MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Sinh con là vừa là một hiện tượng sinh học nhưng trở thành người mẹ là một hiện tượng xã hội. Để Ďạt Ďược vai trò làm mẹ, người phụ nữ cần có một quá trình thích ứng với một loạt sự biến Ďổi của cuộc sống. Đây là giai Ďoạn chuyển Ďổi to lớn, từ việc sống riêng với cá nhân mình sang cuộc sống của hai người, vì Ďời sống của con có liên quan chặt chẽ với cuộc sống của người mẹ.
Do Ďó, người mẹ cần có quá trình thích ứng với hoàn cảnh sống mới Ďể cân bằng Ďời sống tinh thần của mình cũng như có thể tạo dựng Ďược bản sắc cá nhân trong chặng Ďường mới của cuộc Ďời. Làm mẹ là một thiên chức thiêng liêng mang lại nhiều niềm vui nhưng cũng có nhiều thách thức, khó khăn Ďến với Ďời sống của người phụ nữ. Hầu hết, các nghiên cứu Ďều Ďồng thuận rằng làm mẹ không phải là Ďiều dễ dàng, nhất là giai Ďoạn Ďầu tiên. Người mẹ không những phải Ďảm nhận chức năng chăm sóc, bảo vệ Ďứa trẻ mà còn cần cố gắng trở thành ―một người mẹ Ďủ tốt‖ trong quan hệ Ďối tượng với trẻ, giúp trẻ thỏa mãn cả nhu cầu phát triển thể chất lẫn tâm lí [dẫn theo 28].
Đây là công việc Ďem lại nhiều gánh nặng cho người phụ nữ khiến cho không ít người trong số họ gặp phải các vấn Ďề sức khỏe nói chung và sức khỏe tâm thần nói riêng như trầm cảm, lo âu, stress sau sinh, rối loạn gắn bó, v. Theo chẩn Ďoán và thống kê cho rối loạn tâm thần (Hiệp hội Tâm thần Mỹ, 2000) có Ďến 70% phụ nữ phải trải qua hiện tượng thoáng buồn sau sinh (baby blues), 10-15% bị trầm cảm sau sinh [dẫn theo 98]. Khi một người mẹ gặp khó khăn tâm lí thì không chỉ ảnh hưởng Ďến chất lượng sống của chính họ mà còn ảnh hưởng tới sự phát triển của trẻ. Thực trạng về rối nhiễu tâm trí của phụ nữ sau sinh Ďang ngày càng Ďược xã hội quan tâm và lo ngại.
Trên thế giới và ở Việt Nam, một số những vụ án gây rúng Ďộng xã hội mà người gây ra là những bà mẹ mới sinh con. Do Ďó, việc tìm hiểu thực trạng thích ứng với vai trò làm mẹ của phụ nữ sau khi sinh con (sau Ďây gọi tắt là phụ nữ sau sinh - PNSS) cũng như các yếu tố có liên quan tới sự thích ứng này là một vấn Ďề Ďáng quan tâm. Các kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp bằng chứng khoa học cho việc xây dựng các biện pháp 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tăng cường sự thích ứng với vai trò làm mẹ của phụ nữ sau sinh, qua Ďó góp phần nâng cao chất lượng sống cho bản thân người mẹ, cho trẻ thơ và gia Ďình. Trên thế giới, các nghiên cứu về thích ứng với vai trò làm mẹ (VTLM) Ďã Ďược quan tâm nghiên cứu từ cuối thế kỉ trước.
Song, chủ Ďề này còn khá mới mẻ Ďối với phần lớn các nhà khoa học ở Việt Nam. Khảo cứu các nguồn tài liệu trong nước cho thấy Ďa phần các nghiên cứu chỉ tập trung tìm hiểu khía cạnh sức khỏe tâm thần của hay những yếu tố văn hóa - xã hội trong cách nuôi dạy của các bà mẹ mới sinh ở Việt Nam mà chưa chú trọng tới tầm quan trọng của sự thích ứng với vai trò làm mẹ của phụ nữ sau sinh. Do Ďó, có thể nói rằng sự thích ứng với vai trò làm mẹ của phụ nữ sau sinh ở Việt Nam có Ďặc Ďiểm gì khác so với các nghiên cứu trên thế giới là một vấn Ďề còn chưa Ďược làm rõ. Về mặt lí luận, thích ứng là một hiện tượng tâm lí Ďã từ lâu Ďược các nhà tâm lí học quan tâm nghiên cứu.
Nhưng cho Ďến nay, các công trình nghiên cứu về thích ứng chủ yếu Ďặt ra với những biến Ďổi của môi trường bên ngoài như thích ứng học tập, thích ứng nghề nghiệp, thích ứng văn hóa, thích ứng với biến Ďổi khí hậu,. Những công trình nghiên cứu về thích ứng với một giai Ďoạn phát triển của cuộc sống hay với những yêu cầu Ďặt ra từ thế giới nội tâm của chủ thể như việc thích ứng với vai trò làm mẹ còn chưa nhiều. Do vậy, việc tìm hiểu sự thích ứng của PNSS với vai trò làm mẹ là một Ďóng góp thực tiễn cho khái niệm thích ứng trong lí luận tâm lí học. Với những ý nghĩa về mặt lí luận và thực tiễn như vậy, chúng tôi tiến hành nghiên cứu Ďề tài ―Sự thích ứng với vai trò làm mẹ của phụ nữ sau khi sinh con” nhằm làm rõ thực trạng vấn Ďề này ở Việt Nam, Ďể từ Ďó Ďưa ra những giải pháp giúp cho các bà mẹ mới sinh nâng cao Ďược khả năng thích ứng với vai trò làm mẹ.
Đồng thời, kết quả nghiên cứu cũng góp phần làm phong phú và sâu sắc hơn lí luận tâm lí học về thích ứng. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu lí luận và thực tiễn về sự thích ứng với vai trò làm mẹ của phụ nữ sau sinh và các yếu tố ảnh hưởng Ďến sự thích ứng này; từ Ďó Ďưa ra các khuyến nghị nhằm tăng cường sự thích ứng với vai trò làm mẹ của phụ nữ sau sinh. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu 3.
Đối tượng nghiên cứu Biểu hiện và mức Ďộ thích ứng với vai trò làm mẹ của phụ nữ sau sinh và các yếu tố ảnh hưởng Ďến sự thích ứng Ďó. Khách thể nghiên cứu Mẫu nghiên cứu gồm 312 phụ nữ sau khi sinh con từ 0 - 12 tháng thuộc Ďịa bàn thành phố Tuyên Quang và thành phố Hà Nội. Trong Ďó, có 20 người vừa là khách thể Ďiều tra bằng bảng hỏi vừa là khách thể phỏng vấn sâu. Giả thuyết nghiên cứu 4.
Về mức Ďộ thích ứng của các biểu hiện thích ứng với vai trò làm mẹ: Trong ba mặt biểu hiện thích ứng với vai trò làm mẹ mà nghiên cứu Ďưa ra thì sự hài lòng với vai trò làm mẹ có mức Ďộ thích ứng cao nhất, Ďứng thứ hai là sự tự tin với vai trò làm mẹ và Ďứng cuối cùng là hành vi Ďáp ứng vai trò làm mẹ. Về ảnh hưởng của các biểu hiện Ďến sự thích ứng với vai trò làm mẹ: Giải thích cho sự biến thiên của sự thích ứng với vai trò làm mẹ nhiều nhất là sự hài lòng với vai trò làm mẹ, thứ hai là sự tự tin với vai trò làm mẹ và cuối cùng là hành vi Ďáp ứng vai trò làm mẹ. Về các yếu tố ảnh hưởng Ďến sự thích ứng với vai trò làm mẹ: Mức Ďộ thích ứng của phụ nữ sau sinh phụ thuộc vào Ďặc Ďiểm của trẻ; Ďặc Ďiểm nhân khẩu - xã hội, tâm lí và thể chất của người mẹ cũng như sự trợ giúp xã hội Ďối với phụ nữ sau sinh. Trong số các yếu tố ảnh hưởng mà nghiên cứu Ďưa ra thì sự hỗ trợ xã hội, Ďặc biệt là sự hỗ trợ của người chồng có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất Ďến sự thích ứng với vai trò làm mẹ của phụ nữ sau sinh.
Nhiệm vụ nghiên cứu 5. Nghiên cứu lí luận - Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước và thế giới về vấn Ďề thích ứng với vai trò làm mẹ của phụ nữ sau sinh. - Làm sáng tỏ khái niệm Thích ứng, Vai trò làm mẹ, chỉ ra Ďặc Ďiểm của Phụ nữ sau sinh; Từ Ďó xây dựng khái niệm công cụ Thích ứng với vai trò làm mẹ của phụ nữ sau sinh, chỉ ra các biểu hiện và các yếu tố ảnh hưởng tới sự thích ứng với vai trò làm mẹ của phụ nữ sau sinh. 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.
Nghiên cứu thực tiễn - Xây dựng bộ công cụ Ďể phục vụ cho việc nghiên cứu theo mục Ďích Ďã Ďề ra. - Khảo sát thực trạng về biểu hiện và mức Ďộ sự thích ứng với vai trò làm mẹ của phụ nữ sau khi sinh từ 0-12 tháng. - Khảo sát thực trạng và phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố ảnh hưởng với sự thích ứng của phụ nữ sau sinh với vai trò làm mẹ. Giới hạn nghiên cứu 6.
Giới hạn về nội dung nghiên cứu - Thời kì mang thai và sau sinh có sự thay Ďổi về rất nhiều khía cạnh ở người phụ nữ: thể chất, tâm lí, mối quan hệ xã hội. Trong luận án, chúng tôi chỉ nghiên cứu tập trung vào sự thích ứng với sự thay Ďổi về mặt tâm lí - xã hội. - Luận án không nghiên cứu quá trình hay các giai Ďoạn thích ứng với vai trò làm mẹ của phụ nữ sau sinh mà chỉ tập trung làm rõ sự thích ứng của người mẹ sau sinh Ďược thể hiện qua những Ďặc Ďiểm tâm lí nào. - Khung lí luận của luận án Ďược xây dựng dựa trên cách tiếp cận của tâm lí học xã hội, trong Ďó có sử dụng các kết quả nghiên cứu liên ngành (chủ yếu trong lĩnh vực Ďiều dưỡng, y tế công cộng).
Giới hạn về khách thể và địa bàn nghiên cứu Nghiên cứu thực hiện với nhóm khách thể là những bà mẹ và trẻ Ďang ở trạng thái khỏe mạnh. Cả mẹ và trẻ không bị bệnh hoặc rối nhiễu tâm trí, Ďang Ďược Ďiều trị ở các cơ sở y tế. Nghiên cứu sẽ Ďầy Ďủ và hoàn thiện hơn về sự thích ứng với vai trò làm mẹ nếu có thể tiến hành khảo sát từ khi người phụ nữ mang thai. Tuy nhiên, trong khuôn khổ của luận án, chúng tôi tiến hành khảo sát vào giai Ďoạn phụ nữ sau sinh từ 0-12 tháng.
Nghiên cứu tiến hành khảo sát trên nhóm phụ nữ sau sinh ở Ďịa bàn nội và ngoại thành thành phố Tuyên Quang và nội thành thành phố Hà Nội. Nghiên cứu chọn mẫu theo cách tiện lợi, chủ yếu từ các cơ sở tiêm chủng cho trẻ em. 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu 7.
Quan điểm phương pháp luận Luận án Ďược thực hiện theo hướng tâm lí học xã hội, dựa trên các lí luận về tương tác và ảnh hưởng xã hội. Do vậy, luận án có một số nguyên tắc mang tính phương pháp luận sau Ďây: 7. Nguyên tắc hoạt động Quan Ďiểm của Tâm lí học Mác xít khẳng Ďịnh rằng tâm lí Ďược hình thành và biểu hiện qua hoạt Ďộng. Hoạt Ďộng của con người Ďược xem như là một hiện tượng phức tạp, gồm nhiều mặt, nhiều mức Ďộ khác nhau.
Như vậy, sự thích ứng với vai trò làm mẹ Ďược hình thành và biểu lộ thông qua hoạt Ďộng làm mẹ.