Một số vấn đề về tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam hiện nay

Luận văn thạc sĩ kinh tế phân tích ueb một số vấn đề về tập đoàn kinh tế nhà nước ở việt nam hiện nay, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Phan Minh Tuấn
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Một Số Vấn Đề Về Tập Đoàn Kinh Tế Nhà Nước Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2002
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TẬP ĐOÀN KINH TẾ
• 1.1. Khái niệm về Tập đoàn kinh tế
• 1.2. Hình thức tổ chức và các đặc trưng chủ yếu của Tập đoàn kinh tế
• 1.3. Nguồn gốc hình thành và vai trò Nhà nước trong sự hình thành và phát triển Tập đoàn kinh tế
• 1.4. Vai trò và xu hướng phát triển của Tập đoàn kinh tế
• 1.5. Tham khảo sự hình thành và hoạt động của Tập đoàn kinh tế ở một số nước trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CỦA CÁC TẬP ĐOÀN KINH TẾ NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 2.1. Chủ trương và quá trình hình thành Tập đoàn kinh tế Nhà nước ở Việt Nam
• 2.2. Tập đoàn kinh tế Nhà nước ở Việt Nam
• 2.3. Thực trạng hoạt động của các Tập đoàn kinh tế Nhà nước ở Việt Nam
• 2.4. Đánh giá một số thành tựu và hạn chế
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM, NGUYÊN TẮC VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN TẬP ĐOÀN KINH TẾ Ở VIỆT NAM
• 3.1. Quan điểm, chủ trương về sự cần thiết xây dựng, phát triển Tập đoàn kinh tế
• 3.2. Những nguyên tắc và phương hướng xây dựng và phát triển Tập đoàn kinh tế ở Việt Nam
• 3.3. Những giải pháp cơ bản xây dựng và phát triển các Tập đoàn kinh tế ở Việt Nam
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng quan về Tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam

Tập đoàn kinh tế nhà nước (TĐKT) ở Việt Nam đã trở thành một phần quan trọng trong nền kinh tế quốc dân. Được thành lập từ những năm 1990, TĐKT đóng vai trò chủ chốt trong việc thực hiện các chính sách kinh tế của Nhà nước. Chúng không chỉ góp phần vào việc tạo ra giá trị gia tăng mà còn đảm bảo an sinh xã hội và phát triển bền vững. Tuy nhiên, thực trạng hiện nay cho thấy TĐKT vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua để phát triển mạnh mẽ hơn.

1.1. Khái niệm và vai trò của Tập đoàn kinh tế nhà nước

TĐKT là tổ hợp các doanh nghiệp nhà nước, hoạt động dưới sự quản lý của Nhà nước nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế xã hội. Chúng có vai trò quan trọng trong việc điều tiết thị trường, tạo việc làm và đóng góp vào ngân sách nhà nước.

1.2. Lịch sử hình thành và phát triển của Tập đoàn kinh tế

TĐKT ở Việt Nam được hình thành từ năm 1994 với Quyết định 91/TTg. Qua thời gian, chúng đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ việc sắp xếp lại các doanh nghiệp nhà nước đến việc hình thành các tập đoàn lớn mạnh trong nhiều lĩnh vực.

II. Thực trạng hoạt động của Tập đoàn kinh tế nhà nước hiện nay

Mặc dù TĐKT đã đạt được một số thành tựu nhất định, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề tồn tại. Các TĐKT chưa thực sự phát huy được sức mạnh tổng hợp, nhiều doanh nghiệp thành viên hoạt động rời rạc và thiếu sự liên kết chặt chẽ. Điều này dẫn đến việc chưa đạt được mục tiêu phát triển bền vững.

2.1. Đánh giá thành tựu và hạn chế của Tập đoàn kinh tế

TĐKT đã hoàn thành nghĩa vụ nộp ngân sách và tạo việc làm cho hàng triệu lao động. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hạn chế trong việc quản lý và điều hành, dẫn đến hiệu quả hoạt động chưa cao.

2.2. Những thách thức trong quản lý Tập đoàn kinh tế

Các TĐKT đang đối mặt với nhiều thách thức như sự cạnh tranh từ doanh nghiệp tư nhân, vấn đề quản lý kém và thiếu sự đổi mới trong công nghệ. Điều này ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh và phát triển bền vững của TĐKT.

III. Giải pháp phát triển Tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam

Để phát triển TĐKT một cách bền vững, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Việc cải cách quản lý, nâng cao năng lực cạnh tranh và tăng cường liên kết giữa các doanh nghiệp thành viên là rất cần thiết.

3.1. Cải cách quản lý và tổ chức Tập đoàn kinh tế

Cần thiết phải cải cách cơ cấu tổ chức và quản lý của TĐKT để nâng cao hiệu quả hoạt động. Việc áp dụng các mô hình quản lý hiện đại sẽ giúp TĐKT hoạt động hiệu quả hơn.

3.2. Tăng cường liên kết và hợp tác giữa các doanh nghiệp

Tăng cường sự liên kết giữa các doanh nghiệp thành viên trong TĐKT sẽ giúp tối ưu hóa nguồn lực và nâng cao sức cạnh tranh. Việc xây dựng các chương trình hợp tác sẽ tạo ra giá trị gia tăng cho toàn bộ TĐKT.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về Tập đoàn kinh tế

Nghiên cứu về TĐKT đã chỉ ra rằng việc áp dụng các mô hình quản lý hiện đại và công nghệ mới có thể nâng cao hiệu quả hoạt động. Các TĐKT cần phải học hỏi từ các mô hình thành công trên thế giới để cải thiện hoạt động của mình.

4.1. Các mô hình thành công trong quản lý Tập đoàn kinh tế

Nhiều quốc gia đã áp dụng thành công các mô hình quản lý TĐKT, từ đó tạo ra những giá trị kinh tế lớn. Việt Nam có thể tham khảo và áp dụng những mô hình này để cải thiện hiệu quả hoạt động của TĐKT.

4.2. Kết quả nghiên cứu và bài học kinh nghiệm

Các nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng công nghệ mới và cải cách quản lý có thể giúp TĐKT hoạt động hiệu quả hơn. Bài học từ các quốc gia khác cũng cho thấy tầm quan trọng của sự đổi mới trong quản lý.

V. Kết luận và tương lai của Tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam

TĐKT có vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, nhưng để phát triển bền vững, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Tương lai của TĐKT phụ thuộc vào khả năng cải cách và đổi mới trong quản lý và tổ chức.

5.1. Tầm nhìn tương lai cho Tập đoàn kinh tế nhà nước

TĐKT cần phải định hình một tầm nhìn rõ ràng cho tương lai, từ đó xây dựng các chiến lược phát triển phù hợp với xu thế toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế.

5.2. Những yếu tố quyết định sự thành công của Tập đoàn kinh tế

Sự thành công của TĐKT phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm khả năng quản lý, sự đổi mới công nghệ và khả năng thích ứng với thị trường. Việc xây dựng một môi trường kinh doanh thuận lợi cũng là yếu tố quan trọng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế mạnh mẽ từ cuối thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI, sự phát triển của các tập đoàn kinh tế (TĐKT) trở thành một hiện tượng quan trọng, góp phần thúc đẩy công nghiệp hóa và hiện đại hóa các quốc gia. Ở Việt Nam, việc xây dựng và phát triển các TĐKT Nhà nước được xem là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm nâng cao sức mạnh kinh tế quốc gia, đặc biệt trong xu thế hội nhập quốc tế sâu rộng. Theo Quyết định 91/TTg ngày 07/3/1994 của Thủ tướng Chính phủ, các Tổng công ty Nhà nước được tổ chức lại theo mô hình TĐKT nhằm tạo ra các tổ chức kinh tế mạnh, có khả năng cạnh tranh và phát triển bền vững.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích thực trạng hoạt động của các TĐKT Nhà nước ở Việt Nam, làm rõ những đặc trưng cơ bản của mô hình này, đồng thời đề xuất các giải pháp phát triển phù hợp trong bối cảnh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các TĐKT Nhà nước được thành lập theo Quyết định 91/TTg và một số Tổng công ty theo Quyết định 90/TTg, với trọng tâm là các vấn đề lý luận và thực tiễn về sự hình thành, phát triển và tổ chức quản lý các TĐKT này.

Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học để hoàn thiện mô hình TĐKT Nhà nước, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động, tăng cường liên kết kinh tế nội bộ và mở rộng phạm vi hoạt động trong và ngoài nước. Nghiên cứu cũng nhằm hỗ trợ hoạch định chính sách phát triển kinh tế quốc dân, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt và yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết kinh tế chính trị về sự hình thành và phát triển của các tập đoàn kinh tế, kết hợp với các mô hình tổ chức kinh doanh hiện đại. Hai khung lý thuyết chính được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết về tích tụ và tập trung tư bản: Dựa trên quan điểm của C. Mác và V. Lênin, tập trung sản xuất và tích tụ tư bản là quy luật khách quan dẫn đến sự hình thành các tổ chức độc quyền lớn như TĐKT. Lý thuyết này giải thích nguyên nhân lịch sử và kinh tế của sự ra đời các TĐKT, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch sang kinh tế thị trường.

2. Mô hình tổ chức và quản lý TĐKT: Luận văn phân tích các mô hình tổ chức phổ biến của TĐKT như mô hình công ty mẹ - công ty con, mô hình liên kết ngang, liên kết dọc và mô hình ma trận. Đồng thời, các thể chế quản lý như "trung tâm nhất nguyên", "đa trung tâm" và "nhị nguyên" được nghiên cứu để đánh giá hiệu quả quản lý và điều hành trong các TĐKT Nhà nước.

Các khái niệm chính bao gồm: Tập đoàn kinh tế, công ty mẹ, công ty con, liên kết kinh tế, đa ngành, xuyên quốc gia, và quản lý tập trung. Ngoài ra, luận văn còn tham khảo các mô hình TĐKT điển hình trên thế giới như Chaebol Hàn Quốc, Zaibatsu Nhật Bản để làm cơ sở so sánh và rút ra bài học cho Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa phân tích lý thuyết và thực tiễn, bao gồm:

• Phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để phân tích các quy luật phát triển của TĐKT trong bối cảnh lịch sử và kinh tế xã hội.
• Phương pháp hệ thống và so sánh nhằm hệ thống hóa các đặc trưng, mô hình tổ chức và quản lý của TĐKT trong nước và quốc tế.
• Phương pháp thống kê được áp dụng để thu thập và xử lý số liệu về quy mô, vốn, lao động và hiệu quả hoạt động của các TĐKT Nhà nước tại Việt Nam.
• Phân tích tổng hợp và quy nạp để đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển.

Nguồn dữ liệu chính bao gồm các văn bản pháp luật như Quyết định 91/TTg, báo cáo hoạt động của các Tổng công ty Nhà nước, số liệu thống kê kinh tế quốc gia và các nghiên cứu khoa học liên quan. Cỡ mẫu nghiên cứu tập trung vào các Tổng công ty Nhà nước được thành lập theo Quyết định 91/TTg, với khoảng 20-30 đơn vị được khảo sát và phân tích chi tiết. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 1994 đến đầu những năm 2000, phản ánh quá trình hình thành và phát triển ban đầu của các TĐKT Nhà nước.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Quy mô và phạm vi hoạt động của các TĐKT Nhà nước: Các TĐKT Nhà nước tại Việt Nam có quy mô lớn về vốn và lao động, với hàng chục nghìn cán bộ công nhân viên và vốn đầu tư hàng nghìn tỷ đồng. Tuy nhiên, phạm vi hoạt động chủ yếu vẫn tập trung trong nước, chưa mở rộng mạnh mẽ ra thị trường quốc tế như các TĐKT ở các nước phát triển. Ví dụ, một số Tổng công ty lớn như Tập đoàn Dầu khí và Tập đoàn Công nghiệp nặng đã có bước đầu tham gia thị trường khu vực nhưng chưa đạt được hiệu quả cạnh tranh cao.

2. Hiệu quả hoạt động và liên kết nội bộ: Mặc dù các TĐKT Nhà nước đã hoàn thành nghĩa vụ nộp ngân sách và ổn định việc làm cho người lao động, nhưng chưa phát huy được sức mạnh tổng hợp do cơ chế quản lý và tổ chức còn rời rạc. Tỷ lệ liên kết kinh tế giữa các doanh nghiệp thành viên trong tập đoàn chưa cao, dẫn đến hiệu quả kinh tế chưa tương xứng với quy mô vốn và lao động. So sánh với các Chaebol Hàn Quốc, nơi liên kết nội bộ chiếm trên 80% tổng doanh thu, các TĐKT Việt Nam chỉ đạt khoảng 40-50%.

3. Cơ cấu tổ chức và quản lý: Các TĐKT Nhà nước chủ yếu áp dụng mô hình công ty mẹ - công ty con với cơ cấu quản lý theo kiểu "trung tâm nhất nguyên". Mô hình này giúp tập trung quyền lực nhưng cũng gây ra sự cồng kềnh, thiếu linh hoạt và chậm phản ứng với biến động thị trường. Một số TĐKT đã thử nghiệm mô hình quản lý "đa trung tâm" nhưng chưa phổ biến do hạn chế về nguồn lực và kinh nghiệm quản trị.

4. Vai trò của Nhà nước: Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong việc thành lập, điều tiết và hỗ trợ các TĐKT Nhà nước thông qua các chính sách tài chính, tín dụng ưu đãi và định hướng phát triển ngành nghề. Tuy nhiên, sự can thiệp quá mức cũng làm giảm tính chủ động và sáng tạo của các TĐKT, ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh và đổi mới công nghệ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của những hạn chế trên xuất phát từ việc các TĐKT Nhà nước chưa thực sự vận hành như một thực thể kinh tế thống nhất, do cơ chế quản lý và tổ chức còn mang tính quan liêu, thiếu sự liên kết chặt chẽ giữa các doanh nghiệp thành viên. So với các mô hình TĐKT thành công trên thế giới như Chaebol Hàn Quốc hay Zaibatsu Nhật Bản, các TĐKT Việt Nam còn thiếu sự đa dạng hóa ngành nghề, chưa tận dụng hiệu quả các nguồn lực tài chính và nhân lực.

Biểu đồ so sánh tỷ lệ liên kết nội bộ và hiệu quả kinh tế giữa các TĐKT Việt Nam và các tập đoàn quốc tế sẽ minh họa rõ nét sự khác biệt này. Bảng số liệu về quy mô lao động và vốn cũng cho thấy tiềm năng phát triển lớn nhưng chưa được khai thác tối đa.

Ý nghĩa của kết quả nghiên cứu là làm rõ những điểm mạnh và điểm yếu của mô hình TĐKT Nhà nước hiện nay, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động, tăng cường liên kết nội bộ và mở rộng phạm vi hoạt động ra quốc tế, phù hợp với xu thế toàn cầu hóa và phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường cơ chế liên kết nội bộ: Xây dựng và hoàn thiện các cơ chế tài chính, quản lý nhằm thúc đẩy sự phối hợp chặt chẽ giữa các doanh nghiệp thành viên trong TĐKT, nâng tỷ lệ liên kết nội bộ lên trên 70% trong vòng 3-5 năm tới. Chủ thể thực hiện là Ban lãnh đạo các TĐKT phối hợp với Bộ Kế hoạch và Đầu tư.

2. Đổi mới mô hình quản lý: Áp dụng mô hình quản lý đa trung tâm hoặc nhị nguyên nhằm tăng tính linh hoạt và khả năng thích ứng với thị trường. Thời gian triển khai từ 2-4 năm, do các TĐKT phối hợp với các chuyên gia quản trị quốc tế thực hiện.

3. Mở rộng phạm vi hoạt động quốc tế: Khuyến khích các TĐKT Nhà nước đầu tư ra nước ngoài, thiết lập chi nhánh và liên doanh tại các thị trường trọng điểm trong khu vực và thế giới. Mục tiêu đạt ít nhất 30% doanh thu từ hoạt động quốc tế trong 5 năm tới. Bộ Công Thương và Bộ Ngoại giao là các cơ quan chủ trì hỗ trợ.

4. Tăng cường đầu tư nghiên cứu và phát triển (R&D): Đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ mới vào sản xuất kinh doanh, nâng tỷ lệ chi cho R&D lên tối thiểu 5% tổng doanh thu trong vòng 3 năm. Các TĐKT phối hợp với các viện nghiên cứu và trường đại học thực hiện.

5. Hoàn thiện khung pháp lý và chính sách hỗ trợ: Nhà nước cần rà soát, điều chỉnh các văn bản pháp luật liên quan đến hoạt động của TĐKT nhằm tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, minh bạch và cạnh tranh lành mạnh. Thời gian thực hiện trong 2 năm, do Chính phủ và Quốc hội phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý và lãnh đạo TĐKT Nhà nước: Nhận diện rõ các đặc trưng, hạn chế và xu hướng phát triển của mô hình TĐKT để xây dựng chiến lược phát triển phù hợp, nâng cao hiệu quả hoạt động.

2. Cơ quan hoạch định chính sách kinh tế: Sử dụng kết quả nghiên cứu để hoàn thiện chính sách phát triển doanh nghiệp Nhà nước, đặc biệt là các chính sách liên quan đến tổ chức, quản lý và hỗ trợ TĐKT.

3. Các nhà nghiên cứu và học giả kinh tế chính trị: Tham khảo cơ sở lý luận và thực tiễn về TĐKT Nhà nước tại Việt Nam, từ đó phát triển các nghiên cứu sâu hơn về mô hình tổ chức kinh tế trong bối cảnh hội nhập.

4. Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành kinh tế chính trị và quản trị kinh doanh: Nắm bắt kiến thức chuyên sâu về mô hình TĐKT, các lý thuyết tổ chức và quản lý, cũng như các bài học thực tiễn từ Việt Nam và thế giới.

Câu hỏi thường gặp

1. Tập đoàn kinh tế Nhà nước là gì?
   TĐKT Nhà nước là tổ hợp các doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu hoặc chi phối, hoạt động theo mô hình công ty mẹ - công ty con, nhằm tập trung nguồn lực phát triển kinh tế lớn, đa ngành và đa lĩnh vực.

2. Tại sao các TĐKT Nhà nước ở Việt Nam chưa phát huy được sức mạnh tổng hợp?
   Nguyên nhân chính là do cơ chế quản lý còn mang tính quan liêu, thiếu sự liên kết chặt chẽ giữa các doanh nghiệp thành viên, dẫn đến hoạt động rời rạc và hiệu quả kinh tế chưa cao.

3. Mô hình quản lý nào phù hợp cho các TĐKT Nhà nước hiện nay?
   Mô hình đa trung tâm hoặc nhị nguyên được đánh giá cao vì tăng tính linh hoạt, khả năng thích ứng với thị trường và giảm bớt sự cồng kềnh trong quản lý.

4. Vai trò của Nhà nước trong phát triển TĐKT là gì?
   Nhà nước đóng vai trò định hướng, hỗ trợ tài chính, chính sách và điều tiết hoạt động của TĐKT nhằm đảm bảo phát triển bền vững và cạnh tranh hiệu quả trên thị trường trong nước và quốc tế.

5. Làm thế nào để các TĐKT Nhà nước mở rộng hoạt động ra quốc tế?
   Thông qua việc đầu tư trực tiếp ra nước ngoài, thiết lập chi nhánh, liên doanh và hợp tác quốc tế, đồng thời nâng cao năng lực quản trị và ứng dụng công nghệ hiện đại để cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa các vấn đề lý luận và thực tiễn về TĐKT Nhà nước, làm rõ đặc trưng, vai trò và thực trạng hoạt động tại Việt Nam.
• Phân tích cho thấy các TĐKT Nhà nước có quy mô lớn nhưng chưa phát huy hiệu quả do cơ chế quản lý và liên kết nội bộ còn hạn chế.
• Đề xuất các giải pháp đổi mới quản lý, tăng cường liên kết, mở rộng hoạt động quốc tế và đầu tư R&D nhằm nâng cao sức cạnh tranh và hiệu quả kinh tế.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà quản lý, hoạch định chính sách và học giả trong việc phát triển mô hình TĐKT phù hợp với xu thế toàn cầu hóa.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp đề xuất, theo dõi đánh giá hiệu quả và điều chỉnh chính sách phù hợp trong vòng 3-5 năm tới.

Hành động ngay hôm nay để góp phần xây dựng các TĐKT Nhà nước mạnh, hiệu quả và hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới!

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TẬP ĐOÀN KINH TẾ Trong thời đại mở rộng nhanh chóng của quá trình toàn cầu hoá kinh tế như hiện nay, tất cả các quốc gia đều bị cuốn hút vào hệ thống phân công lao động quốc tế. Việc tổ chức các hoạt động sản xuất kinh doanh theo các chuẩn mực quốc tế, đặc biệt tổ chức các công ty theo các mẫu hình có hiệu quả như kiểu công ty mẹ - công ty con đang được cả giới lý luận và hoạt động thực tiễn quan tâm. Để hiểu rõ hơn vấn đề này, sự phân tích được bắt đầu từ nhận diện chúng qua khái niệm. Khái niệm về Tập đoàn kinh tế.

TĐKT xuất hiện từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, khi CNTB chuyển từ giai đoạn tự do cạnh tranh sang độc quyền. Cho đến nay, các TĐKT trên thế giới tồn tại dưới nhiều hình thức kinh doanh theo kiểu các nhóm công ty xí nghiệp lớn hoạt động trên phạm vi quốc gia hoặc xuyên quốc gia. Chúng là những công ty mạnh về tài chính với doanh số hàng năm từ vài trăm triệu đến vài trăm tỷ USD. Các tập đoàn này có nhiều chi nhánh, gồm các công ty con, cháu, và có thể hoạt động trong một hoặc nhiều lĩnh vực ngành nghề đa dạng.

Tuỳ từng quốc gia và giai đoạn lịch sử mà chúng được gọi bằng những tên khác nhau như: Cartel, Syndicat, Trust, Consortium, Group, Cambinate, Holding company, Concern, Conglomerate. Ở Hàn Quốc, người ta gọi chúng là các Chaebol, ở Nhật Bản thường gọi là Zaibatsu hay Keiretsu; ở Trung Quốc gọi là các Tập đoàn doanh nghiệp, ở Đài Loan lại gọi là Jituanque, vv. 8 Từ đó khái niệm về TĐKT cho đến nay cũng còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau, dưới đây xin nêu một số quan điểm chủ yếu: - Quan điểm thứ nhất: Theo một số nhà nghiên cứu kinh tế thì, “TĐKT hay Tập đoàn kinh doanh (Group of Companies) là một tổ hợp các công ty độc lập về mặt pháp lý nhưng tạo lập thành một tập đoàn gồm một công ty mẹ và một hay nhiều công ty con hoặc chi nhánh góp vốn cổ phần, chịu sự kiểm soát của công ty mẹ vì công ty mẹ chiếm hơn một phần hai vốn cổ phần” [51]. - Quan điểm thứ hai: TĐKT là một nhóm (tập đoàn) các công ty trong đó có một công ty mẹ có quyền sở hữu trực tiếp hoặc gián tiếp các công ty trong nhóm “trong cơ cấu nhóm như vậy, các công ty con có thể trở thành Holding Company trong tập đoàn, có thể tự thực hiện các hoạt động, hoặc thông thường hơn nó chỉ hoạt động như là phương tiện sở hữu cổ phần trong tập đoàn các công ty, trong đó tập đoàn cũng như toàn bộ hoạt động đều có tính quốc tịch (Nationality) vì nhiều mục đích khác nhau (như kiểm tra, giám sát của chính phủ) và để đánh thuế theo những hoạt động mà chúng chịu trách nhiệm” [15, 20].

- Quan điểm thứ ba cho rằng: Tập đoàn là pháp nhân kinh tế do Nhà nước thành lập gồm nhiều DNTV, có quan hệ với nhau về sản xuất kinh doanh, dịch vụ và tài chính trên quy mô lớn [38]. - Quan điểm thứ tư: “ Tập đoàn là sự tập hợp tạm thời của các xí nghiệp độc lập, các tổ chức và các chính phủ, hợp lại với nhau để tập trung các tài nguyên và kỹ thuật của mình để đảm trách một công trình nhất định như một chương trình xây dựng lớn hoặc sản xuất máy bay” [34]. - Quan điểm thứ năm: TĐKT là một thực thể kinh tế thực hiện sự liên kết kinh tế giữa các thành viên là các DN có quan hệ với nhau về công nghệ và lợi 9 ích được gọi bằng các tên khác nhau như: Hiệp hội, LHXN, tổng công ty theo mô hình tập đoàn, Tập đoàn kinh doanh, Tập đoàn kinh tế Nhà nước. - Quan điểm thứ sáu: Một số nhà kinh tế và một số DN ở nước ta quan niệm như sau: “.

Tập đoàn các DN - thường gọi là TĐKT hay TĐKD, là một hình thức tổ chức kinh tế chỉ hình thành và tồn tại trong các nền kinh tế thị trường. Nó là một loại hình tổ chức kinh tế cổ phần được hình thành trong quá trình tạo liên kết, liên hợp hoá của nhiều công ty, xí nghiệp của nhiều chủ sở hữu khác nhau, hoạt động kinh doanh chuyên ngành hoặc đa ngành, thực hiện tập trung hoá tư bản, đẩy mạnh phân công chuyên môn hoá và đầu tư theo chiều sâu, nhanh chóng đổi mới công nghệ, mở rộng thị trường, nâng cao năng lực cạnh tranh để giành lợi nhuận siêu ngạch từ lợi thế hoặc độc quyền” [37]. Từ đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX, khi mô hình kế hoạch hoá tập trung kiểu quan liêu bao cấp sụp đổ ở Đông Âu và Liên Xô (cũ), các nước XHCN đều tiến hành đổi mới kinh tế theo hướng xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, hình thức kinh doanh kiểu Tập đoàn ra đời: "Đó là một kiểu liên hợp các DN do một số pháp nhân thành lập và có cơ cấu tổ chức bao gồm một công ty mẹ và các công ty con được thành lập trên cơ sở một DN lớn làm nòng cốt và kết hợp một số DN khác có quan hệ góp vốn và quan hệ trong quá trình sản xuất, kỹ thuật, hợp đồng, vv. Như vậy, cho đến nay, vẫn chưa có định nghĩa thống nhất về TĐKT.

Có nhiều nguyên nhân, nhưng cơ bản là do có những sự khác nhau về phương thức hình thành, nguyên tắc tổ chức, và tư cách pháp nhân của TĐKT. Có Tập đoàn được thành lập trên cơ sở như một hình thức tổ chức kinh tế lỏng lẻo, các công ty thành viên ký kết các thoả thuận liên kết kinh tế với nhau lập thành một tổ chức, trong đó có một công ty mẹ chi phối chiến lược chung của Tập đoàn, nhưng các 10 thành viên vẫn giữ nguyên tính độc lập kinh doanh của mình; Có loại hình Tập đoàn hình thành trên cơ sở sáp nhập thành một tổ chức thống nhất hoạt động theo những nguyên tắc cứng như một pháp nhân kinh tế; Có loại hình Tập đoàn hình thành trên cơ sở các thành viên thoả thuận thành lập một công ty tài chính riêng, công ty này đóng vai trò như một công ty mẹ chỉ đạo, chi phối hoạt động của các công ty thành viên. Về tư cách pháp nhân của Tập đoàn, có quan điểm cho rằng, TĐKT là pháp nhân kinh tế do Nhà nước thành lập gồm nhiều đơn vị thành viên, nhưng "ở nhiều nước, TĐKT không phải là một định chế pháp lý, tuy nó bao gồm nhiều doanh nghiệp khác nhau, có mối quan hệ về khế ước với nhau, hoạt động trong một hoặc nhiều ngành khác nhau, trên một hay nhiều nước. Điều đó có nghĩa TĐKT là một cơ cấu tổ chức, một loại hình tổ chức kinh tế" [33].

Mặc dù còn nhiều ý kiến khác nhau, song, từ những quan điểm trên đây ta có thể rút ra một số nét đặc trưng điển hình của TĐKT: Đó là một loại hình doanh nghiệp có quy mô lớn, kinh doanh chuyên ngành hoặc đa ngành được hình thành và phát triển trên cơ sở những liên kết của nhiều doanh nghiệp, hoạt động trên phạm vi quốc gia hoặc xuyên quốc gia v. Tuy nhiên, mỗi quan điểm trên đây chỉ đề cập đến một hay một số mặt của TĐKT, nó chưa phản ánh đầy đủ nội hàm TĐKT về cấu trúc tổ chức, quy mô, phạm vi hoạt động, phương thức hoạt động nên chưa làm nổi bật các đặc trưng điển hình của TĐKT. Từ phân tích trên có thể đi đến khái quát sau: TĐKT là một tổ hợp các liên kết pháp nhân kinh doanh thông qua nhiều mô hình và phương thức hoạt động khác nhau nhằm phát triển khoa học công nghệ, nâng cao năng lực cạnh tranh, gia tăng lợi thế về tập trung sản xuất và tính chất độc quyền trong khuôn khổ pháp luật. Nó hoạt động ở một hay nhiều ngành khác nhau trong phạm vi một nước hoặc nhiều nước, 11 trong đó có "công ty mẹ" nắm quyền lãnh đạo, chi phối hoạt động của các "công ty con" về mặt tài chính và chiến lược phát triển.

Khái quát này đã phản ánh được những đặc trưng cơ bản của TĐKT: Về quy mô, TĐKT phải là một tập hợp những công ty mạnh có vốn lớn, nhiều công nhân, trình độ năng lực sản xuất kinh doanh cao; Về phạm vi hoạt động, nó có thể là ở một nước (phạm vi quốc gia) hay vượt khỏi phạm vi một nước( xuyên quốc gia - phạm vi quốc tế); Về chức năng ngành nghề, nó có thể kinh doanh chuyên sâu một ngành hoặc đa ngành; Về cơ cấu tổ chức, TĐKT phải là một tổ hợp bao gồm công ty mẹ và các công ty con, cháu, chi nhánh tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau. Ngày nay, dưới tác động mạnh mẽ của khoa học, kỹ thuật làm cho lực lượng sản xuất biến đổi nhanh chóng, trình độ quốc tế hoá đời sống kinh tế ngày càng cao, nên ở các nước có nhiều con đường hình thành các TĐKT: có thể từ các công ty tư bản độc quyền, công ty tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc các công ty thuộc sở hữu Nhà nước. Các TĐKT, từ chỗ làm chủ thị trường quốc gia và khu vực đã vươn ra thị trường thế giới để hình thành các công ty xuyên quốc gia, đó cũng là một xu thế phổ biến trong điều kiện quốc tế hoá đời sống ngày càng được đẩy mạnh. Các TĐKT mặc dù có những đặc thù do bối cảnh kinh tế và đặc điểm từng quốc gia hay chế độ xã hội, song chúng vẫn có những đặc trưng chung mang "dấu ấn của thời đại” nhất định.

Hình thức tổ chức và các đặc trƣng chủ yếu của TĐKT. Hình thức tổ chức của TĐKT. Hiện nay trên thế giới, các TĐKT phát triển hết sức đa dạng, phong phú, việc xác định các hình thức tổ chức của TĐKT cũng dựa vào nhiều tiêu chí khác 12 nhau. Căn cứ vào phương thức hình thành và các nguyên tắc tổ chức có thể khái quát thành 2 loại hình tổ chức cơ bản sau: Hình thức thứ nhất: Bao gồm những TĐKT được thành lập và tổ chức theo nguyên tắc "kết hợp chặt chẽ trong một tổ chức kinh tế" hay còn gọi là các Tập đoàn "cứng".

Trong các TĐKT dạng này, các công ty thành viên kết hợp trong một tổ chức thống nhất, có mối liên kết chặt chẽ, tính độc lập của các công ty thành viên bị giảm thiểu, chúng phụ thuộc và ràng buộc lẫn nhau trong một thể thống nhất.