Chương 1: Các vấn đề lí thuyết về trường ca - Chương 2: Trường ca trong lịch sử văn học Việt Nam - Chương 3: Nội dung biểu hiện trong trường ca hiện đại Việt Nam - Chương 4: Một số vấn đề về phương thức thể hiện trong trường ca hiện đại Việt Nam. 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com NỘI DUNG Chƣơng 1: CÁC VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT VỀ TRƢỜNG CA 1.1 Khái niệm trƣờng ca Thực tiễn sáng tác đã cho thấy rằng, trường ca là một thể loại rất phức tạp. Trước hết, về bản thân tên gọi, không ít người còn băn khoăn: “Để ứng thí và để chọn làm thuật ngữ tổng quát chỉ thể loại thơ ca hùng tráng, danh từ Trường ca có điểm yếu là vỏ ngôn ngữ của từ chỉ bao hàm được độ dài của sáng tác. Thế nhưng chính độ dài của thể loại lại là một điểm có thể tranh cãi”[93].
Về điểm này, thậm chí có nhà nghiên cứu cho rằng “khái niệm Trường ca không phải là một thuật ngữ chính xác và khoa học. Bởi lẽ, khái niệm này không nói lên được đặc trưng cơ bản của một thể loại thơ nào cả. Hơn nữa, nó còn có thể gây nên một tình trạng mơ hồ, lẫn lộn”[50]. Có thể, đây là những ý kiến mang tính chủ quan, nhưng một phần nó cũng nói lên sự “bất ổn” của thuật ngữ.
Theo ông Hoàng Ngọc Hiến trong Năm bài giảng về thể loại thì “Thể loại ta vẫn quen gọi là Trường ca trong thuật ngữ nghiên cứu văn học Liên Xô(cũ) được gọi là Poema (trong bài này từ Poema tạm dịch là Trường ca) có thể hiểu với một nghĩa rất rộng, thậm chí mông lung”[41,41]. Còn trong cuốn Thuật ngữ lí luận văn học của trường Đại học Sư phạm Vinh tổ chức biên soạn năm 1974 có viết: “Thuật ngữ Trường ca xuất hiện như là để dịch một danh từ nước ngoài. Danh từ Poema trong tiếng Nga chỉ một thể loại văn học dân gian Nga truyền thống với đặc trưng là tác phẩm thơ thể hiện một nội dung lớn có ý nghĩa trọng đại đối với dân tộc. Nhiều khi Trường ca được dùng một cách rộng rãi để chỉ một tác phẩm thơ dài hơi không nhất thiết phải có nội dung lớn.
Trong trường hợp này Trường ca chỉ có ý nghĩa là bài ca, bài thơ dài”[35,255 ]. Như vậy, thuật ngữ trường ca được hiểu theo một nghĩa rất rộng. Trong cuốn Từ điển Thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán chủ biên) trường ca được hiểu là “tác phẩm thơ có dung lượng lớn, thường có cốt truyện tự sự hoặc trữ tình. Trường ca (poème) cũng được dùng để gọi các tác phẩm sử thi (épopee) thời cổ và thời Trung đại, khuyết danh hoặc có tác giả”[34,309].
Thực tế, trong ngôn ngữ châu Âu, người ta không dùng nhiều thuật ngữ để định danh các dạng khác nhau của thể loại văn vần dài này. Người ta chỉ phân biệt hai thuật ngữ chính mang tính loại hình là epic/ poem 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Do các cách dịch khác nhau của cùng một thuật ngữ, các nhà lí luận Việt Nam càng làm cho vấn đề trở nên phức tạp hơn. Về cơ bản, hệ thống này, được chúng ta sử dụng tương đương như sau: Tiếng Hy lạp Tiếng Anh Tiếng Pháp Tiếng Nga Tiếng Việt épopee epic poetry epopee epopeia Sử thi, anh hùng ca, trường ca poème poem poème poema Thơ, trường ca, thơ trường thiên Có thể nói, epic hay poem là những thuật ngữ chỉ loại hình, mang tính khái quát cao nhưng không chỉ ra được các đặc điểm loại biệt của thực tiễn sáng tác vốn phong phú và đa dạng (nhất là trong nền văn học viết), không nói lên được sự độc đáo trong sáng tác của các dân tộc khác nhau.
Vậy nên, dễ hiểu tại sao Truyện Kiều (Nguyễn Du) của Việt Nam lại được các từ điển mở như wikipedia xếp vào loại epic poetry. Dựa trên “cách nhìn” của châu Âu, nhà nghiên cứu văn học Việt Nam người Nga N. Nikulin trong cuốn Lịch sử văn học Việt Nam đã dùng cùng một thuật ngữ cho tất cả các thể loại văn vần dài hơi có trong lịch sử - đặc biệt là văn học trung đại Việt Nam, được người dịch dịch sang tiếng Việt là “trường ca”. Điều này tương ứng với cách gọi ít phân biệt trên thế giới.
Ưu thế lớn nhất khi gom nhiều thể thơ dài của Việt Nam vào một thuật ngữ như vậy, là cho chúng ta thấy rằng, trong văn học Việt Nam cũng tồn tại một loại hình tương ứng với thế giới – có điểm chung với văn học thế giới, và “trường ca” của chúng ta có lịch sử phát triển lâu đời. Tuy nhiên, điều ấy có điểm hạn chế là không thể hiện được sự đặc sắc trong hệ thống thể loại thơ ca Việt Nam so với thế giới – là điều mà Nikulin đã khẳng định; và cho thấy Nikulin không tính đến đặc thù của nền văn học này là văn xuôi phát triển rất muộn, và trong giai đoạn đầu của lịch sử văn học, người ta không có phương tiện phản ánh nào khác là văn vần. Trong các sách lí luận văn học ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu thường hay dùng thuật ngữ “Thơ trường thiên” để chỉ các dạng thơ dài trong lịch sử văn học. Phải nhấn mạnh rằng đây là một thuật ngữ chỉ loại hình, không phải là một thể thơ.
Sự phân biệt đặc trưng các thể loại thuộc thơ trường thiên Việt Nam (Diễn ca, Truyện thơ/ Truyện Nôm, Ngâm khúc, Thơ dài) do dung lượng hạn chế của luận án, được chúng tôi đặt ở phần Phụ lục. 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Như vậy, trường ca theo cách hiểu rộng – hay với tư cách là một loại hình trên thế giới, bao gồm cả các sáng tác cổ điển và các sáng tác hiện đại, cả dân gian và văn học viết, cả tự sự và trữ tình. Tuy nhiên, bên cạnh những định nghĩa rộng cũng có những định nghĩa hẹp hơn về thể loại trường ca. Belinski là nhà lí luận văn học đầu tiên muốn dành tên gọi trường ca cho một loại tác phẩm thơ dài đặc biệt, có đặc trưng riêng về nội dung.
Trong văn học Xô Viết, không phải tác phẩm thơ dài nào cũng được gọi là trường ca. Có sự phân biệt giữa Trường ca và truyện bằng thơ, tiểu thuyết bằng thơ. Vấn đề đặc trưng nội dung của trường ca được đặt ra. Như vậy, ngoài nghĩa rất rộng đã được nói ở trên, thuật ngữ trường ca còn có một nghĩa xác định hơn, chỉ một thể loại tác phẩm thơ đặc biệt có đặc trưng nội dung xác định, chẳng hạn như định nghĩa của viện sĩ Gulaiep “Trường ca là những tác phẩm gồm nhiều phần mang đặc tính sử thi và trữ tình- trường ca đó là một kế tục trực tiếp của sử thi cổ điển và anh hùng ca”[33,233].
Cách hiểu của các nhà lí luận Xô Viết sẽ giúp ta hình dung rõ hơn về trường ca hiện đại ở Việt Nam. Trong văn học phương Tây; kể từ sau các thập niên đầu thế kỷ 20, các hình thức “epic poetry” (thơ trường ca) nói riêng, và “long poems” (“các tác phẩm thơ dài”) nói chung, đã không còn được phổ biến như các thế kỷ trước với đỉnh cao là thế kỷ 19. Tuy thế, thể loại này vẫn xuất hiện và có các kiệt tác với các tên tuổi văn học lớn lao về văn chương hay sáng giá về danh vọng: như D. Walcott (Nobel) với tác phẩm Omeros; Harry Martinson (Nobel 1974) với Aniara.
Còn ở khu vực Bắc Mỹ, với các nhà thơ lớn, thường ít ra cũng có hai, ba tập “long poems”. Và trong nghiên cứu, danh xưng Trường ca mang tính sử thi như chúng ta vẫn quan niệm, được gọi là Epic poetry. Sự phân vân và những bất đồng dai dẳng nhất cũng chính ở vấn đề thuật ngữ: thế nào là long poems bên cạnh epic poetry mang tính sử thi dễ nhận dạng hơn. Bên cạnh đó, trong bản thân các thuật ngữ nhỏ hơn, vấn đề cũng không hề đơn giản.
Chẳng hạn như với thuật ngữ “Modern epic”2, Franco Moretti trong cuốn Modern epic có viết: “hãy tạm cho nó (modern epic ) như là một giả thuyế t được dựng lên để đưa ra ít nhiề u cái cấ p bậc cho một câu hỏi - một câu hỏi quá quan trọng mà mọi người vẫn tiếp tục nh ầm lẫn. Một giả thuyế t khả thi, mà tôi 2 Giới nghiên cứu phương Tây đã dùng thuật ngữ “Modern epic” dành riêng gọi các “trường ca sử thi” từ sau năm 1500 cho đến nay (2 giai đoạn trước được gọi là “Ancient epics”: từ thượng cổ đến năm 500; và “Medieval epics” thời Trung cổ 500-1500). Ở các sách giáo khoa và tự điển quen thuộc (như Wikipedia) cũng dùng các thuật ngữ này.org/wiki/Epic_poetry 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đang cố gắ ng lập trình hóa càng rõ ràng càng tố t sao cho nó có thể được kiể m nghiê ̣m - và nếu cần thiết phản bác - một cách dễ dàng hơn [168,2].Hatto trong bài viết Hướng về sự giải phẫu anh hùng ca/ trường ca (trong cuốn: Traditions of heroic and epic poetry 1) cũng cho rằng: “Epic‟ ở một khía cạnh khác luôn là một thuật ngữ rối rắm, ít nhất là với người làm so sánh”[169,148]. Còn về thuật ngữ “long poems” trong tiếng Anh cũng không đơn thuần là Thơ dài như ở Việt Nam, mà nó bao trùm lên cả “epic poetry”.
Tức là trong các thể loại của “long poem” có cả “epic” như là một subgenres (nhánh). Như vậy, để chúng ta thấy rằng, sự lưỡng lự và thận trọng trong cách hiểu về khái niệm này là hiện tượng phổ biến của nghiên cứu văn học nói chung, không riêng gì Việt Nam. Với những cách hiểu khác nhau, rõ ràng bản thân tên gọi đã trở nên phức tạp. Tuy nhiên, nội hàm khái niệm là do chúng ta hiểu về nó, khu biệt nó như thế nào chứ khái niệm không chỉ nằm ở bản thân lớp vỏ ngôn ngữ, ở nghĩa đen của từ vựng.
Hơn nữa, về mặt lí luận, như Trần Ngọc Vương viết: “Lí luận về Trường ca - một bộ phận của thơ - lí luận về các tác phẩm văn vần dài hơi nói chung, lại càng hiếm. Chưa thể coi lí luận về các thể loại khác là ổn, chỉ có thể nói rằng Trường ca do tần số xuất hiện của nó hiện thời, trở nên không ổn nhất mà thôi”[100]. Lí luận về trường ca của chúng ta chủ yếu tiếp thu từ lí luận của Liên Xô (cũ), phần lớn chỉ dừng lại ở những ý kiến của Bêlinxki, đến nay vẫn chưa tìm được một định nghĩa hoàn chỉnh và chính xác chứ chưa nói đến việc hệ thống hoá.