Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH THI ĐUA, KHEN THƯỞNG 1. Khái niệm, nội dung về chính sách thi đua, khen thưởng 1. Khái niệm chính sách thi đua, khen thưởng 1. Chính sách công Khái niệm chính sách công, tại Việt Nam trong thời gian vừa qua đã tích luỹ được rất nhiều kinh nghiệm để bắt đầu phát triển và hoàn thiện hệ thống chính sách, đã có rất nhiều nghiên cứu khoa học của một số tác giả trên nhiều phương diện, khía cạch liên quan đến hệ thống như: Bài đăng của PGS.
Hồ Viết Hạnh trên Tạp chí Nhân lực khoa học xã hội của Học viện Khoa học xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (số 55/12/2017) đã chỉ ra : Chính sách công là những quyết định của chủ thể được trao quyền lực công nhằm giải quyết những vấn đề lợi ích chung của cộng đồng.TS Lê Chi Mai cho rằng: Đặc trưng cơ bản nhất của chính sách công là chính sách do Nhà nước; Chính phủ ban hành; chính sách công là những hành động hành vi thực tiễn, nó tập trung giải quyết các tồn đọng, vướng mắc đang diễn ra trong quá trình phát triển của đất nước theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá; ngoài ra chính sách công gồm nhiều chính sách quyết định có liên quan rằng buộc lẫn nhau.2 Chính sách thi đua, khen thưởng Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh “Thi đua là yêu nước, yêu nước thì phải thi đua, những người thi đua là những yêu nước nhất”[ 11 ]. Quan điểm ấy chính là động lực to lớn làm cho phong trào thi đua yêu nước có sức mạnh tinh thần vô cùng mạnh mẽ, tồn tại lâu dài, phát triển không ngừng, gắn liền với sự phát triển của dân tộc. Quan điểm thi đua là yêu nước của Chủ tịch Hồ 9 Chí Minh được xây dựng trên nền tảng truyền thống của lịch sử văn hóa dân tộc Việt Nam, đó là lòng yêu nước, ý chí quật cường của con người Việt Nam. Người đã lấy thi đua làm động lực phát huy lòng yêu nước, qua phong trào thi đua bồi dưỡng, nâng cao lòng yêu nước, làm cho lòng yêu nước thể hiện bằng những hành động cụ thể trong lao động sản xuất và chiến đấu.
Luật Thi đua, Khen thưởng số 15/2003/QH11 ngày 26 tháng 11 năm 2003 của Quốc hội đã chỉ rõ: “Thi đua là hoạt động có tổ chức với sự tham gia tự nguyện của cá nhân, tập thể nhằm phấn đấu đạt được thành tích tốt nhất trong xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Khen thưởng là việc ghi nhận, biểu dương, tôn vinh công trạng và khuyến khích bằng lợi ích vật chất đối với cá nhân, tập thể có thành tích trong xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về thi đua, khen thưởng trong phạm vi cả nước” [ 13 ]. Vì vậy, thi đua là một hoạt động có tổ chức dựa trên nguyên tắc tự nguyện, “Xác định rõ những mục tiêu, phạm vi, đối tượng thi đua, trên cơ sở đó chỉ ra các chỉ tiêu và nội dung cụ thể.
Việc xác định nội dung và chỉ tiêu thi đua phải đảm bảo phù hợp, có tính khả thi với thực tế của các tổ chức, địa phương. Thực hiện chính sách thi đua, khen thưởng Phong trào thi đua phải “Có chủ đề, tên gọi phong trào thi đua; nội dung của phong trào thi đua bám sát nhiệm vụ chính trị, kinh tế, chính trị nhiệm vụ trọng tâm, cấp bách của địa phương để đề ra các nội dung phù hợp, cụ thể, thiết thực, phù hợp với điều kiện, khả năng tham gia của cơ quan, tổ chức, cá nhân” nhằm thu được kết quả tốt nhất, thi đua phải đạt được thành tích xuất sắc nhất, tiêu biểu nhất. Thi đua yêu nước chính là biện pháp để xây dựng con người trong tình hình mới, rèn luyện nhân cách, cử chỉ cao đẹp cho cán bộ, công chức người lao 10 động. Thi đua yêu nước làm cho người người đoàn kết, gắn bó và thân tình, cởi mở với nhau hơn, bảo đảm lợi ích cho mình, cho tập thể và cho xã hội.
Thi đua còn là đòn bẩy mạnh mẽ cho sự tiến bộ về kinh tế xã hội, là môi trường học giáo dục chính trị lao động và đạo đức cho cán bộ, nhân dân lao động. Phong trào thi đua yêu nước không chỉ là tạo ra động lực phát triển về vật chất, tinh thần mà còn có tác dụng cải tạo lối sống, phong cách làm việc người lao động, cải tạo con người, giúp con người loại bỏ những tư tưởng cổ hủ, lạc hậu để tiến bộ: “Thi đua là một cách rất tốt, rất thiết thực để làm cho mọi người tiến bộ, cùng nhau phát triển” Ở nước ta, từ các triều đại trước đây việc thi đua, khen thưởng đã được thực hiện. Nguyễn Trãi đã viết: Nhà nước mà thưởng phạt nghiêm minh, kịp thời là Nhà nước vững mạnh. Nhà nước nào phạt nhiều hơn thưởng là Nhà nước đang suy tàn.
Nhà nước nào thưởng nhiều hơn phạt là Nhà nước phồn vinh. Trong sách Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sỹ Liên đã chỉ rõ những hình thức khen thưởng như: Khen thưởng người tiến cử, người hiền tài. Khen thưởng người có lời tâu đúng. Khen thưởng người có công trong chiến trận.
Khen thưởng người có công trong việc đi sứ. Khen thưởng người phò tá có công lao tài đức. Khen thưởng người cấp dưới giữ đúng phép công, không vị nể người quyền quý cấp trên. Khen thưởng người có công làm thủy lợi.
Khen thưởng người có tài văn chương. Khen thưởng người cao tuổi. [10] 11 Đảng, Bác Hồ đã rất quan tâm, chỉ đạo sâu sát đến việc biểu dương khích lệ động viên những gương người tốt, việc tốt. Trên tất cả mọi phương diện như đọc báo, nghe đài, thấy có nghĩa cử đẹp là Bác cho đi kiểm tra ngay để Bác khen thưởng, khen thưởng phải chính xác và kịp thời để động viên phát huy mặt ưu điểm, tích cực, khắc phục mặt khuyết điểm nhằm xây dựng con người mới vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ văn minh.
Luật Thi đua, Khen thưởng đã nêu rõ: “Khen thưởng là việc ghi nhận, biểu dương, tôn vinh công trạng và khuyến khích bằng lợi ích vật chất đối với cá nhân, tập thể có thành tích trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”[ 13 ]. Như vậy, khen thưởng là một vấn đề thuộc phạm trù nghiêm cứu của khoa học xã hội. Khen thưởng là hình thức ghi nhận những thành tích của nhà nước bằng các quyết định khen thưởng của cơ quan, đơn vị có thẩm quyền. Khen thưởng có ý nghĩa động viên và khích lệ bằng tinh thần và vật chất.
Tiêu chuẩn khen thưởng cần được coi như chuẩn mực của xã hội, đồng thời việc mở rộng đối tượng khen thưởng tới các thành phần kinh tế, các tầng lớp xã hội, người lao động cần được mở rộng tạo điều kiện thúc đầy phát triển của đất nước. Ở nước ta hiện nay, khen thưởng là một khâu quan trọng trong quá trình tổ chức và chỉ đạo thực hiện các nhiệm vụ của Đảng và Nhà nước, của mọi cơ quan, tổ chức, là một biện pháp quan trọng trong việc đánh giá kết quả thành tựu, kết quả công việc, là việc thực hiện các chính sách xã hội. Khen thưởng có vai trò cực kỳ quan trọng là đòn bẩy phát triển xã hội, là biện pháp của người quản lý thực hiện nhiệm vụ chính trị của địa phương, đơn vị mình nhằm động viên, khuyến khích các tầng lớp nhân dân, công nhân, tri thức tích cực hăng hái thi đua lập thành tích trong lao động, sản xuất. Chính sách thi đua, khen thưởng là các quy định của Đảng, Chính phủ 12 nhằm đưa ra các chính sách và cách thức giải quyết các vấn đề liên quan đến công tác thi đua, khen thưởng của các tổ chức và cá nhân.
Tất cả các cơ quan, ban ngành, người lao động và mọi cá nhân, tổ chức có trách nhiệm chấp hành các quy định này và thực hiện theo đúng quy định của pháp luật.3 Mối quan hệ giữa chính sách thi đua và chính sách khen thưởng Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói “Thi đua là gieo trồng, khen thưởng là thu hoạch”, chính vì vậy, thi đua trở thành nền tảng cơ bản để trên cơ sở đó lựa chọn được những tổ chức, cá nhân, điển hình tiêu biểu nhất, xứng đáng nhất và kịp thời nhất cho việc khen thưởng; thực tiễn cho thấy ở đâu phong trào thi đua sôi nổi, thực sự là động lực thì ở đó xã hội phát triển quần chúng nhân dân phấn khởi và khen thưởng chính xác, ngược lại ở đâu phong trào thi đua trầm lắng, đơn điệu, hình thức không phù hợp hoặc không phát động phong trào thi đua, thì ở đó phát triển trì trệ, ảnh hưởng đến việc bình xét khen thưởng khó khăn, không chính xác, nhân dân lao động kém phấn khởi, có khi sinh ra những tiêu cực. Khen thưởng kịp thời, chính xác, có tác dụng khuyến khích động viên, cho phong trào thi đua sau được kết quả cao hơn. Vì vậy, không thể coi nhẹ công tác khen thưởng trong phong trào thi đua thi đua, ngược lại không có phong trào thi đua thì không có căn cứ đánh giá thành tích để khen thưởng. Trong những phương pháp tạo động lực, thi đua là một phương pháp mang tính chất đòn bẩy.
Khen thưởng là chất xúc tác của công tác thi đua, thúc đẩy phong trào thi đua phát triển, đạt được thành quả tốt nhất. Thi đua là động lực thúc đẩy tập thể, cá nhân phát huy được tinh thần đoàn kết, nỗ lực, sáng tạo vượt qua khó khăn, phấn đấu vươn lên hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao, như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: “Thi đua tăng cường đoàn kết, mà đoàn kết đẩy mạnh thi đua. Đoàn kết ấy là đoàn kết thật sự và rất chặt chẽ”. 13 Chính khen thưởng vừa là kết quả, vừa là yếu tố thúc đẩy phong trào thi đua phát triển, thực tế cho thấy: Ở đâu làm tốt công tác khen thưởng, một cách chính xác, khách quan dựa trên trên cơ sở kết quả của phong trào thi đua thì ở đó nhân dân, cán bộ sẽ tin tưởng, phấn khởi, sẽ có những thắng lợi mới, nhân tố mới trong phong trào thi đua thời gian tới, hoặc ngược lại.
Cùng với thi đua, công tác khen thưởng góp phần quan trọng vào việc khẳng định lý tưởng sống, lề lối, khẳng định chuẩn mực đạo đức và nhân cách xã hội. Bác Hồ nói: “Trong mỗi con người đều có mặt thiện, mặt ác. Nhiệm vụ của chúng ta là làm cho mặt thiện sinh sôi, nảy nở như hoa mùa xuân, mặt ác phải đẩy lùi”.