thấy rõ bản chất của “truyền thông” gắn liền với sự phát triển của con người và xã hội.
Nó vừa “tự nhiên” lại vừa “không tự nhiên”, tức là vận động theo ý muốn của con người hoặc không. Mặt khác tính chất của nó cũng thay đổi tùy môi trường truyền thông ở mỗi giai đoạn lịch sử. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong cuộc sống thường ngày, khi chúng ta trò chuyện, trao đổi, điều đó có nghĩa quá trình truyền thông đã được thực hiện. Nó đến một cách tự nhiên vì những mục đích chung, nhu cầu chung.
Tiếng nói là nền tảng quan trọng cho quá trình hình thành phát triển, tăng cường truyền thông – giao tiếp trong xã hội loài người. Khi truyền thông gắn liền với các phương tiện truyền thông đại chúng thì tính mục đích được thể hiện và lên kế hoạch rõ ràng. Quá trình truyền thông khởi đầu từ những hình thức đơn giản như nói trực tiếp, ban hành giấy tờ. và đến bây giờ đã có những sự phát triển vượt bậc là sử dụng điện thoại, truyền hình, vệ tinh nhân tạo, internet.
Các phương tiện hiện đại này trở thành một phần không thể thiếu để đảm bảo cho xã hội phát triển và ổn định. Nghiên cứu về “truyền thông” đã có một quá trình dài và liên tục cho đến ngày nay với sự tham gia của nhiều ngành, nghề. Điều này cho thấy sự phức tạp cũng như cần thiết phải hiểu rõ “Truyền thông” – một yếu tố quan trọng trong tiến trình phát triển của con người. Trong truyền thông, người ta phân chia ra các dạng thức, loại hình khác nhau nhằm khu biệt các mô hình, mô thức, cách thức tổ chức liên kết các yếu tố hoạt động truyền thông.
Căn cứ vào các tiêu chí khác nhau sẽ có các cách phân loại khác nhau như truyền thông nội cá nhân, truyền thông liên cá nhân, truyền thông nhóm, truyền thông đại chúng. Truyền thông đại chúng là dạng thức truyền thông – giao tiếp với công chúng xã hội rộng rãi, được thực hiện thông qua các phương tiện kĩ thuật và công nghệ truyền thông. Trong truyền thông đại chúng, các loại hình báo chí như báo in, phát thanh, báo mạng, truyền hình có vai trò quan trọng, chi phối sức mạnh, bản chất và khuynh hướng của truyền thông đại chúng. Như vậy có thể hiểu, truyền thông đại chúng là hệ thống các phương tiện truyền thông phát đi các thông tin nhằm chia sẻ, lôi kéo và tập hợp đông đảo quần chúng tham gia giải quyết các vấn đề mà xã hội đang đặt ra.
Nói về truyền thông đại chúng, điều đặc biệt quan trọng đó là tính chất “đại chúng”. Có nghĩa đối tượng tác động của truyền thông đại chúng là đông đảo công 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chúng trong xã hội không phân biệt trình độ, giai cấp, giới tính. Một thông tin được truyền đi có nghĩa là hướng tới hàng triệu người đang theo dõi. Khi quá trình truyền thông càng mạnh thì sức ảnh hưởng của nó tới công chúng càng khổng lồ.
Điều này dẫn đến sự quy định về nội dung các thông tin được phát ra phải thỏa mãn nhu cầu, mong muốn của đại đa số nhân dân. Thông tin phải luôn đặt lợi ích của công chúng lên trên, vừa giúp họ mở mang tầm nhìn, lại vừa là cầu nối để họ bộc bạch, sẻ chia tâm tư, tình cảm. Tính chất “đại chúng” không chỉ thể hiện sự đa dạng trong đối tượng tiếp nhận mà còn là sự phong phú về đề tài thông tin sự kiện. Mỗi cá nhân trong xã hội đều có nhu cầu riêng chính vì vậy sự đa chiều thông tin là cần thiết.
Thế nên không có gì lạ khi cùng một vấn đề, mỗi phương tiện lại tiếp cận theo một góc độ khác nhau. Nhờ đó thông tin vừa công khai, vừa thỏa mãn được trí tò mò của dư luận. Bên cạnh đó, các yếu tố khác cũng cần được chú trọng như thông điệp đưa ra phải dễ nhớ, dễ hiểu, dễ làm theo; quá trình truyền thông phải diễn ra liên tục và thường xuyên; thông tin phải xuyên suốt mọi mặt của đời sống như sản xuất, giải trí, tâm lý tình cảm. Ngày nay khi truyền thông ngày càng phát triển, hai xu hướng đại chúng và phi đại chúng đang đan xen và cùng phát triển.
Tuy nhiên với mục đích to lớn là tác động và làm thay đổi hành vi thái độ của công chúng, truyền thông đại chúng trở thành vị trí trung tâm và làm nền tảng trong việc quyết định sức mạnh, bản chất và khuynh hướng chính của truyền thông chung. Trẻ em và quyền thông tin về trẻ em Mỗi người sinh ra đều có quãng thời gian là “trẻ em” nên hơn ai hết chúng ta thấu hiểu sự mong manh và yếu ớt của nó. Trẻ em luôn cần sự chăm sóc và bảo vệ đặc biệt của người lớn. Điều 1 Công ước Quốc tế về Quyền trẻ em nêu: “Trẻ em được xác định là người dưới 18 tuổi, trừ khi luật pháp quốc gia công nhận tuổi thành niên sớm” [1, tr.
Các văn bản Pháp luật của Việt Nam quy định: “Những người dưới 16 tuổi gọi là trẻ em”. “Những người dưới 18 tuổi là người chưa thành niên”, “Những người từ đủ 15 tuổi trở lên có giao kết hợp đồng lao động gọi là người lao động”. 102] 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy trẻ em được hiểu trước hết là một con người được hưởng mọi quyền và mọi tự do đã được nêu ra trong các Công ước Quốc tế về quyền con người mà “không bị bất cứ một sự phân biệt đối xử nào vì chủng tộc, màu da, giới tính, ngôn ngữ, tôn giáo, chính kiến hoặc quan điểm khác, nguồn gốc dân tộc và xã hội, tài sản, dòng dõi hoặc mối tương quan khác”.8] Việt Nam là nước thứ 2 trên thế giới và là nước đầu tiên ở châu Á phê chuẩn CRC. Để đạt được những mục tiêu mà Chương trình hành động quốc gia và CRC đặt ra, Việt Nam đã đầu tư nhiều vào việc bồi dưỡng năng lực và vận động xã hội.
Quyền trẻ em và việc thực hiện Quyền trẻ em đã trở thành một vấn đề chung cho mọi người, mọi nhà, mọi cơ quan và tổ chức trong cả nước, dưới sự lãnh đạo chung của Chính phủ. Tuy nhiên về thực tế, ở mỗi nơi trên thế giới, không phải trẻ em nào cũng được đối xử theo đúng những quy tắc trên. Không những thế trẻ em còn là nạn nhân của sự nghèo đói, thất học, bị bóc lột sức lao động, dịch bệnh. Vậy nên trong mối quan tâm chung của toàn xã hội là làm thế nào để bảo vệ được trẻ em, báo chí truyền thông không thể đứng ngoài cuộc.
Không những vậy, với chức năng thông tin, giám sát xã hội, báo chí còn được xem là yếu tố cơ bản để tiến trình đòi quyền lợi cho trẻ em được tiến hành nhanh và có hiệu quả. Việc thông tin về trẻ em trên báo chí chính là một phần để nước ta tiến gần hơn đến việc thực hiện đầy đủ các Quyền trẻ em. Trong môi trường báo chí, thông tin về “trẻ em” luôn là một vấn đề nhận được sự quan tâm đặc biệt. Dưới góc độ là đối tượng phản ánh, trẻ em có thể là đề tài cho hoạt động báo chí đa dạng và phong phú.
Đối tượng này bao gồm trẻ sơ sinh, nhi đồng, thiếu niên. Lấy trẻ em làm trung tâm, đặt quyền lợi của trẻ em lên trước, tiếp cận vấn đề từ trẻ em sẽ cho ra đời những tác phẩm báo chí có giá trị, có sức lan tỏa lớn trong cộng đồng. Có thể nói thông tin về trẻ em trên báo chí không đơn thuần là sự phản ánh mà còn liên quan sâu sắc tới vấn đề nhân văn, nhân ái giữa con người với con người trong xã hội. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hiện nay trẻ em thường xuất hiện trên các phương tiện truyền thông với một vài chân dung lặp đi lặp lại, bao gồm trẻ em bạo lực, trẻ em nghèo, trẻ em là nạn nhân, trẻ em và giới, trẻ em ngây thơ trong trắng.
Viết về trẻ em với những đề tài nhạy cảm như mại dâm, HIV. nếu nhà báo không có đạo đức, thiếu hiểu biết thì đôi khi tác phẩm đó lại là nguyên nhân khiến trẻ bị xâm phạm lần thứ hai. Vậy quyền thông tin về trẻ em trên các phương tiện thông tin đại chúng hiện nay như thế nào? Hiện nay, ngay trong Luật báo chí (bổ sung, sửa đổi năm 1999) cũng chưa có điều khoản nào quy định trách nhiệm của các cơ quan báo chí trong việc đảm bảo thực thi quyền trẻ em.