ĐẶT VẤN ĐỀ Các làng nghề ở Việt Nam đã và đang có nhiều đóng góp cho GDP của đất nƣớc nói chung và đối với nền kinh tế nông thôn nói riêng. Nhiều làng nghề truyền thống hiện nay đã đƣợc khôi phục, đầu tƣ và phát triển với quy mô và kỹ thuật cao hơn, hàng hóa không những phục vụ nhu cầu trong nƣớc mà còn cho xuất khẩu với giá trị lớn. Tuy nhiên, một trong những thách thức đang đặt ra đối với các làng nghề là vấn đề môi trƣờng và sức khỏe của ngƣời lao động, của cộng đồng dân cƣ đang bị ảnh hƣởng nghiêm trọng từ hoạt động sản xuất của các làng nghề. Những năm gần đây, vấn đề này đang thu hút sự quan tâm của nhà nƣớc cũng nhƣ các nhà khoa học nhằm tìm ra các giải pháp hữu hiệu cho sự phát triển bền vững các làng nghề.
Đã có nhiều làng nghề thay đổi phƣơng thức sản xuất cũng nhƣ quản lý môi trƣờng và thu đƣợc hiệu quả đáng kể. Song đối với không ít làng nghề sản xuất vẫn đang tăng về quy mô, còn môi trƣờng càng ngày càng ô nhiễm trầm trọng. Thanh Oai là huyện đồng bằng thuần nông của Hà Nội và là một phần không thể thiếu của quê hƣơng đất trăm nghề Hà Tây xƣa, Thanh Oai còn đƣợc biết đến nhƣ là vùng đất của nhiều làng nghề truyền thống đặc sắc: Làng nghề nón lá ở Phƣơng Trung, làng điêu khắc ở Võ Lăng, làng làm tƣơng ở Cự Đà, làng giò chả ở Ƣớc Lễ,… Ngoài ra, rải rác khắp huyện là nghề mây tre đan, kim khí,. Sự phát triển mạnh mẽ của các làng nghề ở trong Huyện Thanh Oai cũng đã mang lại hiệu quả kinh tế cao.
Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi tích cực, các làng nghề cũng phải đối mặt với nhiều thách thức. Một trong những làng nghề phổ biến nhất là làng nghề chế biến bún tại thôn Thanh Lƣơng, Thanh Oai, Hà Nội. Trong quá trình sản xuất bún, việc tiêu thụ nhiều nƣớc, nhiên liệu, gạo tại các hộ sản xuất bún không chỉ làm tăng chi phí sản xuất, lãng phí tài nguyên mà còn là nguyên nhân làm tăng lƣu lƣợng và nồng độ chất ô nhiễm trong dòng thải. Hiện nay, làng nghề bún Thanh Lƣơng đang phải đối mặt với vấn đề ô nhiễm môi trƣờng nghiêm trọng do nƣớc thải sản xuất bún chƣa qua xử lý đƣợc 1 xả trực tiếp ra cống rãnh.
Vì vậy, nƣớc thải của làng nghề Thanh Lƣơng luôn trong tình trạng ô nhiễm chất hữu cơ. Các chất cặn bã đọng lại bốc lên mùi chua nồng khắp làng ảnh hƣởng không nhỏ đến đời sống sinh hoạt của ngƣời dân và vệ sinh môi trƣờng làng nghề. Nhận thức đƣợc mức độ ô nhiễm môi trƣờng nƣớc tại làng nghề sản xuất bún Thanh Lƣơng gây ảnh hƣởng lớn đến đời sống và sức khỏe con ngƣời. Chính vì vậy, tôi đã chọn đề tài: “Nghiên cứu hiện trạng và thiết kế hệ thống xử lý nước thải sản xuất bún tại thôn Thanh Lương, xã Bích Hòa, huyện Thanh Oai, thành phố Hà Nội”.
TỔNG QUAN VẤN ĐỀ CẦN NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan về làng nghề ở Việt Nam 1.1 Làng nghề và ô nhiễm môi trường do làng nghề Trong những năm gần đây, với các chính sách và cơ chế mới về kinh tế nhiều ngành nghề truyền thống đƣợc phục hồi,nhiều ngành nghề mới đƣợc hình thành và phát triển, hình thành các làng nghề tạo tiền đề cho nền sản xuất hàng hóa , bộ mặt nông thôn có nhiều thay đổi rõ rệt. Vậy nhƣ nào là một làng nghề? Một làng đƣợc gọi là làng nghề khi hội tụ 3 điều kiện sau: - Có tối thiểu 30% tổng số hộ trên địa bàn tham gia các hoạt động ngành nghề nông thôn. - Hoạt động sản xuất kinh doanh ổn định tối thiểu 2 năm tính đến thời điểm đề nghị công nhận. - Chấp hành tốt chính sách, pháp luật của Nhà nƣớc Trong thời kì đổi mới, hội nhập kinh tế quốc tế ở nƣớc ta, vai trò của các làng nghề truyền thống trong phát triển kinh tế xã hội vùng nông thôn ngày càng đƣợc khẳng định.
Hằng năm, các làng nghề truyền thống đã tạo công ăn vệc làm cho hàng vạn lao động với thu nhập ổn định, làm tăng giá trị tổng sản phẩm hàng hóa cho nền kinh tế, đa dạng hóa kinh tế nông thôn và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hƣớng CNH-HĐH, bảo tồn các giá trị văn hóa dân tộc.Bên cạnh những kết quả đạt đƣợc thì tình trạng ô nhiễm môi trƣờng trong các làng nghề ngày càng trở thành những vấn đề “nóng”, đáng báo động trong môi trƣờng nông thôn. Tình trạng ô nhiễm môi trƣờng ngày càng trở nên trầm trọng nhƣ một số làng nghề sản xuất sắt thép, đúc đồng, sản xuất giấy, dệt nhuộm. Nguyên nhân gây nên tình trạng này là do: 3 Một là, những làng nghề này đã hình thành và phát triển từ lâu, khu vực sản xuất gắn liền với khu dân cƣ, không có sự quy hoạch, việc sản xuất mang tính tự phát, đơn lẻ, cơ sở hạ tầng đã hƣ hỏng hoặc làm lại mới nhƣng lại là chắp vá. Ngƣời dân đã phải chịu trực tiếp, trọn vẹn những loại ô nhiễm do quá trình sản xuất gây ra.
Tại các làng nghề thƣờng không có biện pháp xử lý môi trƣờng và quy hoạch môi trƣờng mà thƣờng thải trực tiếp ra ngoài. Hai là, ngƣời lao động hầu hết là lao động thủ công, việc sản xuất của họ chủ yếu dựa vào thói quen. Nhận thức của ngƣời dân còn hạn chế, họ chỉ chú trọng chạy theo lợi ích kinh tế mà không quan tâm đến việc bảo vệ môi trƣờng. Ba là, công tác quản lý môi trƣờng chƣa đƣợc chú trọng và thực hiện chƣa triệt để, còn mang tính giải pháp tình thế hoặc giải quyết đƣợc chỗ này nhƣng lại làm ô nhiễm chõ khác.
Các chất thải phát sinh tại nhiều làng nghề đã và đang gây ô nhiễm môi trƣờng và làm suy thoái môi trƣờng nghiêm trọng, tác động trực tiếp đến sức khỏe ngƣời dân và ngày càng trở thành vấn đề bức xúc. Ô nhiễm môi trƣờng làng nghề có một số đặc điểm sau: - Ô nhiễm môi trƣờng tại làng nghề là dạng ô nhiễm phân tán trong phạm vi một khu vực (Thôn, làng, xã). Do quy mô sản xuất nhỏ, phân tán, đan xen với khu sinh hoạt nên đây là loại hình ô nhiễm khó quy hoạch và kiểm soát. - Ô nhiễm môi trƣờng tại làng nghề mang đậm nét đặc thù của hoạt động sản xuất theo ngành nghề và loại hình sản phẩm, và tác động trực tiếp đến môi trƣờng đất, nƣớc và không khí trong khu vực.
- Ô nhiễm làng nghề thƣờng khá cao tại các khu vực sản xuất ảnh hƣởng trực tiếp đến sức khỏe ngƣời lao động.2 Phân loại làng nghề Có nhiều các phân loại làng nghề nhƣ sau: - Theo lịch sử hình thành và phát triển: làng nghề truyền thống, làng nghề mới, làng nghề phục vụ du lịch,. - Theo ngành nghề sản xuất kinh doanh: làng nghề cơ khí chế tác, làng nghề dịch vụ,. 4 - Theo quy mô làng nghề: làng nghề quy mô nhỏ, làng nghề quy mô lớn,. - Theo loại hình kinh doanh của làng nghề: làng nghề chuyên doanh, làng nghề kinh doanh tổng hợp,.
- Theo tính chất hoạt động sản xuất kinh doanh làng nghề: làng nghề thủ công chuyên nghiệp, làng nghề sản xuất hàng xuất khẩu.2 Tình hình sản xuất bún ở Việt Nam 1.1 Giới thiệu về bún Bún là một món ăn truyền thống của ngƣời dân Việt Nam, là một loại đặc sản đƣợc các du khách nƣớc ngoài yêu thích. Hơn nữa, bún còn là một món ăn hằng ngày, giá thành rẻ, nên đƣợc nhiều ngƣời sử dụng. Trong ẩm thực Việt Nam, bún là loại thực phẩm dạng sợi tròn, trắng mềm, đƣợc làm từ tinh bột gạo tẻ, tạo sợi qua khuôn và đƣợc luộc chín trong nƣớc sôi. Bún đƣợc chế biến rất nhiều món ăn nhƣ bún thịt nƣớng, bún chả, bún nem,.
Bún là loại thực phẩm cung cấp nguồn tinh bột cho con ngƣời. Tinh bột có vai trò dinh dƣỡng đặc biệt quan trọng vì trong quá trình tiêu hóa tinh bột bị thủy phân thành đƣờng glucose – là chất cung cấp năng lƣợng (calo) chính cho cuộc sống của con ngƣời. Ngoài ra, trong bún còn chứa một lƣợng đáng kể các vitamin nhóm B và khoáng chất (đặc biệt là chất calcium và sắt).2 Thực trạng môi trường các làng nghề sản xuất bún Một số báo cáo khảo sát vừa qua cho biết,chất lƣợng môi trƣờng tại hầu hết các khu vực sản xuất trong các làng nghề sản xuất bún đều không đạt tiêu chuẩn Trong 52 làng nghề điển hình hiện nay đã có tới 46% làng nghề bị ô nhiễm nặng, 27% ô nhiễm vừa, 27 % ô nhiễm nhẹ và còn có xu hƣớng gia tăng trong thời gian gần đây [3]. Phần lớn các làng nghề sản xuất bún chƣa có quy hoạch hợp lý, quy mô sản xuất nhỏ lẻ, phân tán đan xen với khu dân cƣ, công nghệ lạc hậu và thiếu ổn định đã và đang gây ra những vấn đề môi trƣờng trầm trọng, gây ô nhiễm môi trƣờng nƣớc, môi trƣờng không khí, môi trƣờng đất cũng nhƣ tác động trực tiếp đến sức khỏe của dân cƣ tại làng nghề.
5 Bên cạnh đó, kết cấu hạ tầng nông thôn nhƣ đƣờng xá, cống rãnh thoát nƣớc thải không đáp ứng đƣợc nhu cầu phát triển sản xuất, chất thải không đƣợc thu gom và xử lý, dẫn đến nhiều làng nghề bị ô nhiễm trầm trọng. Do đó, chất lƣợng môi trƣờng tại hầu hết các khu vực sản xuất trong các làng nghề đã và đang bị ô nhiễm nặng. Trong những năm gần đây, ở nƣớc ta đã có một số công trình nghiên cứu cũng nhƣ dự án xử lý chất thải nhằm tìm ra giải pháp hữu hiệu cho sự phát triển bền vững. Đã có rất nhiều làng nghề thay đổi công nghệ cũng nhƣ phƣơng thức sản xuất và đã có sự cải thiện rõ rệt.
Song đối với không ít nơi sản xuất vẫn đang tăng về quy mô và môi trƣờng ngày càng ô nhiễm nghiêm trọng. Theo thống kê chỉ riêng Hà Nội, hàng ngày tiêu thụ khoảng 70 tấn bún, 50 tấn bánh các loại, 30 tấn mì ăn liền, miến, bánh đa khô và hàng trăm tấn thực phẩm khác. Điều này ảnh hƣởng không hề nhỏ tới môi trƣờng và đời sống ngƣời dân xung quanh khu vực sản xuất. Cho đến nay, phần lớn nƣớc thải của các làng nghề sản xuất bún đều thải thẳng ra ngoài không qua bất kỳ khâu xử lý nào.
Nƣớc thải này tồn đọng ở cống rãnh thƣờng bị phân hủy yếm khí gây ô nhiễm không khí và đặc biệt là ô nhiễm nguồn nƣớc.
