Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN ĐẠI LỚP 10 VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA ỨNG DỤNG CANVA VÀ EASELLY 1.1 Khái niệm phiếu học tập 1. Khái niệm Có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm của phiếu học tập. Theo nghĩa từ điển Tiếng Việt, phiếu là tờ giấy rời có cỡ nhất định, chuyên dùng để ghi chép những nội dung cụ thể nào đó. Phiếu là tờ giấy ghi nhận một số quyền lợi của người sử dụng hoặc có thể hiểu là tờ giấy biểu thị ý kiến trong cuộc bầu cử hoặc biểu quyết một hội nghị, do từng cá nhân trực tiếp bỏ vào hòm [20].
Trong tiếng Anh, PHT với tên gọi “worksheet” được hiểu là những bài tập do giáo viên thiết kế trên một tờ giấy với tiêu chí khác nhau của mỗi nhiệm vụ nhằm yêu cầu HS hoàn thành trong 1 tiết học hoặc 1 thời gian ngắn, có thể giao nhiệm vụ cho HS bài tập về nhà. Chúng ta có thể sử dụng PHT giao nhiệm vụ cho HS với nhiều hình thức khác nhau và đem lại kết quả học tập hiệu quả cao, đặc biệt đề cao tính chủ động, sáng tạo, tự học của HS. Ngoài ra, PHT còn có cách gọi khác là “handout” được hiểu là tài liệu phát tay. Tài liệu phát tay được sử dụng trong các hoạt động đôi và hoạt động nhóm, giúp HS có cơ hội thực hành nhiều hơn; khi phát tài liệu phát tay giáo viên cần giới hạn thời gian cho HS [24].
Tác giả Nguyễn Thị Ngọc Hà và Phan Đình Thực lại cho rằng PHT như một công cụ được sử dụng linh hoạt trong tất cả các hoạt động tiết học, mọi thời gian khác nhau kể ra thời gian học bài ở nhà. Phiếu học tập là những 11 mảnh rời được giáo viên thiết kế sẵn các yêu cầu để học sinh trả lời bằng cách hoàn thành vào những thông tin còn thiếu vào chỗ trống. Thời gian sử dụng chủ động, GV có thể cho HS tự học ở nhà hay làm trên lớp. Tác giả Đậu Thị Hòa trong bài viết: “Phương pháp sử dụng phiếu học tập trong dạy học địa lí nhằm phát huy tính tích cực và độc lập của HS”, tác giả đã nêu ra khái niệm: “Phiếu học tập là công cụ học tập và giao tiếp giữa GV và HS trong quá trình dạy học” [30].
Ngoài ra, có một ý kiến khác đưa ra khái niệm: PHT là một mảnh giấy thường được in sẵn nhằm mục đích hỗ trợ người học sắp xếp các nội dung kiến thức để phục vụ cho việc học và hiểu bài tốt hơn. Giáo viên có thể yêu cầu HS điền vào khoảng trống trong tờ giấy để trả lời câu hỏi hay hoàn thành sơ đồ, bảng biểu. Quan điểm về phiếu học tập cũng được một số tác giả định nghĩa như sau: Trong tài liệu bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên THPT chu kì 3 cho rằng: “PHT là những tờ giấy rơi, in sẵn những công tác độc lập hay làm theo nhóm nhỏ, được phát cho học sinh để học sinh hoàn thành trong một thời gian ngắn của tiết học” [25]. Trong mỗi PHT có ghi rõ các nhiệm vụ nhận thức nhằm hướng tới hình thành kiến thức, kĩ năng hay rèn luyện thao tác tư duy để chuyển giao cho học sinh.
Như vậy, có thể khẳng định: Phiếu học tập là công cụ hỗ trợ học tập do giáo viên thiết kế nhằm cung cấp thông tin hoặc giao nhiệm vụ học tập cho học sinh. Phiếu học tập có nhiều hình thức thể hiện như: HS có thể hoàn thành phiếu theo nhóm hoặc cá nhân để đạt mục tiêu bài học. Phân loại Tùy thuộc vào các tiêu chí khác nhau mà ta có thể thiết kế phiếu học tập dưới các dạng khác nhau. - Thứ nhất, dựa trên mục đích sử dụng, có thể chia PHT thành 06 loại sau: 12 + PHT để kiểm tra kiến thức đã học: sử dụng PHT để kiểm tra kiến thức cũ là 1 phương pháp hữu hiệu giúp GV có thể kiểm tra được nhiều HS một lúc, cũng có thể cho HS làm nhiều dạng bài tập khác nhau.
Việc sử dụng PHT này giúp GV tiết kiệm thời gian và đọc hoặc chép câu hỏi và phân hóa học sinh hiểu nắm vững kiến thức bài cũ. + PHT để tìm hiểu kiến thức mới: khám phá bài học mới là bước quan trọng nhất, nắm vai trò chủ yếu trong chương trình học. Qua việc hoàn thành các yêu cầu, nhiệm vụ học tập học sinh trong PHT sẽ giúp HS độc lập tiếp nhận kiến thức và rèn luyện kĩ năng. + PHT củng cố kiến thức: phiếu dùng để tổng hợp những nội dung chính hoặc hệ thống hóa kiến thức 1 cách khái quát.
Việc sử dụng PHT giúp HS nắm vững kiến thức đã học, đảm bảo tính hệ thống, logic của bài học hơn. + PHT để kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của HS: phiếu dùng để kiểm tra tính hệ thống hóa kiến thức của học sinh. Có thể dùng kiểm tra nhanh, 15 phút dưới dạng nhiều hình thức. + Phiếu giao bài tập về nhà và phiếu tự học: phiếu ghi những nhiệm vụ học tập cụ thể cho HS hoàn thành ở nhà.
Việc sử dụng phiếu học tập giao nhiệm vụ ở nhà cho HS, giúp HS rèn luyện được tính tự giác, phát triển kĩ năng tự học và chuẩn giờ bài mới cho giờ học tiếp theo đạt hiệu quả cao tốt hơn. - Thứ hai, dựa vào nội dung phiếu có thể chia thành 05 loại cụ thể: + Phiếu thông tin: cung cấp các thông tin mở rộng, bổ sung, minh họa cho các kiến thức cơ bản của bài học. Ví dụ, khi dạy bài 30: Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII (Lịch sử 10) để hướng dẫn HS tìm hiểu nội dung: Tranh biếm họa “Tình cảnh nông dân Pháp trước cách mạng”, GV có thể sử dụng phiếu học tập sau: (Phụ lục 4) + Phiếu trả lời câu hỏi: phiếu ghi những câu hỏi về một vấn đề học tập nào đó mà học sinh phải trả lời. 13 Ví dụ, khi dạy bài 29: Cách mạng Hà Lan và Cách mạng tư sản Anh (Lịch sử 10) để hướng dẫn HS tìm hiểu nội dung: nguyên nhân trực tiếp; diễn biến; kết quả của Cách mạng tư sản Anh, GV có thể cho HS hoàn thành PHT trong thời gian 7 phút.
(Phụ lục 4) + Phiếu bài tập: dưới các hình thức khác nhau như bài tập củng cố hoặc bài tập - nhận thức - thông hiểu - vận dụng… Ví dụ, khi dạy bài 30: Chiến tranh giành độc lập của các thuộc địa Anh ở Bắc Mĩ, GV có thể sử dụng phiếu học tập Bảng thống kê “Tuyên ngôn độc lập 1776” sau: (Phụ lục 4) + Phiếu yêu cầu: hoàn thành các thông tin còn thiếu như phiếu nhân vật, phiếu diễn biến sự kiện, nhận xét - đánh giá… Ví dụ, khi dạy bài 30: Chiến tranh giành độc lập của các thuộc địa Anh ở Bắc Mĩ để hướng dẫn HS tìm hiểu nhân vật “G. Oanh-sinh-tơn”, GV có thể sử dụng phiếu học tập Tạp chí người nổi tiếng sau: (Phụ lục 4) + Phiếu thực hành: những nội dung có liên quan đến những nhiệm vụ rèn luyện kĩ năng, thực hành… Ví dụ, khi dạy bài 32: Cách mạng công nghiệp ở Châu Âu yêu cầu học sinh kiểm tra 15 phút, GV có thể sử dụng phiếu học tập kiểm tra ngắn sau: (Phụ lục 4) Trong phạm vi khóa luận, chúng tôi sử dụng cách phân loại PHT dựa vào mục đích sử dụng. Cấu trúc GV có thể thiết kế PHT theo nhiều cách khác nhau. Tuy nhiên, cấu trúc chung của một PHT thường gồm ba phần cơ bản như sau: - Phần một: Thông tin chung.
Đây là phần ghi thông tin cơ bản gồm: Họ và tên; Lớp; Ngày tháng; Thứ tự tiết học… Với phiếu học tập sử dụng để kiểm tra kiến thức, đánh giá kết quả học tập của học sinh, thì đây là phần bắt buộc học sinh cần hoàn thiện. 14 - Phần hai: Phần dẫn nhiệm vụ học tập: Đây là phần ghi yêu cầu, nhiệm vụ cụ thể HS cần thực hiện. Tùy theo mục đích sử dụng của từng loại phiếu mà các dạng nhiệm vụ học tập có thể là: Đọc thông tin (SGK, tư liệu…); hoàn thành phần nội dung còn thiếu trong phiếu; hoàn thành bảng niên biểu; viết một điều mà em ấn tượng nhất… Lưu ý, với mỗi nhiệm vụ cần có định hướng thời gian cụ thể. Tùy thuộc vào khối lượng kiến thức cần đạt, nội dung hoạt động mà GV quy định thời gian cho hợp lí; Ví dụ như: 5 phút, 10 phút, 15 phút… - Phần ba: Phần nội dung phiếu.
Đây là phần HS thực hiện nhiệm vụ học tập. Phần nội dung phiếu nên được thiết kế đa dạng, có thể là đoạn thông tin, tranh ảnh, lược đồ sơ đồ, bảng niên biểu, bảng thống kê hoặc một bài viết báo cáo… Lưu ý, phần nội dung phiếu cần hướng đến nội dung kiến thức và mục tiêu trọng tâm của bài học. Nội dung thông tin được sử dụng trong phiếu có thể có hoặc không có trong SGK nhưng cần đảm bảo dẫn nguồn cụ thể và khoa học. Học liệu tham khảo là nội dung đưa ra những thông tin, tài liệu cần thiết cho HS khi trả lời các câu hỏi mở rộng.
Dưới đây là cấu trúc PHT minh họa được thiết kế với sự hỗ trợ của ứng dụng Canva: 15 Hình 1. Cấu trúc phiếu học tập ba phần Trên đây là cấu trúc gợi ý cho một PHT với ba phần chi tiết: Thông tin chung; Câu dẫn nhiệm vụ học tập; Nội dung nhiệm vụ học tập. Tuy nhiên, trong quá trình thiết kế và sử dụng thực tiễn, GV hoàn toàn có thể linh hoạt trong việc sắp xếp cấu trúc. Với phiếu học tập viết về một nhận xét hay một điều em thích nhất… thì phiếu học tập có thể chỉ cần hai phần: Thông tin 16 chung; Câu dẫn nhiệm vụ học tập.
Ví dụ, khi thiết kế phiếu học tập nhận xét về mặt tích cực và hạn chế của chủ nghĩa xã hội không tưởng. Cấu trúc PHT chỉ có hai phần như sau: Hình 2. Cấu trúc PHT hai phần 17 1. Giới thiệu ứng dụng Canva và Easelly 1.
Canva * Giới thiệu khái quát Canva là một công cụ thiết kế đồ họa trực tuyến miễn phí với giao diện thân thiện, nguồn tài nguyên phong phú, đặc biệt rất dễ sử dụng. Với các mẫu thiết kế có sẵn GV có thể sử dụng hoặc chỉnh sửa theo ý tưởng sư phạm của mình: thiết kế tờ rơi, phiếu học tập, tạp chí, logo, thư mời, bảng thống kê,. Tính đến năm 2020, Canva được sử dụng trên 190 quốc gia trên thế giới với hàng triệu người đăng ký sử dụng và yêu thích.