Thiên nhiên và con người miền núi trong một số truyện thơ Nôm Tày

Luận văn: Thiên nhiên và con người miền núi trong một số truyện thơ Nôm Tày ĐH Sư phạm Thái Nguyên

• Tác giả: Nguyễn Mai Phương
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Quốc Tuấn
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Thiên nhiên và con người miền núi trong một số truyện thơ Nôm Tày
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan truyện thơ Nôm Tày và con người miền núi tại ĐH Sư phạm

Truyện thơ Nôm Tày là viên ngọc quý trong kho tàng văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam. Thể loại này phản ánh chân thực đời sống xã hội thời kỳ trung đại. Luận văn thạc sĩ tại Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên đã hệ thống hóa toàn diện đề tài thiên nhiên và con người miền núi trong truyện thơ Nôm Tày ĐH Sư phạm. Công trình khẳng định giá trị lịch sử và văn hóa độc đáo của chữ Nôm Tày. Chữ Nôm Tày ghi lại lời ăn tiếng nói cùng tư duy thẩm mỹ của tộc người bản địa. Các tác phẩm truyện thơ không chỉ kể lại những câu chuyện tình yêu hay số phận trắc trở. Chúng còn dựng nên bức tranh sinh hoạt cộng đồng phong phú. Môi trường rừng núi tạo nên không gian sinh tồn đặc trưng. Con người miền núi vừa khai phá vừa gắn bó mật thiết với thiên nhiên. Tác phẩm nghiên cứu tại trường Sư phạm cung cấp cái nhìn sâu sắc về di sản văn học địa phương. Nguồn tư liệu này mở rộng hiểu biết về văn học trung đại Việt Nam. Bức tranh cuộc sống miền núi hiện lên sinh động qua từng trang thơ Nôm cổ truyền.

1.1. Nguồn gốc và đặc trưng chữ Nôm Tày

Chữ Nôm Tày ra đời trên cơ sở mượn ký tự chữ Hán để ghi âm tiếng Tày. Hệ thống văn tự này đánh dấu bước phát triển vượt bậc về ý thức dân tộc. Người Tày dùng chữ Nôm để sáng tạo văn học thành văn. Truyện thơ Nôm Tày lưu giữ kho tàng tri thức dân gian phong phú. Tác phẩm phản ánh phong tục, tập quán và lễ nghi cổ truyền. Ngôn từ thơ giản dị, mộc mạc nhưng giàu tính gợi cảm. Vần điệu thơ lục bát hoặc thất ngôn biến thể tạo nhịp điệu êm ái. Chữ Nôm Tày giúp bảo tồn tiếng mẹ đẻ qua nhiều thế hệ giông bão lịch sử. Các nhà nghiên cứu đánh giá văn tự này là cầu nối văn hóa quan trọng giữa người Tày và cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

1.2. Bối cảnh không gian miền núi thời trung đại

Không gian miền núi trong truyện thơ Nôm Tày mang đậm dấu ấn địa lý Việt Bắc. Địa hình hiểm trở với núi cao, khe sâu, rừng rậm và sông suối gập ghềnh. Nơi đây vừa là chốn chở che, vừa là môi trường thử thách con người. Bản làng Tày thường quần cư dưới chân núi hoặc ven thung lũng màu mỡ. Đời sống nông nghiệp nương rẫy phụ thuộc chặt chẽ vào thời tiết và nguồn nước tự nhiên. Xã hội trung đại miền núi còn nhiều ràng buộc phong kiến khắt khe. Dẫu vậy, mối liên kết cộng đồng làng bản vẫn luôn bền chặt. Mối quan hệ giữa con người và cảnh vật xung quanh chứa chan tình cảm mộc mạc. Thiên nhiên không xa cách mà hòa quyện mật thiết trong từng nếp nhà sàn truyền thống.

II. Phân tích thiên nhiên con người ở truyện thơ Nôm Tày ĐH Sư phạm

Nghiên cứu văn học tại Đại học Sư phạm chỉ ra mối quan hệ biện chứng giữa thiên nhiên và con người miền núi. Cảnh sắc hoang sơ không chỉ là phông nền tĩnh lặng cho cốt truyện. Rừng thiêng nước độc vừa nuôi dưỡng vừa thử thách ý chí sinh tồn của nhân vật. Thiên nhiên trong truyện thơ mang tính hai mặt rõ nét. Một mặt, cảnh vật là chốn nương thân hiền hòa với sông suối mát lành và hoa ngàn tươi đẹp. Mặt khác, núi non biến hóa thành thế lực siêu nhiên hung dữ đe dọa con người. Hình ảnh mãnh thú, bão tố và bóng đêm biểu đạt thế lực tà ác. Đứng trước hiểm nguy, con người miền núi bộc lộ phẩm chất cao quý. Nhân vật chính thường xuất thân nghèo khó nhưng giàu lòng nhân hậu và dũng cảm. Tình yêu đôi lứa vượt qua định kiến giai cấp và nghịch cảnh thiên tai. Bản lĩnh can trường giúp nhân vật chiến thắng ác thú và yêu quái. Bức tranh văn học khắc họa rõ nét sức sống mãnh liệt của cư dân vùng cao.

2.1. Hình tượng thiên nhiên vừa chở che vừa thử thách

Núi rừng và sông suối hiện lên dày đặc trong các truyện thơ Nôm Tày tiêu biểu. Cảnh thiên nhiên trước hết là không gian sinh hoạt quen thuộc của người bản địa. Rừng cung cấp lâm sản, muông thú và thảo dược quý giá. Dòng suối mang lại nguồn nước tưới tiêu cho ruộng bậc thang. Tuy nhiên, thiên nhiên miền núi cũng ẩn chứa nhiều tai ương khôn lường. Núi non trùng điệp trở thành rào cản ngăn cách lứa đôi tìm đến nhau. Bão táp, sương mù và đêm đen tạo nên bầu không khí u ám, đe dọa người đi rừng. Thiên nhiên còn hóa thân thành thú dữ như hổ beo hay quái vật chực chờ nuốt chửng con người. Sự khắc nghiệt này phản ánh cuộc đấu tranh cam go của người Tày để làm chủ môi trường sống.

2.2. Vẻ đẹp phẩm chất và khát vọng của con người miền núi

Con người miền núi trong truyện thơ Nôm Tày sở hữu vẻ đẹp hài hòa giữa hình thể và tâm hồn. Ngoại hình nhân vật thường được ví von với vẻ tươi tắn của hoa rừng và sự dẻo dai của cây trúc. Phẩm chất đạo đức trung thực, trọng chữ tín và giàu lòng vị tha là nét nổi bật. Dù rơi vào nghịch cảnh nghiệt ngã, nhân vật vẫn giữ trọn đạo lý làm người. Khát vọng tự do hôn nhân và quyền mưu cầu hạnh phúc bộc lộ rất mạnh mẽ. Tình yêu đôi lứa không chịu khuất phục trước lễ giáo hà khắc hay định kiến sang hèn. Người anh hùng miền núi sẵn sàng xả thân trừ ác để bảo vệ buôn làng. Sức mạnh thể chất cùng lòng quả cảm đại diện cho khát vọng chiến thắng số phận của đồng bào dân tộc.

III. Phương pháp tiếp cận thiên nhiên con người Nôm Tày ĐH Sư phạm

Công trình khoa học tại Đại học Sư phạm vận dụng hệ thống phương pháp nghiên cứu liên ngành hiện đại. Phương pháp loại hình học giúp phân loại các mô-típ thiên nhiên và kiểu nhân vật đặc trưng trong văn bản Nôm. Phương pháp thi pháp học làm sáng tỏ cấu trúc nghệ thuật, nghệ thuật dùng từ và hệ thống biểu tượng miền núi. Thao tác so sánh đối chiếu đặt truyện thơ Nôm Tày cạnh văn học Nôm của người Kinh để chỉ ra nét riêng biệt độc đáo. Phương pháp tiếp cận văn hóa học soi chiếu tác phẩm từ góc nhìn phong tục và tín ngưỡng vạn vật hữu linh của người bản địa. Tác giả luận văn khảo sát văn bản trực tiếp từ nhiều bản dịch cổ và truyền bản chép tay. Cách tiếp cận khách quan bảo đảm tính chân thực của các kết luận học thuật. Việc liên kết chặt chẽ giữa văn bản tác phẩm và môi trường sinh thái thực tế tạo nên góc nhìn đa chiều. Đây là mô hình nghiên cứu mẫu mực cho các đề tài văn học dân tộc thiểu số.

3.1. Ứng dụng thi pháp học và văn hóa học vào văn bản

Thi pháp học cho phép giải mã hệ thống ẩn dụ gắn liền với thiên nhiên vùng cao. Hình ảnh con suối, ngọn đồi hay đóa hoa rừng không đơn thuần là cảnh trí. Chúng biểu đạt tâm trạng u buồn hoặc khát vọng mãnh liệt của nhân vật chính. Song song đó, góc nhìn văn hóa học soi sáng nguồn cội của các biểu tượng nghệ thuật. Tín ngưỡng vạn vật hữu linh chi phối cách người Tày nhìn nhận rừng thiêng và thú hoang. Sự kết hợp giữa thi pháp học và văn hóa học giúp bài nghiên cứu vượt thoát khỏi cách bình giảng đơn thuần. Người đọc tiếp cận tác phẩm như một chỉnh thể nghệ thuật sống động. Phương pháp này tôn trọng cấu trúc nguyên bản của văn học Nôm Tày.

3.2. Phương pháp so sánh và đối chiếu liên văn hóa

Thao tác so sánh giúp làm rõ bản sắc riêng của truyện thơ Nôm Tày. Đối chiếu với truyện thơ Nôm của người Kinh cho thấy sự khác biệt về cảm quan thiên nhiên. Người Tày nhìn thiên nhiên với con mắt thực tế và gắn bó trực tiếp với cuộc mưu sinh. Các yếu tố như ruộng rẫy, khe suối xuất hiện tự nhiên, không mang tính ước lệ sáo mòn như thơ ca cung đình. Việc so sánh với các truyền bản chữ Hán cũng làm bật lên tính dân dã của ngôn ngữ Nôm Tày. Nhờ phương pháp này, nghiên cứu tại Đại học Sư phạm định vị chính xác vị thế của văn học Tày trong bức tranh tổng thể văn học Việt Nam. Sự tiếp thu và biến đổi sáng tạo tạo nên giá trị nhân văn sâu sắc.

IV. Kết luận về giá trị thiên nhiên con người Nôm Tày tại ĐH Sư phạm

Đề tài nghiên cứu tại Đại học Sư phạm mang lại nhiều đóng góp thiết thực cho giới học thuật. Luận văn đã phục dựng thành công bức tranh toàn cảnh về đời sống tinh thần của đồng bào vùng cao. Hình tượng thiên nhiên và con người miền núi khẳng định chiều sâu văn hóa Tày trong dòng chảy văn học trung đại. Kết quả nghiên cứu không dừng lại ở góc độ lý thuyết văn học thuần túy. Tài liệu này đóng vai trò quan trọng trong việc giảng dạy văn học địa phương tại các trường phổ thông và đại học. Giáo viên có thêm nguồn tư liệu chuẩn xác để truyền tải nét đẹp văn hóa vùng cao đến học sinh. Công trình còn gợi mở nhiều giải pháp cấp thiết cho công tác bảo tồn di sản chữ Nôm Tày. Việc số hóa các văn bản cổ và đưa vào chương trình giáo dục giúp ngăn ngừa nguy cơ mai một văn hóa bản địa. Ý thức gìn giữ cội nguồn được bồi đắp mạnh mẽ qua từng tác phẩm nghệ thuật. Nghiên cứu khẳng định sức sống bất diệt của di sản thơ ca miền núi.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy văn học địa phương

Nội dung luận văn cung cấp nguồn học liệu quý báu cho chương trình giáo dục địa phương tại vùng trung du và miền núi phía Bắc. Giáo viên có thể trích dẫn các đoạn thơ Nôm tiêu biểu để minh họa cho bài học Ngữ văn. Học sinh được tiếp cận chân thực với ngôn ngữ, hình ảnh và tư duy nghệ thuật của cha ông. Việc đưa tác phẩm vào nhà trường giúp thế hệ trẻ trân trọng các giá trị văn hóa dân tộc. Phương pháp phân tích ngắn gọn, khúc chiết hỗ trợ giáo viên xây dựng bài giảng sinh động và dễ hiểu. Học sinh nâng cao tình yêu quê hương đất nước qua những trang thơ giàu tính bản địa.

4.2. Bảo tồn và số hóa di sản chữ Nôm Tày

Bảo tồn di sản văn học Nôm Tày đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các viện nghiên cứu và trường đại học. Công tác sưu tầm các bản chép tay quý hiếm trong dân gian cần được triển khai khẩn trương. Ứng dụng công nghệ số hóa văn bản cổ giúp lưu trữ dữ liệu an toàn trước tác động của thời gian và khí hậu. Việc phiên âm, dịch nghĩa sang chữ quốc ngữ tạo điều kiện cho công chúc dễ dàng tiếp cận tác phẩm. Các ấn phẩm khoa học của Đại học Sư phạm đặt nền móng vững chắc cho dự án bảo tồn văn hóa truyền thống. Di sản truyện thơ Nôm Tày sẽ tiếp tục tỏa sáng trong kho tàng văn hóa dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam là quốc gia thống nhất gồm 54 dân tộc anh em cùng chung sống, trong đó dân tộc Tày là cộng đồng có dân số đông thứ hai, chỉ đứng sau người Kinh. Đồng bào người Tày hiện cư trú rộng khắp trên 23 tỉnh thành, tập trung mật thiết tại các tỉnh miền núi Đông Bắc như Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Thái Nguyên và Hà Giang. Trong kho tàng di sản tinh thần đồ sộ của người Tày, chữ Nôm Tày vinh dự là di sản duy nhất về tiếng nói và chữ viết trong tổng số 19 Di sản Văn hóa phi vật thể cấp quốc gia được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận. Được ghi chép bằng thứ văn tự cổ kính xuất hiện từ khoảng thế kỷ thứ V và hoàn thiện rực rỡ vào thế kỷ XVII, kho tàng truyện thơ Nôm Tày sở hữu gần 100 đầu truyện phong phú, phản ánh sinh động hiện thực đời sống và tâm thức tộc người.

Tuy nhiên, trong khi truyện thơ Nôm của người Kinh đã được giới nghiên cứu khảo sát toàn diện qua hàng trăm công trình chuyên sâu, thì mảng truyện thơ Nôm Tày vẫn chưa được khai thác tương xứng với tầm vóc thể loại. Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam với tiêu đề "Thiên nhiên và con người miền núi trong một số truyện thơ Nôm Tày" được thực hiện nhằm giải mã có hệ thống vẻ đẹp thẩm mỹ của cảnh sắc thiên nhiên và những giá trị nhân văn sâu sắc của con người vùng cao. Phạm vi nghiên cứu tập trung khảo sát 10 tác phẩm truyện thơ tiêu biểu thuộc giai đoạn văn học trung đại, hoàn thành nghiệm thu vào tháng 12 năm 2021 tại Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa học thuật tiên phong khi bổ sung nguồn ngữ liệu chuẩn xác phục vụ giảng dạy phân môn Văn học địa phương tại hơn 30 trường trung học phổ thông vùng núi cao, đồng thời nâng cao hiệu quả bảo tồn bản sắc văn hóa tộc người trong kỷ nguyên hội nhập.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Công trình được xây dựng trên nền tảng kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết thi pháp học văn học trung đại của các học giả như Trần Đình Sử, Đặng Thanh Lê cùng lý thuyết nghiên cứu văn học dân gian folklore của Đinh Gia Khánh, Võ Quang Nhơn và Phan Đăng Nhật. Khung lý thuyết này cho phép xem xét truyện thơ Nôm như một thể loại tự sự kết hợp trữ tình đặc thù, vừa mang tính chất văn học viết lại vừa thấm đượm phương thức diễn xướng dân gian. Mô hình nghiên cứu vận dụng tiếp cận đa tầng sinh thái nhân văn, đặt mối quan hệ giữa thiên nhiên và con người trong hệ quy chiếu không gian văn hóa tộc người Tày thời kỳ trung đại kéo dài từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX.

Luận văn làm sáng tỏ 4 khái niệm then chốt làm công cụ phân tích xuyên suốt: khái niệm truyện thơ Nôm Tày như một thể loại tự sự bằng thơ chữ Nôm Tày, khái niệm không gian nghệ thuật miền núi gắn với địa hạt cư trú bản địa, khái niệm nhân vật trung tâm mang tính lý tưởng hóa trong thi pháp văn học cổ điển, và khái niệm biểu tượng thẩm mỹ sinh thái phản ánh thế giới quan vạn vật hữu linh. Hệ thống lý thuyết này tạo điểm tựa khoa học vững chắc giúp định vị chính xác vị thế của 10 tác phẩm khảo sát trong dòng chảy văn học dân tộc.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu phục vụ đề tài bao gồm 10 văn bản truyện thơ Nôm Tày tiêu biểu với quy mô hàng vạn câu thơ thất ngôn trường thiên, tiêu biểu như Tống Trân Cúc Hoa, Thạch Seng, Bjoóc Lả, Chiêu Đức, Nhân Lăng, Nho Hương, Lưu Đài Hán Xuân, Lưu Tương, Tống Kim và Lý Thế Khanh. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác lập gồm 10 tác phẩm cốt lõi được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích. Lý do chọn mẫu xuất phát từ yêu cầu bảo đảm tính đại diện trọn vẹn cho 3 giai đoạn phát triển của thể loại truyện thơ Tày, phản ánh chân thực các đề tài tình yêu lứa đôi, số phận người nghèo khổ và tinh thần đấu tranh vì chính nghĩa, đồng thời thể hiện rõ nét sự giao thoa văn hóa giữa hai dân tộc Kinh và Tày.

Tác giả vận dụng phối hợp 3 nhóm phương pháp phân tích khoa học: phương pháp thống kê và phân loại giúp định lượng tần suất xuất hiện của các yếu tố cảnh vật và loài vật trong 10 tác phẩm; phương pháp phân tích và tổng hợp giúp đi sâu giải mã nội dung tư tưởng cùng các thủ pháp nghệ thuật ước lệ tượng trưng; phương pháp so sánh đối chiếu văn học liên dân tộc nhằm khu biệt nét độc đáo của truyện thơ Tày so với truyện thơ Nôm Kinh. Quá trình nghiên cứu được triển khai nghiêm túc trong suốt 24 tháng, kế thừa chọn lọc từ hơn 40 công trình chuyên khảo uy tín để đưa ra những kết luận thuyết phục nhất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Qua quá trình khảo sát định lượng và định tính trên 10 tác phẩm truyện thơ Nôm Tày tiêu biểu, công trình đã làm sáng tỏ 4 phát hiện mang tính đột phá về cấu trúc thẩm mỹ của thể loại:

Thứ nhất, thiên nhiên miền núi hiện diện với tần suất tuyệt đối 100% trong toàn bộ 10 tác phẩm, đóng vai trò là không gian sinh tồn và phông nền nghệ thuật chủ đạo. Khác với cảnh sắc quy ước chốn thị thành, thiên nhiên ở đây là núi non trùng điệp, khe sâu mây phủ và rừng già bạt ngàn, định hình cách tư duy và lối ứng xử của nhân vật.

Thứ hai, thế giới sinh vật xuất hiện phong phú với 5 nhóm loài rõ rệt. Nhóm côn trùng hoa lá như ong bướm và nhóm chim muông đạt tỷ lệ xuất hiện 100% tại 10 trên 10 truyện; nhóm gia súc gắn liền với sản xuất nông nghiệp như trâu, bò, ngựa chiếm 80% tương đương 8 trên 10 truyện; nhóm thủy sinh như cá chép vượt vũ môn chiếm 60% với 6 trên 10 truyện; và các loài mang ý nghĩa linh vật thần kỳ như rồng chiếm 50% cùng loài cóc chiếm 40%.

Thứ ba, thiên nhiên là phương tiện nghệ thuật biểu đạt ngoại hình và tâm trạng nhân vật đạt hiệu ứng thẩm mỹ vượt trội. Khoảng 90% các trạng thái tâm lý băn khoăn, sầu tủi hay hoài niệm đều được khơi gợi qua tiếng chim khảm khắc lúc tàn canh, sương móc hay bão giông rung chuyển, tạo nên sự đồng điệu tâm hồn cao hơn 25% so với tính ước lệ khuôn sáo của văn học cung đình.

Thứ tư, vẻ đẹp con người miền núi được khắc họa trọn vẹn qua 3 phẩm chất then chốt: sức mạnh kiên cường vượt ngàn dặm gian lao, khát khao tự do yêu đương mãnh liệt chống lại lễ giáo phong kiến, và phẩm chất thủy chung vàng son của người phụ nữ vùng cao.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi tạo nên nét độc đáo của thiên nhiên và con người trong truyện thơ Nôm Tày bắt nguồn từ môi trường địa văn hóa và thế giới quan vạn vật hữu linh của đồng bào bản địa. Người Tày cư trú ven các thung lũng, triền núi thấp, gắn bó mật thiết với rừng nương và sông suối qua phương thức canh tác lúa nước lâu đời. Do đó, thiên nhiên không đứng ngoài như một khách thể vô tri mà thẩm thấu trực tiếp vào tư duy nghệ thuật, trở thành người bạn tri âm và thước đo phẩm giá con người.

Khi so sánh với hệ thống 47 truyện thơ Tày được các nhà nghiên cứu sưu tầm, bao gồm 39 truyện sáng tác bản địa và 8 truyện tiếp thu từ nguồn Kinh cùng Trung Quốc, có thể thấy truyện thơ Nôm Tày lưu giữ tinh thần phản kháng dân gian mạnh mẽ hơn hẳn truyện thơ Nôm Kinh bác học. Tác phẩm không sa đà vào các giáo điều Nho giáo gò bó mà hướng tới tự do cá nhân và hạnh phúc trần thế. Toàn bộ dữ liệu khảo sát có thể được mô tả trực quan thông qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ xuất hiện của các biểu tượng sinh thái gồm ong bướm 100%, chim chóc 100%, gia súc 80%, thủy sinh 60% và linh vật 50%, kết hợp với bảng ma trận đối chiếu 3 trục giá trị: thiên nhiên tả cảnh, thiên nhiên ngụ tình và thiên nhiên siêu nhiên trong mối tương quan với số phận con người miền núi.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy giá trị học thuật và thực tiễn của đề tài, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, số hóa và phiên âm chú giải toàn diện hệ thống văn bản. Mục tiêu đặt ra là hoàn thành số hóa 100% văn bản chữ Nôm cổ của 10 tác phẩm truyện thơ Nôm Tày cốt lõi, chuyển đổi thành cơ sở dữ liệu số song ngữ Tày - Quốc ngữ trong giai đoạn 2026-2028. Hoạt động này do Viện Nghiên cứu Hán Nôm chủ trì phối hợp cùng Đại học Thái Nguyên thực hiện.

Thứ hai, biên soạn và thẩm định tài liệu giáo dục địa phương. Mục tiêu là đưa 100% các trích đoạn văn học Nôm Tày đặc sắc vào chương trình Ngữ văn giáo dục địa phương tại hơn 30 trường trung học phổ thông thuộc 5 tỉnh Đông Bắc, hoàn thành trong năm học 2027-2028 dưới sự chỉ đạo của Sở Giáo dục và Đào tạo các tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Hà Giang và Thái Nguyên.

Thứ ba, chuyển thể và truyền thông đa nền tảng các tác phẩm tiêu biểu. Mục tiêu là phục dựng tối thiểu 5 trích đoạn truyện thơ thành các hoạt cảnh sân khấu hóa hoặc làn điệu then lượn, hướng tới thu hút 50.000 lượt tiếp cận trên không gian số mỗi năm, triển khai định kỳ từ năm 2027 do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch các địa phương phối hợp cùng các cơ quan truyền thông khu vực thực hiện.

Thứ tư, thành lập và nhân rộng không gian sinh hoạt văn hóa dân gian tại cơ sở. Mục tiêu là xây dựng tối thiểu 20 câu lạc bộ truyền dạy văn hóa chữ Nôm Tày và truyện thơ tại các bản làng truyền thống với sự tham gia thường xuyên của hơn 500 nghệ nhân và thanh thiếu niên trong giai đoạn 2026-2030, do Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam phối hợp với chính quyền địa phương tại 23 tỉnh thành có người Tày cư trú triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình là nguồn tài liệu hữu ích cho 4 nhóm đối tượng độc giả chuyên biệt:

Thứ nhất, giảng viên và nhà nghiên cứu văn học dân tộc thiểu số: Luận văn cung cấp khung phân tích thi pháp học hoàn chỉnh cùng hệ thống dẫn chứng định lượng về 10 tác phẩm truyện thơ trung đại, hỗ trợ hiệu quả cho các công trình nghiên cứu so sánh văn học liên dân tộc.

Thứ hai, giáo viên môn Ngữ văn tại các trường phổ thông: Tài liệu là cẩm nang thực hành trực tiếp phục vụ biên soạn bài giảng phân môn Văn học địa phương từ lớp 8 đến lớp 12, cung cấp hơn 15 đoạn trích thơ giàu chất tạo hình để giảng dạy về văn hóa vùng cao.

Thứ ba, sinh viên và học viên cao học ngành Ngữ văn và Văn hóa học: Cung cấp phương pháp luận nghiên cứu kết hợp giữa thống kê định lượng và phân tích biểu tượng thẩm mỹ, giúp định hướng phương pháp triển khai luận văn thạc sĩ trong thời hạn chuẩn 2 năm đào tạo.

Thứ tư, cán bộ quản lý văn hóa và chuyên viên bảo tồn di sản: Cung cấp cơ sở khoa học và số liệu thực chứng phục vụ xây dựng đề án quy hoạch, hồ sơ bảo tồn chữ Nôm Tày cùng các phong tục tập quán truyền thống tại 23 tỉnh thành trên toàn quốc.

Câu hỏi thường gặp

Chữ Nôm Tày và truyện thơ Nôm Tày có nguồn gốc lịch sử từ thời điểm nào?

Chữ Nôm Tày xuất hiện từ thế kỷ thứ V và hoàn thiện vào thời kỳ nhà Mạc đóng đô ở Cao Bằng từ năm 1592 đến 1677 nhờ Bế Văn Phủng và Nông Quỳnh Vân. Thể loại truyện thơ phát triển qua 3 giai đoạn từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX với gần 100 đầu truyện phản ánh chân thực đời sống người Tày.

Thiên nhiên trong truyện thơ Nôm Tày có nét gì khác biệt so với truyện Nôm Kinh?

Thiên nhiên Nôm Tày là núi non trùng điệp, suối sâu và sương tuyết, xuất hiện 100% trong các tác phẩm khảo sát thay vì khuôn sáo thị thành. Tiêu biểu trong truyện Nhân Lăng, hình ảnh ba ngày vượt ngàn rừng trăm núi đã phản ánh chân thực địa bàn cư trú tại 23 tỉnh thành cùng thế giới quan vạn vật hữu linh của đồng bào bản địa.

Những phẩm chất đặc trưng nào của con người miền núi được khắc họa nổi bật nhất?

Con người miền núi được khắc họa qua 3 vẻ đẹp chính: sức mạnh quật cường trước gian khó, đạo lý nhân ái và khát vọng tình yêu tự do. Điển hình như chàng Thạch Seng dũng cảm trừ yêu quái giữa rừng sâu trong truyện Thạch Seng, hay nàng Bjoóc Lả kiên quyết vượt qua lễ giáo hà khắc để bảo vệ hạnh phúc lứa đôi chân chính.

Ý nghĩa biểu tượng của các loài vật trong truyện thơ Nôm Tày được thể hiện ra sao?

Các loài vật mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc với 5 nhóm loài chính. Tiêu biểu là tiếng chim khảm khắc xuất hiện trong 2 truyện Chiêu Đức và Tống Trân Cúc Hoa thể hiện nỗi sầu nhớ người thân da diết lúc đêm tàn. Ngoài ra, hình tượng cá chép lý ngư vượt vũ môn tượng trưng cho ý chí học hành đỗ đạt của sĩ tử.

Đóng góp thực tiễn lớn nhất của luận văn này đối với giáo dục và cộng đồng là gì?

Luận văn hệ thống hóa tư liệu 10 tác phẩm truyện thơ, làm tài liệu tham khảo giảng dạy Văn học địa phương tại hơn 30 trường phổ thông miền núi. Đồng thời, nghiên cứu khẳng định vị thế chữ Nôm Tày - di sản duy nhất về chữ viết trong 19 di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia được công nhận chính thức.

Kết luận

• Luận văn thạc sĩ hoàn thành xuất sắc việc giải mã hệ thống hình tượng thiên nhiên và con người miền núi qua 10 truyện thơ Nôm Tày kinh điển của nền văn học trung đại Việt Nam.
• Khẳng định chữ Nôm Tày là di sản chữ viết vô giá duy nhất trong 19 di sản phi vật thể quốc gia, phản ánh thế giới quan sinh thái nhân văn độc đáo của cộng đồng người Tày tại 23 tỉnh thành.
• Cung cấp nguồn tư liệu giảng dạy văn học địa phương chuẩn xác cho hơn 30 trường phổ thông, kế thừa tinh hoa từ hơn 40 công trình lý luận phê bình uy tín.
• Định hướng kế hoạch hành động giai đoạn 2026-2030 với 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm số hóa văn bản, sân khấu hóa nghệ thuật và đào tạo truyền dạy di sản trong cộng đồng.
• Kêu gọi các nhà khoa học, cơ quan quản lý văn hóa và thế hệ trẻ chung tay hành động ngay hôm nay để gìn giữ, phát huy kho tàng gần 100 tác phẩm truyện thơ Nôm Tày trường tồn cùng văn hiến dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, phần Nội dung của luận văn gồm ba chƣơng: Chƣơng 1: Một số vấn đề lí luận và thực tiễn liên quan đến đề tài Chƣơng 2: Thiên nhiên miền núi trong truyện thơ Nôm Tày Chƣơng 3: Hình tƣợng con ngƣời miền núi trong truyện thơ Nôm Tày 9 NỘI DUNG Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Đặc trƣng và truyền thống văn hóa của dân tộc Tày 1. Vài nét về người Tày Ngƣời Tày hay còn gọi là Thổ là một trong số 54 dân tộc tại Việt Nam, là dân tộc lớn thứ hai sau ngƣời Kinh. Ngƣời Tày có nguồn gốc và mối quan hệ gần gũi với ngƣời Choang tại Quảng Tây, Trung Quốc.

Ngƣời Tày nói tiếng Tày, một ngôn ngữ thuộc ngữ chi Thái của hệ ngôn ngữ Kra-Dai. Tộc ngƣời Tày xuất hiện ở miền bắc Việt Nam từ rất sớm. Trong cuốn Các dân tộc Tày Nùng ở Việt Nam, tác giả Nguyễn Đình Khoa cho rằng: “Theo một số nhà nghiên cứu thì vào khoảng hai ba nghìn năm nay các tộc ngôn ngữ Tày - Thái đ có hai lần thiên cư l n xuống phương nam: một lần vào nửa cuối thiên niên kỉ I trư c công lịch, một lần vào những thế kỉ của thiên niên kỉ I và đầu thiên niên kỉ II sau công lịch” [28, 116] Những thiên cƣ lớn ấy đã trải qua nhiều thăng trầm, nhiều biến cố lịch sử và cuối cùng cũng đi đến ổn định: “Gi i hạn cực nam của họ là ở miền núi rừng Việt Bắc”. Bên cạnh đó, một bộ phận khác ổn định muộn hơn, đó là các tộc Thái ở khu vực Tây Bắc và các huyện miền tây Thanh Hóa, Nghệ An ngày nay.

Ngoài ra ngƣời Tày còn di cƣ tới một số tỉnh Tây Nguyên nhƣ Đắk Lắk và Lâm Đồng.2 Truyền thống văn hóa của dân tộc Tày Phong tục tập quán là yếu tố quan trọng góp phần tạo nên sự đặc sắc cũng nhƣ độc đáo cho văn hóa dân tộc Tày. Từ bao đời nay, đồng bào dân tộc Tày đã cƣ trú tập trung thành bản, thƣờng ở ven các thung lũng, triền núi thấp trên miền thƣợng du. Tên bản của ngƣời Tày thƣờng gọi theo tên đồi núi, đồng ruộng và khúc sông. Mỗi bản có từ 15 đến 20 nhà, bản lớn chia ra nhiều xóm nhỏ.

10 Ngôi nhà truyền thống của ngƣời Tày là nhà sàn, họ thƣờng chọn những loại gỗ quý để dựng nhà, nhà có 2 hoặc 4 mái lợp ngói, tranh hoặc lá cọ. Điểm khác biệt và độc nhất của dân tộc Tày đó chính là tục kết hôn trong cùng dòng họ. Các cặp nam nữ sẽ đƣợc quyền tự do tìm hiểu trƣớc khi tiến tới hôn nhân nhƣng có đƣợc phép kết hôn hay không là tùy theo quyết định của hai gia đình. Hôn lễ của ngƣời Tày theo phong tục truyền thống sẽ đƣợc tiến hành qua các nghi thức nhƣ lễ dạm, lễ ăn hỏi, lễ sêu tết, lễ báo ngày cƣới, lễ cƣới, lễ đón dâu, đƣa dâu.

Bên cạnh đó, dân tộc Tày còn có những phong tục tập quán khác nhƣ lễ tảo mộ, lễ tang. Ngƣời Tày chủ yếu theo tín ngƣỡng thờ cúng tổ tiên, trong ngôi nhà của họ bàn thờ luôn đƣợc đặt ở nơi trang trọng nhất của ngôi nhà. Đồng bào quan niệm: “Vạn vật hữu linh” nên họ coi mọi thứ đều có linh hồn, ngƣời chết đi về thế giới bên kia và vẫn theo dõi mọi hoạt động của ngƣời trần. Trong gia đình có bất cứ công việc gì xảy ra thì gia chủ đều phải khấn báo với gia tiên.

Ngoài ra, khách và phụ nữ có thai, mới sinh thì không đƣợc phép ngồi hay nằm trên ghế, giƣờng trƣớc bàn thờ. Với ngƣời Tày thì ngày tảo mộ (3/3 âm lịch) là ngày lễ quan trọng nhất. Tuy nhiên ngoài tín ngƣỡng thờ cúng tổ tiên ngƣời Tày còn chịu ảnh hƣởng của Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo mặc dù họ không theo một trƣờng phái tƣ tƣởng nào. Theo văn hóa dân tộc Tày, truyền thống làm ruộng nƣớc, thâm canh, áp dụng các biện pháp thủy lợi nhƣ đào mƣơng, bắc máng, đắp phai, làm cọn lấy nƣớc tƣới ruộng đã trở nên quen thuộc và là một phần không thể thiếu trong cuộc sống sinh hoạt hàng ngày của ngƣời Tày.

Nhờ sự gắn bó với cuộc sống thiên nhiên, vì vậy nguồn lƣơng thực, thực phẩm chủ yếu của ngƣời Tày thƣờng là những sản phẩm thu đƣợc từ hoạt động sản xuất ở vùng có rừng, sông, suối, đồi núi bao quanh nhƣ lúa, ngô, khoai, sắn, các loại rau và quả lê, táo, mận, quýt, hồng. Bên cạnh đó, các món ăn trong bữa cơm gia đình của đồng Tày rất phong phú và đa dạng. Về ẩm thực ngƣời Tày ƣa chuộng những món ăn có vị chua nhƣ món thịt trâu xào măng chua, thịt lợn chua, cá ruộng ƣớp chua, canh cá lá chua và các loại quả có vị chua nhƣ khế, sấu, trám, tai chua đều đƣợc họ sử dụng trong các món ăn. 11 Khi nhắc đến những n t đặc sắc và ấn tƣợng của văn hóa dân tộc Tày thì không thể nào bỏ qua yếu tố về trang phục.

So với các dân tộc khác thì trang phục của ngƣời Tày lại có vẻ giản đơn hơn. Tuy vậy nhƣng những bộ y phục của đồng bào dân tộc này luôn tạo ra nét riêng biệt và mang lại cho ngƣời mặc vẻ đẹp thuần khiết, giản dị. Với dân tộc Tày, trang phục cổ truyền thƣờng đƣợc làm từ vải sợi bông tự dệt, đƣợc nhuộm chàm đồng nhất trên trang phục nam và nữ và hầu nhƣ không có hoa văn trang trí cầu kỳ. Họ đeo phụ kiện để trang trí là các đồ trang sức làm từ bạc và đồng nhƣ khuyên tai, kiềng, lắc tay, xà tích.

Ngoài ra họ còn có thắt lƣng, giày vải có quai, khăn vấn và khăn mỏ quạ bằng màu chàm đồng nhất. Trang phục của ngƣời dân tộc Tày có thể đƣợc coi là đơn nhất trong những bộ trang phục của 54 thành phần dân tộc khác nhau của Việt Nam, tuy thế nó lại chứa đựng những ý nghĩa tốt đẹp và có giá trị văn hóa. Nói đến ngƣời Tày là nói đến một nền văn nghệ cổ truyền phong phú. Đó là nững bài hát then, hát lƣợn, hát sli đƣợc dùng trong sinh hoạt khác nhau, các thể loại dân ca nổi tiếng của ngƣời Tày.

Bộ nhạc cụ chính nhƣ Đàn tính, Lúc lắc. Đàn tính là loại nhạc cụ có mặt trong tất cả những sinh hoạt văn hóa tinh thần của ngƣời Tày, nhƣ linh hồn trong nghệ thuật dân ca dân vũ Tày. Bao đời nay đàn tính có vai trò nhƣ một phƣơng tiện giao tiếp mang đậm bản sắc. Ngoài ra, ngƣời Tày còn có một nền văn học cổ truyền phong phú thể hiện qua nhiều bài thơ, truyện thơ và những câu truyện cổ tích.

Ngƣời Tày luôn có một sự tự hào to lớn về những n t văn hóa truyền thống phong phú, đa dạng, đậm đà bản sắc dân tộc, kết tinh nên những giá trị nhân văn cao đẹp. Trong đời sống hiện đại, những nét văn hóa dân gian này vẫn đƣợc cộng đồng ngƣời Tày giữ và bảo lƣu từ đời này sang đời khác. Khái quát về chữ Nôm Tày và truyện thơ Nôm Tày 1. Khái niệm, sự ra đời và đặc trưng của chữ Nôm Tày Trong số 19 Di sản Văn hóa phi vật thể cấp quốc gia đƣợc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTT&DL) công nhận, có duy nhất 1 di sản thuộc loại hình tiếng nói, chữ viết, đó là Di sản chữ Nôm của ngƣời Tày.

12 Chữ Nôm Tày là chữ viết của ngƣời Tày - dân tộc sinh sống chủ yếu ở miền bắc Việt Nam. Chữ Nôm Tày đƣợc xây dựng trên cơ sở các nét, các bộ thủ và các chữ Hán nguyên bản theo ba yếu tố hình - âm - nghĩa, trong đó về ngữ âm là sử dụng âm Hán - Việt. Trong ngôn ngữ của ngƣời Tày, chữ Nôm có phần uyển chuyển, giàu và đẹp hơn, điều đó đã khiến cho lời ăn tiếng nói của ngƣời Tày trở nên hết sức phong phú, tinh tế và khái quát. Số lƣợng đơn vị ngữ âm đa đạng đã tạo ra các từ ngữ diễn đạt mọi khía cạnh của đời sống vật chất và tinh thần bên cạnh vốn từ vay mƣợn từ tiếng Hán và tiếng Việt.

Vốn ngôn ngữ phong phú đó đã trở thành phƣơng tiện lƣu truyền một kho tàng văn học bao gồm: truyện cổ tích, thần thoại và vốn thi ca cổ truyền trong đó có dân ca trữ tình, thơ ca đám cƣới, hát ru, văn cúng bái, văn than và đáng kể hơn là những ngƣời trí thức Tày vừa bảo tồn vừa sáng tác ra một số lƣợng tƣơng đối lớn truyện thơ Nôm có giá trị. Về thời điểm ra đời của chữ nôm Tày cho đến thời điểm này chƣa có một tài liệu nào cụ thể, tất cả đều là giả thiết. Một giả thiết có tính lô-gich nhất là: “Ông Lý Thế Khanh sinh năm 1389 tại Hòa An (Cao Bằng) là ngƣời đầu tiên đã cải biên chữ Hán thành chữ Nôm Tày. Đến thời kỳ nhà Mạc lên đóng đô ở Cao Bằng (1592 - 1677) xuất hiện một số học giả ngƣời Tày nhƣ Nông Quỳnh Vân, Bế Văn Phủng… có đủ kiến thức và điều kiện đã hoàn thiện hệ thống chữ Nôm Tày nhƣ ngày nay.

Trong sách dạy bảo chữ Nôm của ông Hoàng Văn Đại, là thầy giáo ở bản Na Rì (Bắc Kạn) soạn vào tháng Giêng năm Canh Thìn triều vua Minh Mạng (1820), tức là cách đây 196 năm có ghi nhƣ sau: “Chữ Nôm của tổ tiên ta đƣợc truyền lại từ thời nhà Mạc lên đóng đô ở Cao Bằng với các ông nhƣ Bế Văn Phủng và Nông Quỳnh Vân là ngƣời dân tộc ta đã có công chế tác ra mà còn đến thời ta đây”. Qua khảo sát thấy đƣợc đa số các học giả đồng tình cho rằng vào thế kỷ XVII chữ Nôm Tày đã trở nên hoàn thiện bởi nó xuất hiện trong ượn tứ quý của 13 Nông Quỳnh Vân, ượn tam nguyên của Bế Văn Phủng, tƣơng truyền là những ông tổ làn điệu Then của ngƣời Tày. Ngoài ra giáo sƣ Trần Quốc Vƣợng cũng đóng góp ý kiến về huyền thoại tổ nghề Mo - Then nhƣ sau: “Khi nhà Mạc ở Cao Bằng mòn m i đi vì các cuộc đánh phá của nhà Lê - Trịnh và mất ngôi hẳn từ 1677 (tàn dư quân ạc v n c n đến quãng 1744) thì các ca công, nhạc công của triều đình tản mát vào trong dân và Tày hóa. Trư c và sau đó, do có hiểu biết về âm nhạc cung đình ê - Mạc, họ dạy cho dân, cho các ông Mo - Then nhiều bài hát, bản nhạc.