Chương 1: Giới thuyết thi pháp học và truyện cổ tích tác giả 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Chương 2: Người kể chuyện, điểm nhìn và thế giới nhân vật trong truyện cổ tích tác giả - Chương 3: Thi pháp kết cấu và kiến tạo không gian, thời gian nghệ thuật trong truyện cổ tích tác giả 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 GIỚI THUYẾT THI PHÁP HỌC VÀ TRUYỆN CỔ TÍCH TÁC GIẢ 1. Giới thuyết thi pháp học Như chúng ta đã biết, khoa nghiên cứu văn học bao gồm ba phân môn đặc thù, đó là lí luận văn học, lịch sử văn học và phê bình văn học. Thi pháp học truyền thống được xem như một chuyên ngành nghiên cứu nằm trong lý luận văn học. Hiện nay, thi pháp học hiện đại đã trở thành một phân môn của nghiên cứu văn học, có vị thế bình đẳng bên ba bộ môn khoa học kể trên.
Tuy vậy, thi pháp học không tồn tại một cách cô lập, khép kín trong bình diện lý thuyết, mà thâm nhập vào mọi hoạt động nghiên cứu lý thuyết, nghiên cứu văn học sử và phê bình văn học. Khi phê bình, phân tích tác phẩm, thi pháp học hướng đến tính văn học, cấu trúc biểu hiện nghệ thuật trên các cấp độ khác nhau. Dưới góc nhìn lịch sử, thi pháp học lại tập trung nghiên cứu sự vận động, tiến hóa của các phương thức, phương tiện và hình thức nghệ thuật trong trong một thời kì văn học, hay một trào lưu văn học, rộng ra là cả nền văn học của một dân tộc. Khi nghiên cứu lí luận văn học, thi pháp học lại hướng đến tìm hiểu các cấu trúc thể hiện bản chất nghệ thuật của văn học.
Vậy thi pháp học là gì? Cho đến nay, có rất nhiều định nghĩa, khái niệm về thi pháp học. Nhà lí luận văn học Nga V.Girmunxki định nghĩa: “Thi pháp học là khoa học nghiên cứu thi ca (văn học) với tư cách là một nghệ thuật” [dẫn theo Trần Đình Sử, 41, tr 10]. Từ định nghĩa này, viện sĩ V.Vinôgrađốp phát biểu cụ thể hơn: “Thi pháp học là khoa học về các hình thức, các dạng thức, các phương tiện, phương thức tổ chức tác phẩm của sáng tác ngôn từ, về các kiểu cấu trúc và các thể loại tác phẩm văn học” [dẫn theo Trần Đình Sử, 41,tr 10]. Và còn nhiều định nghĩa khác của các nhà nghiên cứu văn học trên thế giới khác.
Tiếp thu những quan điểm đó, các tác giả từ điển thuật ngữ văn học (Nxb Giáo dục, 2007) cho rằng: “Thi pháp học là khoa học nghiên cứu thi pháp, tức là hệ thống các phương thức, phương tiện, thủ pháp biểu 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiện đời sống bằng hình tượng nghệ thuật trong sáng tác văn học. Mục đích của thi pháp học là chia tách và hệ thống hóa các yếu tố của văn bản nghệ thuật tham gia vào sự tạo thành thế giới nghệ thuật, ấn tượng thẩm mĩ và chiều sâu phản ánh của sáng tác nghệ thuật”. [12, tr 304] Như vậy, từ tất cả những khái niệm, định nghĩa trên, có thể hiểu đơn giản thi pháp học là khoa học nghiên cứu hình thức nghệ thuật trong khoa nghiên cứu văn học. Nhưng cũng cần hiểu rằng, thi pháp học không đơn giản là kĩ thuật học văn học, mà nó đi sâu vào hoạt động sáng tạo, tư duy nghệ thuật của chủ thể, tức là gắn bó chặt chẽ với mĩ học văn học và triết học nghệ thuật bởi mọi hình thức nghệ thuật bao giờ cũng có cội rễ sâu xa ở truyền thống văn hóa của nơi mà chủ thể sáng tạo được sinh ra và trưởng thành.
Có rất nhiều cách để phân chia thi pháp học thành các bộ phận nhỏ hơn, song cách thức cơ bản thường được sử dụng là dựa trên tiêu chí hướng tiếp cận. Từ đó, thi pháp học có thể được chia ra thành thi pháp học đại cương (thi pháp học lí thuyết), thi pháp học chuyên biệt (thi pháp học miêu tả) và thi pháp học lịch sử. Thi pháp học đại cương nhằm mục đích xây dựng một hệ thống trọn vẹn các thủ pháp, bao quát cả ba phạm vi ngữ âm, từ vựng và hình tượng. Ở khía cạnh này, thi pháp học đồng nhất với lí luận văn học.
Thi pháp học chuyên biệt hướng đến miêu tả tất cả các phương diện ngữ âm, từ vựng và hình tượng của sáng tác văn học để xây dựng mô hình – hệ thống cá biệt của các thuộc tính tác động thẩm mĩ của tác phẩm hay nói khác đi là kết cấu. Đây cũng chính là hướng đi chúng tôi nghiên cứu và vận dụng trong luận văn này để có thể thấy được không gian, thời gian nghệ thuật, hệ thống hình tượng nhân vật… Thi pháp học lịch sử nghiên cứu sự tiến hóa của các biện pháp nghệ thuật cũng như hệ thống các biện pháp ấy bằng phương pháp so sánh lịch sử nhằm chỉ ra những đặc điểm chung của hệ thống văn học thuộc các nền văn 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hóa khác nhau, xác định cội nguồn của chúng cũng như quy luật chung của ý thức nhân loại. Bên cạnh cách phân loại trên, thi pháp học còn có thể chia thành thi pháp học truyền thống và thi pháp học hiện đại. Thi pháp học truyền thống mà điển hình như các công trình Nghệ thuật thi ca của Aristote, Văn tâm điêu long của Lưu Hiệp… thiên về nghiên cứu thể loại, ngôn từ để đưa ra những lời khuyên, lời dạy cho người viết về cách viết.
Còn thi pháp học hiện đại, xuất hiện vào nửa đầu thế kỉ XX, chủ yếu nghiên cứu về đặc trưng văn học và hệ thống các nguyên tắc, biện pháp văn học cụ thể trong lịch sử bao gồm cả phương pháp, phong cách nghệ thuật và thể loại văn học, đặc điểm văn học dân tộc. Thi pháp học hiện đại chia thành rất nhiều trường phái khác nhau, trong đó có thể kể đến trường phái Hình thức Nga; trường phái Phê bình mới Anh, Mĩ; trường phái Phân tích hình ảnh khách thể; trường phái Phân tâm học; trường phái Hiện tượng học; trường phái Thi pháp học cấu trúc – ký hiệu học; trường phái Thi pháp học lịch sử. Những trường phái nghiên cứu này đã giúp tái sinh thi pháp học – bộ môn cổ xưa nhất, trở nên mới mẻ nhất trong khoa nghiên cứu văn học. Nhắc đến thi pháp học hiện đại sẽ thật là thiếu sót nếu không nhắc đến tự sự học – phân nhánh chủ yếu của nó.
Ngành khoa học này mới chính thức xuất hiện vào những năm 70 của thế kỉ XX song nó đã trở thành niềm hứng thú lớn đối với những nhà nghiên cứu văn học. Có thể nhắc đến một số tên tuổi sau đây như R.Barthes với Dẫn luận phân tích cấu trúc tự sự, G.Genette với Ngôn ngữ trần thuật, T.Todorov với Ngữ pháp “Câu chuyện mười ngày”… Tự sự học tập trung khai thác cấu trúc của văn bản trần thuật và các vấn đề hữu quan như điểm nhìn trần thuật, người kể chuyện, giọng điệu trần thuật… hay nói cách khác là nghệ thuật tự sự của văn bản tác phẩm. Vận dụng những lí thuyết và thành tựu của thi pháp học nói chung và tự sự học nói riêng, luận văn của chúng tôi nghiên cứu những sáng tác cổ tích 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của hai nhà văn B.Němcová và Věnceslava dưới góc nhìn thi pháp tự sự. Điều đó cũng có nghĩa rằng chúng tôi tìm hiểu, khai thác nghệ thuật tự sự của các tác phẩm đó, hướng tới làm rõ một vài đặc điểm thi pháp tự sự cổ tích tác giả - một thể loại phổ biến trong văn chương thế giới.
Truyện cổ tích tác giả Với tư cách là nghệ thuật ngôn từ, văn học là một phương tiện vạn năng để phản ánh đời sống hiện thực của con người, cả đời sống vật chất và đời sống tinh thần trong trạng thái phức tạp, vô thường của nó. Theo đó, dù là văn học dân gian (văn học truyền miệng) hay văn học viết, cái đích phản ánh cuối cùng cũng là hiện thực xã hội và lịch sử. Vì thế mối quan hệ tương tác giữa hai loại nghệ thuật ngôn từ này là một tất yếu khách quan. Văn học dân gian và văn học viết có thể thâm nhập lẫn nhau về chất liệu, phong cách hoặc có thể mô phỏng, nhại.
Trong số những hướng thâm nhập, tương tác đó, mô phỏng là hiện tượng xảy ra phổ biến trong văn học thế giới. Hiện tượng này được thấy ở các nhà văn viết truyện cổ tích và truyện ngụ ngôn dựa trên thi pháp của truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn dân gian. Trong luận văn này, chúng tôi quan tâm tới những truyện cổ tích do nhà văn sáng tạo. Để gọi tên thể loại của những sáng tác như vậy, ở Nga, một thuật ngữ thống nhất được đưa ra là truyện cổ tích văn học để phân biệt với truyện cổ tích dân gian.
Còn ở Việt Nam, cho đến nay, chưa có một định nghĩa nào nhận được sự đồng thuận của toàn bộ giới nghiên cứu.TS Lê Chí Quế gọi những tác phẩm như thế là truyện cổ tích mới để phân biệt với những câu chuyện cổ tích “cũ”. Nhà nghiên cứu văn học dân gian Chu Xuân Diên gọi đó là truyện cổ tích của văn học thành văn để phân biệt với truyện cổ tích của văn học dân gian. Một số khác lại gọi truyện cổ tích chuyên nghiệp để khẳng định tính chất có ý thức nghệ thuật trong việc sáng tác. Mỗi định nghĩa trên đều ít nhiều nói lên đặc trưng của những câu chuyện cổ tích – sản phẩm sáng tạo của những nhà văn chuyên nghiệp.
Không 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phủ nhận cách những cách gọi đó và cũng không nhằm đưa ra một định nghĩa hoàn hảo, trong luận văn này, chúng tôi dùng khái niệm truyện cổ tích tác giả để định danh thể loại cho những câu chuyện cổ tích do nhà văn sáng tác. Khái niệm này, trước hết, đã khẳng định những câu chuyện cổ tích ấy là một sáng tác nghệ thuật thực sự, chứa trong mình phong cách cá nhân, thể hiện những quan niệm nghệ thuật của nhà văn. Hơn nữa, nó được định hình và “lưu truyền” bằng chữ viết, văn bản. Những điều này là những điểm khác biệt hoàn toàn với truyện cổ tích dân gian – loại truyện do “tập thể” sáng tác và được lưu truyền bằng hình thức truyền miệng.
Đó chính là những đặc trưng cơ bản của thể loại này.