CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Chương trình Giảng dạy Tiếng Anh của Hội đồng Anh giải thích: Warm- up hay còn gọi là khởi động là bất kỳ hoạt động nào được hoàn thành vào đầu buổi học nhằm mục đích chuẩn bị cho học sinh học tập.
Khởi động nên là các hoạt động ngắn nhưng năng động. Trong suốt thời gian dài, việc nghiên cứu và áp dụng hoạt động khởi động trong quá trình dạy học đã được thực hiện ở nhiều quốc gia trên toàn cầu. Trong bài báo trên trang vnexpress.net, tác giả Tú Anh đã viết về phương pháp dạy Toán khác biệt của Singapore. Bài báo đưa ra ví dụ về việc dự giờ ở hai lớp 3 với lý thuyết, bài học của hai lớp là giống nhau, nhưng cách học sinh tiếp cận toán học là khác nhau để thấy được cách tiếp cận khác biệt của phương pháp dạy Toán Singapore.
Chính cách học đó đã mang đến thành công trong giáo dục của Singapore [32]. Trong một bài viết khác trên trang monkey.vn, tác giả đã viết về cách học Toán của người Nhật Bản. Trong quá trình dạy học, giáo viên Nhật luôn bắt đầu bằng cách đặt ra vấn đề về môn học trên bảng cho tất cả học sinh theo dõi, sau đó mời các học sinh đưa ra cách giải cho bài toán đó. Các cách giải mà các em đưa ra có thể sai nhưng quan trọng là các em sẵn sàng tư duy và tự tin đưa ra cách giải mà mình cho là đúng.
Cuối cùng giáo viên mới dẫn dắt để các em đến với cách giải đúng. Chính điều đó đã làm các em luôn yêu thích môn toán vì không bị ép buộc hay sắp đặt [34]. Nghiên cứu về vai trò của hoạt động khởi động, đề tài nghiên cứu việc duy trì hiệu quả của các hoạt động khởi động trong lớp học với đối tượng là sinh viên trong độ tuổi từ 18 đến 21 đã được đăng trên tạp chí JOQRE về nghiên cứu định tính trong giáo dục của trường ngôn ngữ Medipol Istanbul ở Thổ Nhĩ 7 Kỳ. Trong quá trình giảng dạy Tiếng Anh, giáo viên đã thực hiện các hoạt động khởi động nhằm khuyến khích sự tham gia của sinh viên vào quá trình học tập.
Tuy nhiên, giáo viên Tiếng Anh đã đối mặt với một thách thức, đó là sự không muốn tham gia của hầu hết sinh viên. Sự không hợp tác của sinh viên đã gây khó khăn cho giáo viên trong một khoảng thời gian và điều này đã thúc đẩy giáo viên tiến hành một cuộc điều tra để tìm hiểu nguyên nhân tại sao sinh viên không nhiệt tình tham gia các hoạt động khởi động [36]. Với câu hỏi đó trong tâm trí, giáo viên đã có ý định khám phá các phương pháp có thể tăng cường sự tham gia tích cực của sinh viên vào các hoạt động khởi động, và sau đó tiến hành điều tra nhận thức của sinh viên về việc sử dụng các hoạt động khởi động đã được thiết kế lại dựa trên những thông tin mà giáo viên đã thu thập được từ các câu hỏi nghiên cứu như: Làm thế nào để tăng cường sự tham gia của học sinh thông qua các hoạt động khởi động? Hoặc các hoạt động khởi động mới thiết kế lại sẽ tạo ra những thay đổi như thế nào đối với học sinh? [36]. Theo Mustapha, Rahman và Yunus (2010), hoạt động khởi động là một phần quan trọng trong công tác chuẩn bị của giáo viên cho các hoạt động học tập tiếp theo.
Những hoạt động này thu hút sự quan tâm của học sinh thông qua sự hài hước trong ngôn ngữ và cách tổ chức. Bằng cách thiết kế một môi trường học tập ủng hộ và thoải mái hơn, các giáo viên có thể giúp học sinh cảm thấy dễ dàng hòa nhập vào môi trường học tập này. Đặc biệt, hoạt động khởi động còn cải thiện khả năng chuyên môn và nhận thức về việc giảng dạy của giáo viên [36]. Mỗi giáo viên cần hiểu được lý do tại sao phải thực hiện hoạt động khởi động, tùy theo mục tiêu bài học, môn học và kinh nghiệm mà giáo viên sẽ thiết kế các hoạt động khởi động phù hợp.
Trong đề tài nghiên cứu về hoạt động khởi động của Cynthia Alby [33], tác giả đã đưa ra các cách thức khởi động sau: Gợi nhớ, xử lý dữ liệu, bài kiểm tra, từ khóa, mô phỏng, trò đoán, bản khảo 8 sát ý kiến, liên tưởng tự do, xếp hạng theo thang đo Likert, nói chuyện bằng phấn trên bảng. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng, sử dụng hoạt động khởi động để bắt đầu một bài học mới tương tự như việc mở đường cho một "chuyến tàu phá băng trong năm phút", giúp học sinh tập trung vào một chủ đề mới và khuyến khích tư duy sáng tạo, cung cấp cơ hội tham gia vào các hoạt động học tập theo cách mới. Hơn nữa, hoạt động khởi động cho phép giáo viên nhận được phản hồi ngay lập tức, giúp họ có cái nhìn rõ ràng về kiến thức và năng lực hiện tại của học sinh thông qua việc sử dụng nhiều phương pháp khởi động khác nhau, phụ thuộc vào đối tượng và nội dung học tập mà giáo viên muốn đạt được [37]. Ở Việt Nam Hiện nay, việc dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh đã trở thành một yêu cầu cấp bách.
Giáo viên cần quan tâm đến việc cải tiến phương pháp giảng dạy, nhằm đảm bảo học sinh không chỉ thu nhận kiến thức mà còn có khả năng tự học suốt đời. Để đạt được điều đó, giáo viên có thể tiến hành các hoạt động nhằm khơi gợi sự hứng thú trong việc học của học sinh ngay từ những phút đầu tiên của bài học. Khởi động thực chất không phải là hoạt động mới mà nó luôn hiện hữu trong quá trình dạy học từ bao đời nay dưới dạng các hình thức khác nhau như lời dẫn vào bài hay kiểm tra bài cũ. Tuy nhiên, việc dẫn dắt này chỉ diễn ra theo một chiều từ phía giáo viên tới học sinh, chưa thể khai thác được sự tích cực của học sinh.
Do đó, nhiều giáo viên ở Việt Nam đang lo lắng và quan tâm đến việc thay đổi các hình thức hoạt động khởi động nhằm tạo sự hấp dẫn và kích thích học tập cho học sinh. Từ khi chương trình giáo dục 2018 được ban hành đã có một số tác giả tìm hiểu và đưa ra những nghiên cứu về hoạt động khởi động cho tiết học. Với đề tài: “Khởi động để kích hoạt kiến thức nền cho học sinh khi dạy học đọc hiểu văn bản thông tin” của Vũ Thị Thu Hương trường Trung học phổ 9 thông Minh Quang, huyện Ba Vì, Thành phố Hà Nội, tác giả đã chỉ ra rằng: một hoạt động khởi động hiệu quả nên tạo ra cơ hội để học sinh tự làm sống lại những kiến thức nền họ đã có cần thiết cho hoạt động học tập bài mới. Hoạt động khởi động hấp dẫn sẽ đem đến cho lớp học một không khí học tập tích cực, chủ động và hiệu quả.
Hoạt động khởi động này thường được tổ chức linh hoạt dưới các hình thức game show, trong đó giáo viên đóng vai trò là người dẫn chương trình, chủ trì trò chơi hoặc chuyển giao nhiệm vụ cho học sinh có khả năng còn giáo viên là người cố vấn [14]. Nghiên cứu về "Hoạt động khởi động nhằm tăng cường tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông" của tác giả Lê Thị Thu Hương đã tập trung vào cả lý thuyết và thực tiễn để khám phá về việc tổ chức hoạt động khởi động trong mỗi buổi học, đặc biệt là trong môn Lịch sử ở trường Trung học phổ thông. Nghiên cứu này đã cung cấp cơ sở để đề xuất các giải pháp đổi mới trong hoạt động khởi động của tiết học, nhằm khai thác và phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh trong việc tiếp thu kiến thức. Tác giả kết luận rằng: một tiết học muốn nhận được sự quan tâm và hợp tác của học sinh phụ thuộc đầu tiên vào hoạt động khởi động có hấp dẫn và thú vị hay không.
Do vậy, giáo viên cần nhận thức đúng vai trò của hoạt động khởi động, đề xuất ý tưởng, thiết kế nhiệm vụ có sự tham gia của người học để kích thích trí tò mò của học sinh. Giáo viên nên đa dạng hóa hình thức tổ chức hoạt động khởi động, tận dụng tối đa sự hỗ trợ của công nghệ thông tin để đưa người học vào “guồng” của các nhiệm vụ học tập. Từ đó, người học sẽ tích cực, tự giác, bài học sẽ đạt được hiệu quả như mong muốn, góp phần nâng cao chất lượng dạy học lịch sử hiện nay [12]. Tác giả Lưu Thị Lan Hương đã thực hiện đề tài "Thiết kế và áp dụng các hoạt động khởi động trong dạy học chủ đề phân số ở lớp 6" và đề xuất một quy trình hoạt động khởi động bao gồm sáu bước: - Bước 1.
Xác định chủ đề bài học. Xác định mục tiêu và yêu cầu cần đạt của bài học. Xác định mục tiêu của hoạt động khởi động. Xác định nội dung, hình thức và lựa chọn phương tiện cho hoạt động khởi động.
Tiến hành khởi động. Đánh giá và chỉnh sửa hoạt động khởi động. Tác giả đã trình bày một số ví dụ cụ thể và đề xuất bốn hình thức khởi động trong dạy học chủ đề phân số ở lớp 6 từ quy trình đã đề ra: - Hình thức 1: Khởi động thông qua tổ chức trò chơi. - Hình thức 2: Khởi động thông qua tạo bài tập tình huống.
- Hình thức 3: Khởi động thông qua các câu hỏi ngắn. - Hình thức 4: Khởi động thông qua một đoạn video, clip. Theo tác giả, việc xây dựng và áp dụng các hoạt động khởi động trong quá trình dạy chủ đề phân số ở lớp 6 sẽ tạo ra niềm say mê và hứng thú cho học sinh, đồng thời cải thiện đáng kể kết quả học tập của họ. Tuy nhiên, khi thiết kế hoạt động khởi động, cần quan tâm đến đặc điểm và khả năng riêng của từng học sinh để đảm bảo sự phân hóa và phù hợp [13].
Tác giả Lê Thị Tuyết với đề tài: “Thiết kế và sử dụng các hoạt động khởi động trong dạy học Sinh 9, trung học cơ sở” cũng đã đề xuất các hình thức khởi động, đưa ra quy trình thiết kế và thiết kế một số bài dạy minh họa môn Sinh học lớp 9 có sử dụng các hình thức khởi động đã nêu [27].