CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THUC TIEN CUA DE TÀI 1. TONG QUAN VE TINH HÌNH NGHIÊN CỨU LI.L Trên thế gidi Từ những năm đầu thế ki XX, việc vận dụng phương pháp thực hành vào dạy học đã được nhiều nhà giáo duc quan tâm như B. Skinner (1904 — 1990) trong tác phẩm Công nghệ day học (1968) đã khang định: dạy học là quá trình tự khám phá, cùng với đó, ông đã đưa ra mô hình dạy học khám phá bằng việc sử dụng thí nghiệm thực hành.
Theo Mayer (2004): “Trong mỗi trường hợp, khám phá có hướng dẫn hiệu quả cao hơn khám phá thuần túy trong việc giúp học sinh học tập và chuyên giao. Nhìn chung, quan điểm kiến tạo về học tập có thé được hỗ trợ tốt nhất bởi phương pháp giảng dạy liên quan đến hoạt động nhận thức thay vì hoạt động hảnh vi, hướng dẫn giảng day thay vì khám phá thuần túy, và tập trung vào chương trình học hơn là khám phá không có cau trúc (Mayer, 2004). Trong buổi học thực hành thí nghiệm, HS nên tự thực hiện các quan sat và thí nghiệm của mình một cách độc lập nhất có thé, liệt kê các kết quả cân dat và giải thích chúng, sau đó kiểm tra với giả thuyết đã đặt ra ban đầu và giải quyết van dé. Tuy vậy, cho đến nay, công việc thực hành trong phòng thí nghiệm thường bị giản lược các bước với lí do giáo viên thường tự quan sát và thực hiện thao tác, cũng như thí nghiệm chỉ đơn thuần là một nguồn kiến thức thực tế của sinh học (Stawinski, 1986).
Day học thực hành Sinh học đã và đang đồng vai trò quan trọng, qua đó được nhiều nhà nghiên cứu quốc tế đánh giá cao. Theo Yang, cần phải coi đạy học thực hành như một môn học độc lập ở Trung Quốc (Yang, 2019); còn đối với Muhamad va cộng sự, mục tiêu day học Sinh học trong trường THPT ở Myanmar là cung cấp cho học sinh kiến thức và kĩ năng về khoa học. công nghệ, cho phép họ giải quyết van đề và đưa ra quyết định trong cuộc sống hang ngày dựa trên thái độ khoa học và giá trị cao quý (Muhamad ct al. Việc dạy học thực hành không chỉ phát trién các kĩ nang về mặt kĩ thuật đối với người học mà còn giúp người học nâng cao kĩ năng giao tiếp, kĩ năng làm việc 1 nhóm, van dé đạo đức cũng như trách nhiệm của người học trong các bài thực hành Sinh học (Boyer và Wolfson, 2009).
Ở Việt Nam Tinh đến thời điềm hiện tại, van dé thực hành trong công tác giảng dạy các môn học nói chung và bộ môn Sinh học nói riêng đã và đang được nhiều nhà Giáo dục trong nước quan tâm đến, đặc biệt là trong thời kì xã hội ngày càng đồi mới, chú trọng hoạt động thực hành trong công tác giảng dạy so với trước đây. Kết quả phân tích chỉ ra rằng việc sử dụng thí nghiệm trong dạy học có thể thúc đây học tập tích cực; phát triển năng lực tư duy và năng lực Sinh học của học sinh; tạo nên môi trường học tập hiệu quả. Tô chức các hoạt động thực hành theo hướng khám phá có thé nâng cao hiệu quả day học khi chương trình mới được áp dụng rộng rãi. Vận dụng kết quả nghiên cứu lí thuyết trên, ví dụ về việc sử dụng thí nghiệm nhằm phát triển năng lực ở người học trong dạy học Sinh học được trình bày cụ thể nhằm giúp cho giáo viên định hướng được cách thiết kế các hoạt động thực hành và tiền trình thực hiện các hoạt động đó trong bối cảnh mới (Bùi Thị Ngọc Linh và nnk, 2020).
Vào năm 2019, Đỗ Thành Trung đã nhận định: “Một trong những yêu cau của Bộ giáo dục hiện nay là hình thành cho người học những năng lực, phâm chất nhất định, để từ đó vận dụng tốt những kiến thức đã học vào những công việc cụ thể trong thực tiễn”. Hơn nữa, thực hành là phương pháp đặc trưng trong dạy học nghiên cứu sinh học. Phương pháp này góp phan giáo dục. rèn luyện học sinh một cách toàn điện, tự nhiên, giúp phát triển nhiều phẩm chất tốt cho người học.
Mặt khác, hoạt động thực hành giúp học sinh huy động nhiêu giác quan tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh đào sâu suy nghĩ, kích thích sự tìm tòi nên tư duy sáng tạo có điều kiện phát triên hơn. Đồng thoi, thông qua việc thực hiện các thao tác TH, người học được hình thành, phát triển các kĩ năng (KN), kĩ xảo tương ứng (Đỗ Thành Trung, 2019). Năm 2019, Nguyễn Thị Thúy Quỳnh và cộng sự đã đưa ra kết luận về việc thiết kế và tiền hành thực nghiệm một số chủ dé thực hành sinh hoc, kết quả cho thay học sinh không những được nâng cao năng lực thực hành, nam vững các kiến thức liên quan đến thực tiền mà còn phát huy tinh than làm việc nhóm cũng như gây hứng thú cho học sinh (Nguyễn Thị Thúy Quỳnh & Hoàng Thu Hà, 2019). Theo Lại Ngọc Ly và cộng sự vào năm 2021, kết quả nghiên cứu sau khi thực nghiệm sư phạm cho thấy việc sử dụng thí nghiệm thực hành kết hợp với các phương pháp day học tích cực đã bước đầu giúp học sinh không chỉ khắc sâu kiến thức, mà còn hình thành và phát triển năng lực thực hành.
Do vậy, việc thiết kế và sử dụng các thí nghiệm thực hành trong dạy học Sinh học là biện pháp cần thiết dé quá trình học tập đạt hiệu quả cao (Lại Ngọc Ly và nnk. Vào năm 2021, Pham Thi Hồng Tú và cộng sự đã công bố quy trình thiết kế thực hành thí nghiệm định hướng phát triển năng lực tìm hiểu thé giới sống của học sinh gồm 4 giai đoạn sau: xây dựng bài tập thí nghiệm gắn với thực tiễn; thiết kế chuỗi hoạt động sử dụng bài tập TN theo định hướng phát triển năng lực tim hiều the giới sông; tô chức thực hiện chuỗi hoạt động trên; đánh giá và điều chinh (Phạm Thị Hồng Tú nnk, 2021). Năm 2023, Đỗ Thanh Trung đã nhắn mạnh việc sử dung thí nghiệm trong day học thực hành là phương pháp dạy học tích cực. hiệu quả cả về mặt nhận thức và phát triển năng lực cho học sinh.
Theo đó, tác giả đã sưu tầm và hệ thông được 34 thí nghiệm chủ đề dạy học thực hành ở các mạch nội dung Cảm ứng ở sinh vật, Sinh trướng và phát triển ở sinh vật môn Sinh học 11 (Đỗ Thành Trung, 2023). Trong giai đoạn hiện nay. với nền giáo dục đã va đang thay đổi về cả mục đích lẫn phương pháp giảng dạy, hoạt động thực hành dân chiếm vị thế quan trọng trong việc hình thành các phẩm chất và năng lực của học sinh. Hoạt động thực hành nói chung và thực hành Sinh học nói riêng.
khi kết hợp với bài giảng lí thuyết không những giúp học sinh hình thành các phẩm chất và năng lực chung, ma qua đó còn hình thành các năng lực Sinh học đặc thủ như năng lực tim hiểu thế giới sông, năng lực giải quyết van dé và sáng tạo,. Thực hành Sinh học 1.1, Khát niệm thực hành Sinh hoc * Khái niệm thực hành sinh học: Theo Dinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành (2001), thực hành (Sinh học) là việc học sinh tự mình trực tiếp quan sat, tiên hành các thí nghiệm. tập trién khai các quy trinh kĩ thuật trong thực tế (chăn nuôi — trồng trọt). Thực hành Sinh học là hoạt động của HS tác động lên đỗi tượng “song” nhằm 9 đạt được mục tiéu học tập (khám phá kiến thức, hình thành và rèn kĩ năng hoặc củng cố, hoàn thiện kiến thức).
* Từ những khái niệm trên, khái niệm day học thực hành được định nghĩa như sau: Dạy học thực hành là cách thức dạy học mà HS làm việc độc lập hoặc làm việc nhóm trên đối tượng thực hành dưới sự hướng dẫn của GV đề tim ra tri thức mới hoặc ôn tập, củng cố, qua đó hình thành, phát triển các năng lực Sinh học. Phân loại thực hành trong dạy học Sinh học ở phổ thông Theo báo cáo Pham Dinh Văn va cộng sự đã công bố vào năm 2020, thực hành Sinh học chia làm 2 dạng: - Phương pháp thực hành quan sát: dùng dé tô chức day học các nội dung về cau trúc, chức năng của đối tượng song (hình thai, giải phẫu và chức năng tương ứng). Từ việc quan sát bằng các giác quan kết hợp với các thao tác định tính, định lượng, giải phẫu. học sinh rút ra các nội dung và mô tả chúng dưới dang văn ban, sơ đồ, tranh ảnh, biểu đỏ,.
- Phương pháp thực hành thí nghiệm: Trong day học Sinh học, thực hành thí nghiệm dùng dé tô chức day học các nội dung về cơ chế sinh lí, quy luật nhằm tìm ra bản chat của đôi tượng. Dưới sự hướng dan, tô chức của giáo viên, học sinh có thẻ tìm tòi, phát hiện ra các cơ chế sinh lí. quy luật hoạt động hoặc chứng minh một hiện tượng trong quá trình sống của sinh vật,. Nhờ thí nghiệm, học sinh có thẻ đi sâu tìm hiệu nguyên nhân, bản chất bên trong, mỗi quan hệ phức tạp đa chiều trong cau trúc.
chức năng của sự vật, hiện tượng. Vai trò ctia thực hành trong dạy học Sinh học Sinh học là một nhánh của khoa học nghiên cứu về cơ thé sống và đặc tính của sự sông. Nó bao hàm nhiều mảng kiến thức ở mức độ phân tử, tế bảo, mô, cơ quan, cơ thé, quan thẻ, quan xã và hệ sinh thái. Các kiến thức sinh học có mối liên hệ mật thiết và chặt chẽ với nhau, đo đó, việc thực hành là không thé thiếu dé góp phần củng có và làm chặt chẽ thêm những hiệu biết của chúng ta vẻ lĩnh vực này.
Đối với việc thực hành, trong đó có thực hành Sinh học là bộ môn ứng dụng nhiều kiến thức ở thực tiễn đời sống. nếu học sinh chỉ học lí thuyết thì không thé ghi 10 nhớ và hiểu rõ bản chat của van dé, vì vậy thực hành đóng vai trò kết nối trì thức vào thực tế, nhờ đó phát triên hiệu quả năng lực nhận thức sinh học và năng lực tìm hiệu thé giới sống (Pham Dinh Văn và Trương Minh Khai, 2022). Theo định hướng phát triển năng lực tim hiểu thé giới sống, thực hành nói chung và thực hành thí nghiệm nói riêng có vai trò quan trọng trong dạy học Sinh học ở trường phô thông. Thông qua hoạt động thực hành thí nghiệm, học sinh không những khắc sâu kiến thức, phát trién năng lực sinh học mà qua đó, HS tăng thêm hứng thú đối với môn học, ứng đụng được lí luận vào thực tiễn, đáp ứng được yêu cầu đôi mới phương pháp dạy học hiện nay (Đặng Thị Dạ Thủy & Nguyễn Thị Diệu Phương, 2020).