Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THÁI ĐỘ CỦA CHA MẸ ĐỐI VỚI VIỆC GIÁO DỤC GIÁ TRỊ CHO CON 1. Tổng quan các nghiên cứu về giáo dục giá trị trong gia đình 1. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài Trước thế kỉ XIX, những hiểu biết về khái niệm giá trị và giá trị học, gắn liền với triết học.
Vào đầu thế kỉ XX, giá trị học mới tách ra thành một khoa học độc lập và thuật ngữ “giá trị” được dùng để chỉ một khái niệm khoa học. Sau đó khái niệm giá trị được sử dụng ngày càng phổ biến hơn trong các lĩnh vực khoa học như Triết học, Khoa học xã hội, Kinh tế học, Tâm lý học, Giáo dục học… Cũng từ đó, trong những thập kỉ qua, vấn đề giá trị và định hướng, giáo dục giá trị đã được nhiều nước trên thế giới quan tâm. Các công trình nghiên cứu giá trị và định hướng giá trị của thanh thiếu niên được đặc biệt chú ý. Có thể đưa ra những nghiên cứu nổi bật sau: Năm 1977 – 1978, trung tâm nghiên cứu khoa học về thanh niên của Bungari, trong chương trình nghiên cứu về giáo dục đạo đức cho thanh niên đã đề cập nhiều đến vấn đề định hướng giá trị cho thanh niên, đặc biệt là về sự khác biệt trong thang giá trị của thanh niên so với thế hệ cha ông.
Ở Hunggari, năm 1987, Szabo Hdibo và một nhóm nghiên cứu đã có một chương trình nghiên cứu về giá trị và định hướng giá trị của thanh niên. Năm 1985, Viện nghiên cứu thế giới của Nhật Bản đã nghiên cứu thanh niên, trên 11 nước (Nhật, Mỹ, Anh, Đức, Pháp…), Viện khảo sát xã hội châu Âu (EVS) điều tra thanh niên ở 10 nước châu Âu (Pháp, Bỉ, Hà Lan, Ý, Đức…), cả 2 cuộc điều tra này đều đề cập tới vấn đề giá trị và định hướng giá trị của thanh niên nhằm chuẩn bị cho họ sẵn sàng bước vào cuộc sống. Năm 1986 - 1987, UNESCO đã đề nghị The Club Rome tiến hành cuộc điều tra quốc tế về giá trị đạo đức của con người chuẩn bị bước vào thế kỉ XXI. Mục đích của cuộc nghiên cứu là hướng dẫn người làm công tác giáo dục các vấn đề về giá trị đạo đức, đề nghị họ mở rộng điều tra hơn nữa và sử dụng những điều đó vào hệ thống giáo dục của các nước, ở tất cả những nơi mà lớp trẻ cần được giáo dục về 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giá trị đạo đức một tài liệu đã được công bố nhờ kết quả khảo sát trong 9 tháng của các chuyên gia xuất sắc trên 5 lục đại diên cho các luồng tư tưởng khác nhau tham gia.
Cho đến nay tài liệu đó vẫn còn nguyên tính thời sự. Các nước trong khu vực cũng rất nhạy cảm với vấn đề nghiên cứu giá trị, đưa những vấn đề giáo dục giá trị vào trong nhà trường và toàn xã hội [24, tr. Trong khoảng 10 năm trở lại đây, các nước châu Á và Đông Nam Á đã có nhiều cuộc hội thảo, tập huấn về vẫn đề nghiên cứu giá trị và giáo dục giá trị, nhiều tài liệu về giáo dục giá trị của các nước được công bố. Đáng chú ý là “chương trình giáo dục cho người Philipin (1988), đã đưa ra 5 mục tiêu giáo dục giá trị: con người phát triển đầy đủ, tự vươn lên; có ý thức trách nhiệm; luôn góp phần xây dựng đất nước; có ý thức sâu sắc về chủ nghĩa dân tộc; có lòng tin vào thượng đế.
Với các giá trị cốt lõi sau: thể lực, tinh thần, trí thức, đạo đức, trách nhiệm xã hội, tinh thần dân tộc và chủ nghĩa yêu nước [24, tr. Rất nhiều các quốc gia khác như Thái Lan, Indonesia cũng đã nghiên cứu và đưa ra những hệ giá trị chung cho nhân dân mỗi nước, hay như một số ý kiến của các chuyên gia đã được Nguyễn Quang Uẩn và các đồng sự tổng hợp, đưa ra 10 giá trị chung cho các nước khu vực Đông Á: 1.không tin vào chủ nghĩa cá nhân; 2.tin vào những gia đình lành mạnh; 3.luôn rất coi trọng việc học hành; 4.tin vào đức tính cần kiệm – thanh đạm; 5.lao động vất vả; 6.làm việc đồng đội; 7.luôn có sự tin tưởng giữa chính quyền nhà nước và nhân dân; 8.mỗi công dân là một người có cổ phần trong nước; 9.chính quyền có môi trường đạo đức lành mạnh để nuôi dạy con cái và 10.chính quyền các nước đều mong một nền báo chí tự do nhưng không phải tự do tuyệt đối [24, tr. Đó là 10 giá trị hợp thành một khuôn khổ, giúp cho xã hội và các nước trong khu vực Đông Á luôn có sự ổn định, phát triển, phồn vinh trong sự hài hòa giữa các công dân, pháp luật và trật tự. Có lẽ vì lý do đó mà Singapo và Tokyo đã được bầu chọn là 2 thành phố an toàn nhất trên thế giới.
Jacques Satran nghiên cứu về chức năng của gia đình đã coi gia đình là cơ sở, là điểm xuất phát của quá trình hình thành tâm lý, nhân cách con người: gia đình 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là một xã hội vi mô đầu tiên dạy dỗ những hình thức của đời sống vật chất đồng thời với những mã giao tiếp, bắt đầu từ ngôn ngữ, các biểu hiện thái độ xúc cảm, thái độ thân xác và những giá trị tinh thần, trí tuệ và tư tưởng của môi trường mà gia đình nằm trong đó, cũng như của xã hội bao quanh nó [26]. Có nghĩa là gia đình tác động rất lớn tới sự phát triển tâm sinh lý, nhân cách của con trẻ, thông quan việc giáo dục, hình thành những các giá trị sống cho con. Nghiên cứu về vai trò của gia đình đối với sự hình thành nhân cách nói chung và định hướng giá trị trong gia đình nói riêng, tác giả Raymond Beach cho rằng, gia đình là nguồn gốc sinh tồn của mỗi cá nhân, cũng là chỗ rất tốt cho con người nảy nở đều đều. Chính gia đình là chỗ bắt nguồn của tất cả các tổ chức học đường, từ cấp thấp nhất đến cấp cao nhất.
Theo ông, văn hóa gia đình nói chung, truyền thống gia đình nói riêng ảnh hưởng đến toàn bộ đời sống tâm lý tinh thần của con trẻ từ giọng nói, ánh mắt, hành vi, cử chỉ, thói quen sinh hoạt. Nhìn chung các công trình nhiên cứu về vấn đề giáo dục giá trị nói chung, giáo dục cho thế hệ trẻ nói riêng trên thế giới rất phong phú, tổng thể. Tuy nhiên vấn các nghiên cứu về hành vi, thái độ, mức độ thưc hiện cũng như tình cảm, cảm xúc của cha mẹ trong việc giáo dục giá trị cho con cái vẫn chưa được nghiên cứu một cách có hệ thống. Các công trình nghiên cứu ở trong nước Khoa học giá trị và chương trình giáo dục giá trị mới được biết đến, quan tâm và phát triển ở Việt Nam mấy thập kỷ gần đây, nhưng đã nhận được sự quan tâm rất lớn trong cách lĩnh vực khoa học như Tâm lý học, Xã hội học, Giáo dục học… Ban đầu, thuật ngữ “giá trị” được người Việt Nam sử dụng với nhiều nghĩa khác nhau trong cuộc sống như: là “giá cả”, “giá trị sử dụng, giá trị trao đổi” trong hàng hóa kinh tế… Hay giá trị là toàn bộ sự tồn tại ở loài người trên thế giới này bao gồm các giá trị vật chất và tinh thần, các giá trị đảm bảo sự tồn tại, cuộc sống của con người cộng đồng.
Giá trị là cái quy định mục đích của hành động. Nguyễn Quang Uẩn và các cộng sự có dẫn: giá trị là phạm trù kinh tế của sản xuất hàng hóa, biểu hiện số lao động trừu tượng của xã hội đã hao phí vào việc sản 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xuất ra hàng hóa; là phẩm chất tốt hay xấu, tác dụng lớn hay nhỏ của sự vật hoặc con người; là phẩm chất tốt đẹp, tác dụng lớn lao [24, tr. Mặc dù có nhiều quan niệm khác nhau về giá trị, nhưng nhìn chung các nhà nghiên cứu đều thừa nhận vai trò quan trọng của giá trị trong đời sống và sự phát triển của con người: trong quá trình phát triển, giá trị bao giờ cũng đóng vai trò chỉ đạo, định hướng cho xã hội theo những mục tiêu được coi là có ý nghĩa to lớn. Sự phát triển của xã hội nhanh hay chậm tùy thuộc ở chỗ giá trị được giáo dục, đinh hướng có phù hợp với quy luật khách quan hay không… có nghĩa là việc định hướng hay giáo dục giá trị cho con người là rất quan trọng và cần thiết [19].
Từ xa xưa đến nay, nhân loại luôn đề cao 3 giá trị cơ bản: CHÂN – THIỆN – MĨ, đối với Việt Nam: + CHÂN: óc mưu trí, sáng tạo + THIỆN: phẩm chất đạo đức, lòng yêu quý đất nước và đồng bào, tinh thần tôn trọng nhân dân và tận tuỵ đấu tranh cho lợi ích chung của xã hội. + MĨ: hoài bão to lớn luôn muốn làm đẹp thêm cho đất nước, đời sống và cho bản thân mình. Cương lĩnh Đảng Cộng sản Việt Nam 1991 nêu các giá trị Chân - Thiện - Mĩ, đặt nhiệm vụ giáo dục 3 giá trị ấy, góp phần phát triển xã hội văn minh hiện đại. Các giá trị chân – thiện – mĩ trong hệ giá trị Việt Nam kế thừa quá khứ, tạo dựng hiện tại, tiến tới tương lai, được truyền bá giáo dục để mọi người đều lấy làm cơ sở định hướng giá trị chung, thước đo con người, đánh giá tiến bộ xã hội.
Những nhà giáo dục học, tâm lý học… cũng đã nghiên cứu sâu về vấn đề này, với rất nhiều chương trình, dự án, công trình nghiên cứu khác nhau về giá trị truyền thống của dân tộc, về thực trạng cũng như xu thế giá trị và giáo dục giá trị của Việt Nam hiện nay, với những kết quả rất thực tế: Chủ tịch Hồ Chí Minh, ngay từ rất sớm cũng đã có những quan tâm nghiên cứu và nhận định rất sâu sắc về tầm quan trọng của những giá trị sống tốt đẹp và việc giáo dục, hình thành ở mỗi con người, đặc biệt là thế hệ trẻ những phấm chất, giá trị tốt đẹp đó: Người hết sức coi trọng con người, coi con người là vốn quý nhất 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của xã hội. Người đề cao hệ giá trị mà con người cần có, cần được giáo dục: “cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư”; trung với nước hiếu với dân [16, tập 5, tr.