CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SỰ THAM GIA CHÍNH TRỊ CỦA PHỤ NỮ 1. Khái niệm tham gia chính trị và tham gia chính trị của phụ nữ 1. Khái niệm “tham gia chính trị” Khi xuất hiện giai cấp, chính đảng và nhà nước, xã hội mang đặc trưng của một xã hội chính trị. Trong đời sống xã hội bắt đầu xuất hiện một lĩnh vực đặc thù là hoạt động chính trị và đời sống chính trị.
Tham gia vào hoạt động đó, xét về mặt hành vi, đó là sự tham chính với rất nhiều hình thức biểu hiện và mức độ khác nhau. Con người không chỉ hiện diện với tư cách là con người xã hội (nói chung), con người kinh tế- đảm bảo, đáp ứng nhu cầu sinh tồn phải tham gia hoạt động sản xuất (gắn với lao động sản xuất, kinh tế, kinh doanh để thực hiện lợi ích vật chất), mặt khác còn là một con người chính trị (thực hiện quyền tham gia hoạt động chính trị trong đời sống hiện thực). Biểu hiện phổ biến nhất của con người chính trị là người công dân, đối diện với nhà nước và thể chế luật pháp, thực hiện các quyền và nghĩa vụ công dân theo quy định của Hiến pháp và pháp luật. Tham gia bầu cử hoặc trực tiếp ứng cử, tranh cử- đó là một hành vi chính trị, một hoạt động tham gia chính trị trong đời sống chính trị.
Xét về con người cụ thể, lại có những cá nhân hoặc một tầng lớp hoạt động chính trị chuyên nghiệp, có vị thế xã hội và có chức vụ, danh vị trong hệ thống tổ chức quyền lực, từ các chính khách, nghị sĩ (đại biểu Quốc hội), đến thủ lĩnh chính trị (các đảng và các tổ chức đoàn thể chính trị). Các nhà hoạt động chính trị - xã hội đó tập hợp thành chính giới. Tham gia chính trị không đồng nhất chỉ với giành quyền lực, nắm giữ quyền lực bởi những người quyền thế, có chức vụ địa vị. Đó mới chỉ là một phương diện hẹp, dù rất quan trọng, phương diện mang sắc thái cá thể của con người chính trị.
9 Thuật ngữ tham gia chính trị nói chung chỉ những hoạt động tự nguyện của các thành viên của một xã hội tác động đến quá trình hình thành các luật lệ và chính sách công. Quyền tham gia là một khía cạnh quan trọng của nhà nước dân chủ và là một loại quyền vốn có trong các quá trình dân chủ. Tham gia chính trị là một thuật ngữ được sử dụng để chỉ các hoạt động của con người ở tất cả các cấp độ của hệ thống chính trị. Tham gia chính trị được định nghĩa theo cách này bao hàm sự thực thi quyền lực trong lĩnh vực nhà nước và cả lĩnh vực phi nhà nước.
Sự tham gia có thể được nhìn nhận từ hai khía cạnh là mức độ và phạm vi. Mức độ một cá nhân can dự vào vấn để chính trị như thế nào và phạm vi nào tham gia để đạt mục tiêu. Phạm vi tham gia chính trị thường tăng lên vì bản chất phức hợp của hoạt động chính trị đòi hỏi sự tham gia vào các vấn đề khác nhau, từ các cuộc bỏ phiếu đến tham gia vào các ủy ban chuyên môn có tính kỹ thuật hoặc trở thành một bộ trưởng. Tham gia chính trị có thể được định nghĩa là những hoạt động của các công dân với tư cách cá nhân mà nhờ đó họ tìm cách tác động hoặc ủng hộ chính phủ và chính trị.1 Định nghĩa này rộng hơn hầu hết các định nghĩa khác.
Vì nó bao gồm không chỉ vai trò hoạt động mà con người theo đuổi nhằm ảnh hưởng tới các kết quả chính trị mà còn cả các hoạt động ủng hộ và các hoạt động có tính nghi thức. Theo Almond và Powel, “Tham gia chính trị là sự can dự của các thành viên của một xã hội vào quá trình hoạch định chính sách của một hệ thống.2 Tham gia chính trị là một thành phần căn bản của tất cả các hệ thống chính trị. Sự tham gia giúp cho các cá nhân hoạt động có hiệu quả và gắn kết họ với hệ thống chính trị. Tỷ lệ và mức độ tham gia càng cao, càng có nhiều hình thức tham gia chính trị.
Sách bách khoa quốc tế về khoa học xã hội (International Encyclopaedia of Social Sciences) định nghĩa tham gia chính trị là những cách thức căn bản nhờ đó đạt được sự đồng thuận trong một nền dân chủ, và những người cai 1 10 Lester W. Goel, Political Participation: How and Why Do People Get Involved in Politics (Tham gia chính trị, như thế nào và tại sao con người lại tham gia chính trị), Rand Mcnally, Chicago, 1977, p2. Powell Jr, Comparative Politics: A Developmental Approach (Chính trị học so sánh, cách tiếp cận phát triển), Amerind Publishing Company, New Delhi, 1975, p. 10 trị phải có trách nhiệm giải trình với những người bị trị.
3 Sự tham gia thể hiện ở các quá trình như bỏ phiếu, tìm kiếm thông tin, thảo luận và hình thành niềm tin, tham dự các buổi hội họp, đóng góp tài chính và quan hệ với các đại diện nhà nước. Các nghiên cứu về tham gia chính trị đều thống nhất cao rằng, tham gia chính trị của công dân là dấu hiệu phân biệt các nhà nước hiện đại. Các nhà nước hiện đại được phân biệt với các nhà nước truyền thống bởi mức độ người dân tham gia vào chính trị. Mức độ tham gia chính trị cao thường gắn với dân chủ, nó mang lại lợi ích cho cả các cá nhân và cho xã hội.
Tham gia chính trị được coi là điều kiện thiết yếu của dân chủ. Các nghiên cứu cũng chi ra rằng tất cả các công dân không tham gia một cách như nhau hoặc theo cùng một cách và các quá trình chính trị. Văn hóa chính trị của một xã hội ảnh hưởng mạnh mẽ đến tính chất tham gia chính trị của các cá nhân. Mục đích thực sự và tác động của tham gia chính trị là làm cho công dân không phải là khán giả thụ động mà là một tác nhân trong chính trị, cho phép công dân thể hiện sự bất đồng của mình, sự xem xét, phê phán và ngăn chặn hoặc ủng hộ, thúc đẩy các đề xuất, chính sách của chính phủ.
Các phương thức tham gia chính trị Các công dân có thể tham gia một cách khác nhau và theo những cách khác nhau để tác động đến nhà nước và hệ thống chính trị. Tuy nhiên những cách thức tham gia chính trị khác nhau này phụ thuộc vào các công dân những người tham gia theo những cách mà họ hành động, các áp lực mà họ có thể gây sức ép và sự phản ứng có tính chất hệ thống đối với các hoạt động của họ. Verba và Nie đã nhóm thành bốn loại tham gia mà thông qua các hoạt động này các công dân có thể tham gia vào đời sống chính trị. Ví dụ, bầu cử; hoạt động vận động tranh cử, các hoạt động cùng hợp tác và mối quan hệ giữa công dân với các quan chức nhà nước.
Mibrath và Goel đề cập thêm cả sự phản đối và tiếp cận với những hoạt động đã được đề cập ở trên, là những hoạt động gắn kết cá nhân với cộng động. 3 International Encyclopedia of Social Sciences Vol.12, New York, 1968, p 253 11 Xem xét các phương thức tham gia chính trị, Schonfiesl đã đề cập tới 10 hoạt động bao gồm: ứng cử hoặc nắm giữ các vị trí cơ quan đảng và nhà nước; là thành viên của một đảng hoặc các tổ chức chính trị khác; làm việc trong một cuộc bầu cử; tham dự các cuộc họp chính trị hoặc các cuộc mít tinh; đóng góp tài chính cho đảng hoặc ứng cử viên; liên lạc. tiếp xúc với các quan chức nhà nước; thể hiện quan điểm chính trị một cách công khai để thuyết phục người khác; tham dự các cuộc tranh luận chính trị; bỏ phiếu và thể hiện sự ủng hộ chính trị. Như vậy, tham gia chính trị mang nội dung chính trị- xã hội rất rộng lớn với nhiều chủ thể khác nhau (cá nhân, tập thể, cộng đồng, con người, tổ chức, bộ máy, quan hệ chỉ huy - điều khiển, lãnh đạo, quản lý…).
Tham gia chính trị vừa biểu hiện là hoạt động và hành vi chính trị thực tiễn lại vừa bao hàm hoạt động nghiên cứu khoa học, tổng kết thực tiễn chính trị, giáo dục- đào tạo, huấn luyện, tuyên truyền- cổ động… Tham gia chính trị có mức độ, trình độ cao nhất là cầm quyền, thực thi quyền, thực hiện vai trò, chức năng lãnh đạo- quản lý, bang giao chính trị, gắn với con người có tên, tuổi, chức vụ, thẩm quyền từ trung ương đến cơ sở. Các yếu tố tác động tới tham gia chính trị Tham gia chính trị là một hiện tượng phức tạp trong đời sống chính trị xã hội. Nó phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tâm lý, kinh tế- xã hội và chính trị. Đây là những yếu tố tạo nên xu hướng tham gia tích cực hay bị động cho các cá nhân.
Các nghiên cứu cũng chi ra rằng tất cả các công dân không tham gia một cách như nhau hoặc theo cùng một cách vào các quá trình chính trị. Văn hóa chính trị của một xã hội ảnh hưởng mạnh mẽ đến tính chất tham gia chính trị của các cá nhân. Môi trường tâm lý Tham gia chính trị có xu hướng đáp ứng nhu cầu tâm lý của cá nhân muốn thoát khỏi trạng thái cô đơn. Nó thể hiện mức độ các công dân quan tâm đến chính trị và các vấn đề công cộng.
Sự gắn bó về mặt tâm lý của một người đối với các mục tiêu chính trị chắc chắn quyết định mức độ và sự hấp dẫn của tham gia chính trị. 12 Trong bất kỳ xã hội nào cũng có những người rất để ý và quan tâm đến những vấn đề chính trị và cũng có những người không hề quan tâm tới những vấn đề này. Sự khác nhau có thể là do sự khác nhau về thái độ tâm lý của họ. Trong tình huống này, rõ ràng là những người quan tâm chắc chắn tích cực hơn trong đời sống chính trị so với người không quan tâm.
Nói chung người ta tin tưởng rằng, nam giới về mặt tâm lý quan tâm tới chính trị nhiều hơn phụ nữ. Môi trường kinh tế - xã hội Môi trường kinh tế - xã hội có ảnh hưởng trực tiếp tới tham gia chính trị.