Tổng quan nghiên cứu

Huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình có 9 trên tổng số 23 xã thuộc diện đặc biệt khó khăn, tỷ lệ hộ nghèo năm 2018 chiếm 18,64% và thu ngân sách nhà nước trên địa bàn chỉ đáp ứng dưới 10% nhu cầu chi. Dân số nông thôn chiếm tới 85% và lực lượng lao động nông nghiệp chiếm 82,19% cơ cấu lao động toàn huyện. Thực tiễn quản lý kinh tế cho thấy công tác lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội truyền thống vẫn mang tính áp đặt từ trên xuống, thiếu gắn kết giữa nhu cầu của người dân với nguồn lực phân bổ, dẫn tới hiệu quả đầu tư công chưa đạt mức tối ưu.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung đánh giá toàn diện thực trạng tham gia của cộng đồng vào quy trình lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội cấp xã, xác định các nhóm yếu tố ảnh hưởng và đề xuất hệ thống giải pháp khả thi nhằm tăng cường sự tham gia của người dân trên địa bàn huyện Mai Châu. Phạm vi không gian nghiên cứu được tiến hành trên địa bàn huyện Mai Châu, tập trung chuyên sâu tại hai xã đại diện là Chiềng Châu và Ba Khan trong khung thời gian 2015 - 2018; thời gian triển khai nghiên cứu từ tháng 4/2018 đến tháng 5/2019.

Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc giúp nâng cao tỷ lệ tham gia đóng góp ý kiến của người dân từ 57,14% lên mức trên 80%, hoàn thiện quy chế dân chủ cơ sở và bảo đảm 100% các đề xuất đầu tư công xuất phát từ chính nhu cầu bức thiết của cộng đồng địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Lý thuyết phát triển có sự tham gia của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế và mô hình Lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội có sự tham gia định hướng thị trường. Khung lý thuyết này khẳng định vai trò chủ thể của người dân, chuyển dịch mối quan hệ từ thụ hưởng thụ động sang đối tác bình đẳng trong việc quyết định các mục tiêu phát triển tại địa phương.

Mô hình nghiên cứu áp dụng vòng tròn tham gia cộng đồng gồm 6 khâu mắt xích: xác định nhu cầu thiết yếu, xác định mục tiêu, đề xuất giải pháp hoạt động, xác định kết quả dự kiến, đóng góp nguồn lực và xây dựng kế hoạch triển khai thực hiện. Bốn khái niệm trọng tâm được chuẩn hóa gồm: Cộng đồng dân cư nông thôn, Kế hoạch hóa phát triển kinh tế - xã hội, Lập kế hoạch có sự tham gia, và Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia. Nghiên cứu tập trung đo lường 2 chỉ tiêu cốt lõi là mức độ tham gia can thiệp của người dân và tỷ lệ huy động nguồn lực đóng góp cho các công trình hạ tầng cơ sở.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ báo cáo kinh tế - xã hội giai đoạn 2015 - 2018 của Chi cục Thống kê huyện Mai Châu, các văn bản quy phạm pháp luật như Pháp lệnh số 34 về thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn và tài liệu hướng dẫn lập kế hoạch cấp xã của Bộ Kế hoạch và Đầu tư năm 2013. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập qua 115 phiếu điều tra khảo sát trực tiếp, bao gồm 70 đại diện hộ gia đình và 45 cán bộ quản lý (7 cán bộ cấp huyện, 10 cán bộ cấp xã và 28 cán bộ cấp thôn, xóm).

Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên được áp dụng để chọn 2 xã nghiên cứu điển hình đại diện cho hai mức độ phát triển: xã Chiềng Châu (kinh tế phát triển khá) và xã Ba Khan (xã đặc biệt khó khăn thuộc Chương trình 135). Tại mỗi xã, khảo sát ngẫu nhiên các hộ dân tại 7 xóm (Chiềng Châu 4 xóm, Ba Khan 3 xóm) đã tham gia các cuộc họp lập kế hoạch năm 2018.

Phương pháp thống kê mô tả (tính trị số trung bình, tỷ lệ phần trăm) và phương pháp so sánh (số tương đối, số tuyệt đối) được xử lý thông qua phần mềm Microsoft Excel. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm lượng hóa chính xác mức độ tham gia của người dân, so sánh khách quan sự khác biệt giữa hai địa bàn có điều kiện kinh tế trái ngược và nhận diện rõ các điểm nghẽn trong quy trình quản lý nhà nước giai đoạn 2018 - 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tỷ lệ người dân tham dự các cuộc họp thôn để xác định nhu cầu phát triển có sự chênh lệch lớn giữa các vùng: Xã Chiềng Châu đạt tỷ lệ tham dự cao từ 80% đến 100% số hộ dân, trong khi xã vùng cao Ba Khan chỉ đạt từ 52% đến 70% (thôn Khan Thượng đạt cao nhất 70%, thôn Khan Hạ thấp nhất chỉ đạt 52%).

Thứ hai, cơ cấu nhu cầu thiết yếu của người dân tập trung cao nhất vào lĩnh vực kinh tế với 65,71% tổng số hộ đề xuất (xã Ba Khan chiếm 70,00%, cao hơn 7,5% so với mức 62,50% của xã Chiềng Châu), trong khi nhu cầu về lĩnh vực xã hội chiếm 18,57% và lĩnh vực môi trường chiếm 15,72%.

Thứ ba, mức độ tham gia thực chất vào các khâu lập kế hoạch còn ở mức trung bình: Tỷ lệ người dân tham gia đóng góp ý kiến trong cuộc họp đạt 57,14% và tỷ lệ tham gia đặt câu hỏi đạt 48,60%. Về đóng góp nguồn lực, có 55,70% số hộ tham gia đóng góp (Chiềng Châu đạt 60,00%, Ba Khan đạt 50,00%), và có tới 97,14% số hộ khẳng định sẽ tiếp tục tham gia trong các kỳ kế hoạch tiếp theo.

Thứ tư, năng lực cộng đồng và rào cản văn hóa tác động mạnh đến hiệu quả tham vấn: Với 60,2% dân số là đồng bào dân tộc Thái và 18,64% hộ nghèo toàn huyện, trình độ học vấn cùng tâm lý tự ti khiến tiếng nói của các nhóm yếu thế chưa thực sự chi phối vào bản kế hoạch cuối cùng.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội về mức độ tham gia tại xã Chiềng Châu bắt nguồn từ việc chính quyền địa phương thực hiện nghiêm túc quy chế dân chủ cơ sở, công khai 100% kế hoạch và dự toán xây dựng qua hệ thống loa truyền thanh và niêm yết tại nhà văn hóa xóm. Trái lại, tại xã vùng sâu Ba Khan, cách trung tâm huyện 36 km, nhận thức hạn chế khiến nhiều người dân vẫn mang tâm lý ỷ lại, coi lập kế hoạch là công việc thuần túy của nhà nước.

So sánh với mô hình lập kế hoạch có sự tham gia định hướng thị trường triển khai tại 64 xã của tỉnh Tuyên Quang và 100% xã tại huyện Đoan Hùng (tỉnh Phú Thọ), kết quả tại Mai Châu cho thấy kỹ năng điều hành của cán bộ thôn là yếu tố then chốt quyết định tính dân chủ. Khi thảo luận kết quả, dữ liệu khảo sát được tổng hợp chi tiết qua bảng thống kê 6 chỉ tiêu tham gia và biểu đồ phân bổ cơ cấu nhu cầu, giúp các nhà quản lý dễ dàng nhận diện điểm đứt gãy giữa khâu thu thập ý kiến người dân với khâu phê duyệt ngân sách tại Hội đồng nhân dân cấp xã.

Đề xuất và khuyến nghị

  • Chuẩn hóa và thể chế hóa quy trình 6 bước lập kế hoạch cấp xã có sự tham gia: Ủy ban nhân dân huyện Mai Châu và Phòng Tài chính - Kế hoạch cần ban hành sổ tay hướng dẫn thực hiện thống nhất cho 100% các xã từ quý II/2020, quy định kết quả tham vấn cộng đồng tại thôn, xóm là căn cứ pháp lý bắt buộc để phê duyệt dự toán ngân sách hàng năm.

  • Tổ chức đào tạo nâng cao kỹ năng điều hành cuộc họp cho cán bộ cơ sở: Ủy ban nhân dân cấp xã phối hợp với các cơ quan chuyên môn mở 4 khóa tập huấn nghiệp vụ mỗi năm trong giai đoạn 2020 - 2022 cho 100% cán bộ thuộc 23 xã và toàn bộ trưởng thôn, bản về phương pháp thảo luận nhóm, kỹ thuật động não và đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia.

  • Tăng cường tuyên truyền và thúc đẩy bình đẳng giới trong lập kế hoạch: Hội Liên hiệp Phụ nữ và Đoàn Thanh niên các cấp triển khai các chương trình truyền thông tại 100% thôn, bản nhằm nâng tỷ lệ phụ nữ và đồng bào dân tộc thiểu số tham gia đóng góp ý kiến đạt tối thiểu 70% vào năm 2023, xóa bỏ rào cản định kiến gia trưởng tại các vùng sâu, vùng xa.

  • Đa dạng hóa và minh bạch hóa cơ chế quản lý các nguồn lực đóng góp: Ban Quản lý dự án cấp xã thiết lập cơ chế công khai tài chính đối với 100% công trình xây dựng cơ bản nông thôn mới, nâng tỷ lệ đóng góp tự nguyện bằng ngày công và hiện vật của cộng đồng lên 65% tổng nguồn vốn đối ứng trong giai đoạn 2020 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Cán bộ quản lý kinh tế và công chức phụ trách kế hoạch cấp huyện, xã: Vận dụng trực tiếp quy trình 6 bước và bộ công cụ tham vấn cộng đồng vào thực tiễn chỉ đạo, nâng cao tính khả thi của 100% danh mục công trình đầu tư công tại cơ sở.

  • Các cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức phát triển nông thôn: Khai thác hệ thống số liệu khảo sát từ 70 hộ gia đình và 45 cán bộ để làm căn cứ hoạch định chính sách hỗ trợ phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững.

  • Giảng viên, nghiên cứu viên và học viên cao học ngành Quản lý kinh tế, Kinh tế phát triển: Sử dụng làm tài liệu tham khảo khoa học về phương pháp nghiên cứu hỗn hợp định tính - định lượng, khung phân tích vòng tròn tham gia và kỹ thuật xử lý số liệu điều tra cơ sở.

  • Trưởng xóm, ban quản lý thôn bản và đại diện các tổ chức đoàn thể xã hội: Nắm vững phương pháp tổ chức cuộc họp dân chủ, kỹ năng tổng hợp ý kiến từ dưới lên nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp và nâng tỷ lệ tham gia đóng góp của trên 60% hội viên tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

  • Quy trình lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội có sự tham gia tại cấp xã gồm những bước nào? Quy trình chuẩn hóa gồm 6 bước thực hiện từ tháng 5 đến tháng 12 hàng năm: chuẩn bị văn bản chỉ đạo; thu thập thông tin tại thôn bản và các ban ngành; tổng hợp, xử lý thông tin trên máy tính; tổ chức hội nghị kế hoạch xã; tham vấn, hoàn thiện dự thảo; trình Hội đồng nhân dân xã thông qua và công khai tổ chức thực hiện tới 100% người dân.

  • Vì sao tỷ lệ tham gia họp lập kế hoạch tại xã Ba Khan lại thấp hơn xã Chiềng Châu? Tỷ lệ tham gia tại Ba Khan chỉ đạt 52% đến 70% do nhận thức của người dân còn hạn chế, khoảng cách địa lý 36 km đến trung tâm huyện và tư tưởng ỷ lại vào chính sách hỗ trợ của Nhà nước. Trong khi đó, Chiềng Châu công khai minh bạch tài chính tại 100% nhà văn hóa xóm, củng cố niềm tin để đạt tỷ lệ tham dự từ 80% đến 100%.

  • Người dân nông thôn huyện Mai Châu ưu tiên đề xuất nhóm nhu cầu nào nhất? Khảo sát 70 hộ dân chỉ ra rằng 65,71% ý kiến tập trung vào nhu cầu phát triển kinh tế như hỗ trợ vốn vay sản xuất, giống cây trồng và kiên cố hóa kênh mương thủy lợi. Các nhu cầu về văn hóa - xã hội chiếm 18,57% và nhu cầu xử lý ô nhiễm môi trường nông thôn chiếm 15,72%.

  • Đâu là rào cản lớn nhất đối với sự tham gia của cộng đồng vào quy trình lập kế hoạch? Rào cản lớn nhất là năng lực điều hành cuộc họp của đội ngũ cán bộ thôn còn yếu và tâm lý e ngại của người dân. Tại huyện Mai Châu với 60,2% dân tộc Thái, việc thiếu kỹ năng gợi mở của cán bộ khiến tỷ lệ người dân đặt câu hỏi chỉ đạt 48,60%, làm hạn chế tiếng nói của các nhóm yếu thế.

  • Việc áp dụng mô hình lập kế hoạch có sự tham gia mang lại hiệu quả gì so với phương pháp cũ? Mô hình này giúp chuyển đổi phương thức lập kế hoạch từ áp đặt mệnh lệnh sang tiếp cận từ dưới lên gắn với thị trường. Thực tế áp dụng tại 64 xã ở Tuyên Quang và địa bàn Mai Châu cho thấy kế hoạch xây dựng sát với nguồn lực thực tế, đạt tỷ lệ 97,14% người dân đồng thuận tiếp tục tham gia.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa sâu sắc cơ sở lý luận về quản lý kinh tế và xây dựng hoàn chỉnh quy trình 6 bước lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội cấp xã có sự tham gia của cộng đồng.
  • Đánh giá thực chứng mức độ tham gia của người dân tại huyện Mai Châu với 57,14% hộ đóng góp ý kiến và 97,14% hộ mong muốn tiếp tục tham gia các kỳ kế hoạch tiếp theo.
  • Nhận diện chính xác các nhân tố tác động then chốt, đặc biệt là năng lực điều hành của cán bộ cơ sở và ảnh hưởng của cơ cấu 60,2% đồng bào dân tộc thiểu số tại địa phương.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ gắn với các mục tiêu định lượng cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả quản trị công trong lộ trình phát triển giai đoạn 2020 - 2025.
  • Đóng góp nguồn dữ liệu thực tiễn quý giá phục vụ công tác nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng chuyển đổi phương pháp kế hoạch hóa tại 23 xã, thị trấn miền núi.

Công trình là cẩm nang thực tiễn hữu ích giúp chính quyền cơ sở đổi mới toàn diện công tác quản lý kinh tế - xã hội ngay từ quý I/2020. Hãy tham khảo và tải toàn văn luận văn thạc sĩ để áp dụng hiệu quả quy trình lập kế hoạch có sự tham gia vào thực tế địa phương của bạn.