Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong kỹ thuật ô tô hiện đại, hệ thống khởi động (Starting System) đóng vai trò then chốt trong việc chuyển đổi năng lượng điện từ ắc quy thành cơ năng để quay trục khuỷu động cơ đạt đến tốc độ khởi động tối thiểu. Đồ án môn học "Hệ thống điện và điện tử ô tô" (Mã học phần: AUT412) với đề tài "Nghiên cứu, thiết kế và chế tạo mô hình hệ thống khởi động dựa trên cơ sở xe Toyota Vios 2018" (Research, design and manufacture a model of Starter system based on Toyota Vios 2018) được thực hiện nhằm đáp ứng yêu cầu đào tạo thực hành và nghiên cứu chuyên sâu về hệ thống điện động cơ.

Bối cảnh thực tế cho thấy, việc nắm vững nguyên lý hoạt động, cấu tạo linh kiện và sơ đồ mạch điện khởi động trên các dòng xe thương mại phổ biến như Toyota Vios 2018 là nền tảng quan trọng cho công tác chẩn đoán, bảo dưỡng và sửa chữa. Đồng thời, việc trực quan hóa hệ thống thông qua mô hình sa bàn hoạt động thực tế giúp thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết kỹ thuật và thực tiễn thao tác.

Theo văn bản đồ án, các mục tiêu nghiên cứu cụ thể được xác định bao gồm:

  1. Phân tích cấu tạo và nguyên lý hoạt động của hệ thống khởi động trên xe Toyota Vios 2018.
  2. Thiết kế và chế tạo mô hình hệ thống khởi động đơn giản sử dụng công tắc khóa điều khiển.
  3. Phân tích các dạng hư hỏng thường gặp, nguyên nhân và xây dựng quy trình kiểm tra, chẩn đoán, bảo dưỡng hệ thống khởi động.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Cụm máy khởi động, công tắc từ (solenoid), mạch điều khiển khởi động cho cả hai phiên bản hộp số tự động (AT) và hộp số sàn (MT) trên dòng xe Toyota Vios 2018.
  • Phạm vi không gian và thời gian: Nghiên cứu và chế tạo mô hình được triển khai tại Viện Đào tạo Quốc tế thuộc Trường Đại học Công nghệ TP.HCM (HUTECH), hoàn thành vào tháng 12 năm 2023. Đề tài do nhóm sinh viên gồm Lê Nguyễn Duy Hưng, Nguyễn Minh Sang, Huỳnh Hữu Tài thực hiện dưới sự hướng dẫn của giảng viên TS. Lê Trí Hiếu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Cơ sở lý thuyết kỹ thuật

Cơ sở lý thuyết của đề tài dựa trên nguyên lý khởi động động cơ đốt trong và cơ sở tính toán công suất truyền động điện:

  • Yêu cầu khởi động động cơ đốt trong: Để động cơ có thể tự duy trì hoạt động, hệ thống phải đáp ứng bốn điều kiện: tạo hòa khí cháy, thực hiện kỳ nén, cung cấp nguồn đánh lửa/kích cháy, và đạt được tốc độ quay tối thiểu (khoảng 100 vòng/phút đối với động cơ xăng tiêu chuẩn).
  • Mối quan hệ mô-men và công suất: Công suất máy khởi động được tính toán dựa trên công thức $P = T \cdot \omega$, trong đó $\omega = \frac{2\pi N}{60}$ (với $N$ là số vòng quay/phút, $T$ là mô-men xoắn). Ví dụ, đối với động cơ 4 xylanh dung tích 2.0L ở điều kiện nhiệt độ giới hạn -20°C cần mô-men vượt ma sát tĩnh 480 Nm và duy trì quay 160 Nm; với tỷ số truyền bánh răng khởi động và vành răng bánh đà là 10:1, máy khởi động cần sinh mô-men hãm (stalled torque) cực đại 48 Nm và mô-men kéo 16 Nm, tương đương công suất khoảng 1680 W ở 1000 vòng/phút.
  • Tiêu chuẩn mạch điện: Hệ thống điện xe du lịch sử dụng điện áp danh định 12V. Giới hạn sụt áp cho phép giữa ắc quy và máy khởi động không vượt quá 0,5V khi dòng khởi động danh định đạt từ 150A đến cực đại trên 500A; điện trở toàn mạch cực đại không quá 2,5 mΩ.
Loại động cơ Tốc độ khởi động tối thiểu (vòng/phút)
Động cơ xăng pít-tông tịnh tiến (Reciprocating spark ignition) 60 – 90
Động cơ xăng pít-tông quay (Rotary spark ignition) 150 – 180
Động cơ Diesel có bugi sấy (Diesel with glow plug) 60 – 140
Động cơ Diesel không có bugi sấy (Diesel without glow plug) 100 – 200

Phương pháp nghiên cứu

Đề tài kết hợp các phương pháp nghiên cứu kỹ thuật ứng dụng:

  • Phương pháp thu thập và phân tích tài liệu: Nghiên cứu tài liệu kỹ thuật chuyên ngành ô tô, cẩm nang sửa chữa và sơ đồ mạch điện chính hãng của dòng xe Toyota Vios 2018.
  • Phương pháp thiết kế mô phỏng: Sử dụng công cụ phần mềm trực tuyến "Circuit diagram web editor" để thiết kế, hiệu chỉnh và mô phỏng sơ đồ mạch nguyên lý của mô hình khởi động trước khi lắp ráp phần cứng.
  • Phương pháp chế tạo và thực nghiệm: Lựa chọn linh kiện thực tế (ắc quy, máy khởi động Toyota Vios, công tắc khóa máy, hệ thống rơ-le, cầu chì, đèn báo tải), gia công bảng giá đỡ, đi dây mạch điện hoàn chỉnh và vận hành thử nghiệm kiểm chứng sự tương thích giữa lý thuyết và mô hình vật lý.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu đề tài (Topic introduction)

Chương 1 trình bày tổng quan về hệ thống khởi động trên các dòng xe du lịch và xe thương mại, định nghĩa các thành phần cơ bản trên hệ thống khởi động xe Toyota Vios 2018 gồm: ắc quy chì-axit cung cấp dòng phóng lớn, máy khởi động, bộ điều khiển khởi động, cầu chì bảo vệ cùng các cơ cấu phối thuộc (buồng đốt, hệ thống cung cấp nhiên liệu, hệ thống nạp khí và hệ thống truyền lực).

Chương này cũng xác định rõ 3 mục tiêu nghiên cứu trọng tâm, phạm vi công việc và phương pháp triển khai đề tài qua các công cụ hỗ trợ văn phòng, tài liệu kỹ thuật và thiết kế mô hình thực hành.

Chương 2: Tổng quan về hệ thống khởi động (Overview of starting system)

Nội dung Chương 2 tập trung phân tích sâu về lý thuyết và kết cấu kỹ thuật:

  • Yêu cầu và thiết kế hệ thống: Phân tích ảnh hưởng của nhiệt độ làm việc tới mô-men cản của động cơ và công suất phát của ắc quy; yêu cầu độ bền, khả năng chống rung, chống ăn mòn và độ sụt áp mạch điện.
  • Phân loại các dòng máy khởi động:
    • Máy khởi động kiểu quán tính (Inertia starters): Điển hình là dòng Lucas M35J (4 cực, 4 chổi than, dòng tiêu thụ 350A), khớp gài bằng quán tính dọc trục xoắn, hiện ít dùng do va đập gây mòn vành răng bánh đà và dễ kẹt do bụi ly hợp.
    • Máy khởi động kiểu khớp gài trước (Pre-engaged starters): Điển hình là dòng Bosch EF, sử dụng rơ-le từ (solenoid) với cuộn kéo (pull-in) và cuộn giữ (hold-in) để gài khớp bánh răng dẫn trước khi đóng tiếp điểm chịu tải cao cấp điện cho phần ứng. Khớp một chiều con lăn (one-way roller clutch) bảo vệ máy khởi động khi động cơ đã nổ.
    • Máy khởi động nam châm vĩnh cửu (Permanent magnet starters): Điển hình là Lucas M78R/M80R công suất 1 kW, giảm 15% trọng lượng so với loại dùng cuộn kích từ. Dòng cao cấp hơn tích hợp bộ truyền hành tinh (epicyclic gear) giảm tốc tỷ số 5:1 ($Ratio = \frac{A+S}{S}$), công suất đạt 1,7 kW cho động cơ đến 3.0L, giúp giảm tới 40% trọng lượng cụm khởi động.
    • Máy khởi động cho xe tải nặng (Heavy vehicle starters): Hệ thống 24V, điển hình là Delco-Remy 42-MT công suất 5 kW sinh mô-men trên 80 Nm ở 1000 vòng/phút, trang bị rơ-le nhiệt chống quá nhiệt khi đề kéo dài.
  • Phân tích hệ thống khởi động Toyota Vios 2018:
    • Cấu tạo linh kiện: Công tắc từ (starter solenoid), trục phần ứng và bạc lót sau, chổi than và giá đỡ chổi than (hợp kim đồng-carbon chứa 60–70% đồng, chiều dài làm việc cho phép tối thiểu 4 mm), cuộn kích từ stator, cơ cấu khớp Bendix với trục then xoắn và tỷ số truyền vành răng $i = 9 \div 18$. Khi vận hành, rotor quay khoảng 2000 vòng/phút sẽ kéo trục khuỷu quay khoảng 200 vòng/phút.
    • Sơ đồ và nguyên lý mạch: Phân tích hoạt động ở hai chế độ: vị trí bật khóa IG2 (chỉ cấp điện bảng đồng hồ taplo, máy khởi động ngắt) và vị trí đề ST2 (dòng điện qua cầu chì '30A ST', kích hoạt rơ-le ST cấp nguồn vào chân 50 của máy khởi động). Phân biệt công tắc an toàn khởi động: bản số sàn (MT) dùng công tắc bàn đạp ly hợp (Clutch start switch); bản số tự động (AT) dùng công tắc vị trí dải số đỗ/trung gian (Park/Neutral position switch - chỉ cho phép đề ở vị trí P hoặc N).
  • Chẩn đoán và bảo dưỡng: Tổng hợp bảng mã lỗi, nguyên nhân hư hỏng và quy trình 4 bước kiểm tra tháo lắp máy khởi động theo tiêu chuẩn kỹ thuật.
Hiện tượng hư hỏng Nguyên nhân có thể xảy ra
Máy khởi động phát tiếng ồn lớn (Starter noisy) - Bánh răng Bendix hoặc vành răng bánh đà bị lỏng/mẻ răng.
- Bu-lông bắt máy khởi động bị lỏng.
- Ổ bi, bạc lót đỡ trục bị mòn rơ.
Máy khởi động quay yếu, kéo động cơ chậm (Starter turns engine slowly) - Cọc bình ắc quy lỏng hoặc bị ăn mòn, oxy hóa.
- Dây nối mass hoặc cáp nguồn lỏng, đứt ngậm, điện trở mạch cao.
- Ắc quy yếu điện hoặc hỏng bên trong máy khởi động.
Động cơ không quay khi vặn khóa đề (Engine does not rotate) - Ắc quy hết điện hoặc hỏng.
- Đứt cầu chì, hỏng khóa điện hoặc hỏng công tắc vị trí số P/N (xe AT), công tắc ly hợp (xe MT).
- Hỏng rơ-le đề hoặc đứt cuộn dây trong công tắc từ.

Chương 3: Chế tạo hệ thống khởi động dựa trên cơ sở xe Toyota Vios 2018 (Manufacture the starter system based on Toyota Vios 2018)

Chương 3 trình bày chi tiết quá trình thiết kế sơ đồ nguyên lý trên "Circuit diagram web editor", lựa chọn thông số 6 thành phần linh kiện cấu thành mô hình, lắp ráp phần cứng và đánh giá hoạt động thực nghiệm.


Thiết kế và chế tạo mô hình

Thiết kế sơ đồ nguyên lý mạch

Mạch điện mô hình mô phỏng các trạng thái vận hành thực tế của xe Toyota Vios 2018:

  • Trạng thái bật khóa sang nấc "IG": Dòng điện từ ắc quy đi qua cầu chì cấp đến chân IG trên công tắc máy. Dòng điện kích hoạt bóng đèn sợi đốt 12V (đóng vai trò đèn báo hệ thống trên bảng đồng hồ taplo) phát sáng, lúc này máy khởi động chưa nhận tín hiệu và đứng yên.
  • Trạng thái xoay khóa sang nấc "ST": Dòng điện điều khiển từ chân ST của công tắc máy đi qua công tắc an toàn mô phỏng (công tắc ly hợp hoặc công tắc P/N), cấp nguồn đến cuộn dây rơ-le ST. Khi tiếp điểm rơ-le ST đóng, dòng điện chạy vào chân 50 của công tắc từ, kích hoạt đồng thời cuộn kéo (pull-in winding) và cuộn giữ (hold-in winding). Lực từ hút lõi thép đẩy cần gạt đưa bánh răng Bendix ăn khớp vào vành răng, đồng thời đóng tiếp điểm chính cấp dòng tải lớn trực tiếp từ ắc quy qua chân C làm mô-tơ khởi động quay.

Thông số kỹ thuật các linh kiện chế tạo mô hình

STT Tên linh kiện Thông số kỹ thuật / Đặc tính trên mô hình
1 Ắc quy (Battery) Nguồn điện một chiều 12V, khả năng cấp dòng khởi động tức thời trên 250A.
2 Công tắc khóa máy (Key switch) Khóa cơ khí 3 vị trí tiêu chuẩn: OFF, IG, ST.
3 Cầu chì bảo vệ (Fuse) Cầu chì thanh kim loại 10A dùng để ngắt mạch bảo vệ hệ thống khi xảy ra quá tải hoặc ngắn mạch trên mạch điều khiển mô hình.
4 Rơ-le trung gian (Relays) Gồm 02 rơ-le loại 4 chân, điều khiển dòng tải lớn (>250A) bằng tín hiệu dòng điều khiển nhỏ.
5 Đèn báo (Filament bulb) Bóng đèn sợi đốt 12V hiển thị trạng thái bật/tắt của hệ thống mạch.
6 Máy khởi động (Starter motor) Máy khởi động xe Toyota Vios loại 4 cực từ, 4 chổi than, dòng khởi động 350A.

Đánh giá ưu điểm và hạn chế của mô hình

  • Ưu điểm: Sử dụng nguồn điện một chiều (DC 12V) an toàn và dễ thao tác; sơ đồ mạch thiết kế đơn giản, trực quan, thể hiện rõ nguyên lý làm việc của từng linh kiện; rủi ro vận hành thấp, phù hợp cho môi trường học tập.
  • Nhược điểm: Kích thước cụm khung vỏ và giá đỡ cồng kềnh, khó khăn trong việc vận chuyển cơ động; các chi tiết cơ khí và tiếp điểm dễ hỏng hóc nếu chịu va đập mạnh hoặc không được bảo dưỡng định kỳ.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính đạt được

  1. Phân tích hệ thống toàn diện: Hệ thống hóa đầy đủ cơ sở lý thuyết, sơ đồ mạch điện chi tiết và nguyên lý hoạt động của hệ thống khởi động Toyota Vios 2018 cho cả hai phiên bản hộp số AT và MT.
  2. Quy trình bảo dưỡng chuẩn hóa: Xây dựng quy trình kiểm tra, tháo rã, đo đạc và bảo dưỡng máy khởi động gồm 4 bước kỹ thuật (tháo an toàn cực âm ắc quy, ngắt cọc 30 và giắc điều khiển chân 50, kiểm tra mòn chổi than $\ge 4$ mm, vệ sinh cổ góp bằng giấy ráp P400, kiểm tra cách điện và độ đảo rotor).
  3. Sản phẩm mô hình phần cứng: Chế tạo hoàn chỉnh mô hình sa bàn mạch khởi động hoạt động chính xác theo 3 vị trí khóa điện (OFF - IG - ST), tích hợp đầy đủ hệ thống rơ-le 4 chân, cầu chì bảo vệ 10A, đèn báo trạng thái và máy khởi động 4 cực - 4 chổi than.

Đóng góp thực tiễn của đề tài

  • Cung cấp học cụ trực quan phục vụ công tác giảng dạy, thực hành cho học phần Hệ thống điện và điện tử ô tô tại cơ sở đào tạo.
  • Giúp người học dễ dàng quan sát quy trình đóng ngắt dòng điện, sự phối hợp giữa mạch điều khiển và mạch công suất, cũng như cơ chế hoạt động của các công tắc an toàn ly hợp và vị trí số P/N mà trên xe thực tế khó quan sát trực tiếp.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

  • Mô hình sa bàn có kích thước tổng thể tương đối lớn, gây khó khăn cho việc di chuyển giữa các phòng thí nghiệm.
  • Mô hình chỉ mô phỏng máy khởi động quay tự do ở chế độ không tải, chưa tích hợp tải cản thực tế của động cơ đốt trong (như lực cản kỳ nén xylanh và quán tính bánh đà thực tế).
  • Độ bền kết cấu và tính ổn định của các giắc cắm nối phụ thuộc nhiều vào điều kiện bảo quản và quy trình bảo dưỡng.

Hướng nghiên cứu tiếp

  • Thiết kế tối ưu hóa khung giá đỡ dạng module gọn nhẹ, tăng tính cơ động.
  • Tích hợp thêm cơ cấu tạo tải cơ học hoặc phanh hãm điện từ mô phỏng lực cản trục khuỷu động cơ theo các dải nhiệt độ khác nhau.
  • Bổ sung bảng tạo pan lỗi giả lập (đứt mạch, hỏng rơ-le, sụt áp) và đồng hồ đo hiển thị dòng/áp số để phục vụ công tác huấn luyện chẩn đoán lỗi chuyên sâu.

Giá trị tham khảo

Tài liệu đồ án là nguồn tham khảo hữu ích cho:

  • Sinh viên ngành Công nghệ Kỹ thuật Ô tô: Sử dụng làm tài liệu tham khảo khi làm đồ án môn học hệ thống điện ô tô, đồ án tốt nghiệp thiết kế chế tạo mô hình thiết bị dạy học.
  • Giảng viên và kỹ thuật viên xưởng thực hành: Tham khảo bản vẽ nguyên lý, thông số linh kiện và quy trình kiểm tra 4 bước để xây dựng bài giảng thực hành tháo lắp, kiểm tra máy khởi động ô tô.
  • Kỹ thuật viên sửa chữa điện - điện tử ô tô: Tham khảo bảng chẩn đoán hư hỏng, các giá trị thông số giới hạn (chiều dài chổi than, giới hạn sụt áp 0,5V, điện trở tiếp xúc 2,5 mΩ) trong quá trình sửa chữa hệ thống khởi động dòng xe Toyota Vios.

Câu hỏi thường gặp

1. Tốc độ quay tối thiểu của trục khuỷu để động cơ xăng pít-tông tịnh tiến có thể khởi động được là bao nhiêu?
Theo bảng số liệu kỹ thuật trong đồ án (Bảng 2.1), tốc độ quay tối thiểu của động cơ xăng pít-tông tịnh tiến (Reciprocating spark ignition) ở nhiệt độ 20°C dao động trong khoảng từ 60 đến 90 vòng/phút (đối với dòng xe Vios yêu cầu tốc độ cranking khoảng 200 vòng/phút).

2. Tiêu chuẩn chiều dài chổi than của máy khởi động Toyota Vios 2018 khi kiểm tra bảo dưỡng là bao nhiêu?
Chổi than được làm từ hợp kim đồng - carbon (chứa 60–70% đồng). Trong quy trình bảo dưỡng (Bước 3), chiều dài phần chổi than còn lại tiếp xúc với cổ góp phải đạt tiêu chuẩn tối thiểu là 4 mm; nếu mòn dưới mức này thì lực ép lò xo suy giảm, điện trở tiếp xúc tăng làm giảm dòng điện và mô-men quay.

3. Điểm khác biệt chính giữa sơ đồ mạch khởi động phiên bản số sàn (MT) và số tự động (AT) trên Toyota Vios 2018 là gì?
Điểm khác biệt nằm ở công tắc an toàn nối tiếp trong mạch điều khiển rơ-le khởi động: trên bản số sàn (MT), mạch tích hợp công tắc khởi động ly hợp (Clutch start switch - bắt buộc người lái đạp hết hành trình bàn đạp ly hợp); trên bản số tự động (AT), mạch tích hợp công tắc vị trí số đỗ/trung gian (Park/Neutral position switch - chỉ cho phép cấp nguồn khởi động khi cần số ở vị trí P hoặc N).

4. Khớp Bendix trên hệ thống khởi động Toyota Vios 2018 có tỷ số truyền bánh răng là bao nhiêu và tốc độ rotor phân bổ ra sao?
Tỷ số truyền giữa bánh răng Bendix của máy khởi động và vành răng bánh đà động cơ dao động trong khoảng $i = 9 \div 18$. Khi máy khởi động hoạt động, rotor đạt tốc độ quay khoảng 2000 vòng/phút, truyền động qua bánh răng làm trục khuỷu động cơ quay với tốc độ khoảng 200 vòng/phút, đủ điều kiện để khởi động động cơ.

5. Khi khóa điện chuyển từ vị trí "ST" về vị trí "ON" sau khi động cơ đã nổ, dòng điện trong công tắc từ (solenoid) thay đổi như thế nào?
Khi nhả khóa về vị trí "ON", dòng điện từ chân C chạy ngược qua cuộn kéo (pull-in coil) sang cuộn giữ (hold-in coil). Từ trường sinh ra bởi hai cuộn dây lúc này có chiều ngược nhau và triệt tiêu lẫn nhau, làm mất lực từ hút lõi thép; lò xo hồi vị lập tức đẩy lõi thép về vị trí ban đầu, ngắt tiếp điểm chính và kéo bánh răng Bendix tách rời khỏi vành răng bánh đà.


Kết luận

Đồ án "Nghiên cứu, thiết kế và chế tạo mô hình hệ thống khởi động dựa trên cơ sở xe Toyota Vios 2018" đã giải quyết trọn vẹn các mục tiêu nghiên cứu từ phân tích lý thuyết, khảo sát sơ đồ mạch thực tế trên xe đến thiết kế và chế tạo mô hình phần cứng hoàn chỉnh. Sản phẩm mô hình 12V tích hợp đầy đủ công tắc 3 vị trí, rơ-le, cầu chì bảo vệ và máy khởi động 4 cực, phản ánh chính xác quy trình vận hành và cơ chế an toàn của dòng xe thương mại. Đây là tài liệu học thuật và học cụ thực hành có giá trị ứng dụng thiết thực cho sinh viên và kỹ thuật viên chuyên ngành Công nghệ Kỹ thuật Ô tô.