Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HOẠT ĐỘNG QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TẠI CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP 1.1 Một số vấn đề chung của quản lý Nhà nước về mặt tài chính 1.1 Khái niệm và đặc điểm của quản lý tài chính tại các trường ĐHCL 1.1 Khái niệm quản lý tài chính Trường đại học công lập là một đơn vị sự nghiệp công lập, thực hiện chức năng đào tạo trình độ cao đẳng, đại học và trình độ sau đại học, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận mà hướng tới mục tiêu vì cộng đồng xã hội. Các trường đại học công lập có nhiệm vụ đào tạo, nghiên cứu khoa học và bồi dưỡng đội ngũ tri thức, đội ngũ cán bộ khoa học, kỹ thuật có trình độ chuyên môn đáp ứng nhu cầu phát triển của đất nước trong thời kỳ hội nhập. Tài chính là một thuật ngữ được sử dụng khi đề cập tới vấn đề liên quan đến sự vận động của các dòng tiền phát sinh trên cơ sở các mối quan hệ giữa các chủ thể trong nền kinh tế. Nó được thể hiện qua sự vận động của vốn tiền tệ diễn ra ở mọi chủ thể trong xã hội.
Tài chính phản ánh tổng hợp các mối quan hệ kinh tế nảy sinh trong phân phối các nguồn tài chính thông qua việc tạo lập hoặc sử dụng các quỹ tiền tệ nhằm đáp ứng các nhu cầu khác nhau của các chủ thể trong xã hội. Quản lý tài chính trước hết là quản lý các nguồn tài chính, quản lý các quỹ tiền tệ, quản lý việc phân phối các nguồn tài chính, quản lý việc tạo lập, phân bổ và sử dụng các quỹ tiền tệ một cách chặt chẽ, hợp lý và có hiệu quả theo mục đích đã định. Đồng thời, quản lý tài chính cũng chính là thông qua các hoạt động kể trên để tác động có hiệu quả nhất tới việc xử lý các mối quan hệ kinh tế - xã hội nảy sinh trong quá trình phân phối các nguồn tài chính, trong quá trình tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ ở các chủ thể trong xã hội. Theo học thuyết quản lý tài chính của Era Solomon (1963), ông cho rằng: 11 Luan van “Quản lý tài chính là việc sử dụng các thông tin phản ánh chính xác tình trạng tài chính của một đơn vị để phân tích điểm mạnh điểm yếu của nó và lập các kế hoạch hành động, kế hoạch sử dụng nguồn tài chính, tài sản cố định và nhu cầu nhân công trong tương lai nhằm đạt được mục tiêu cụ thể tăng giá trị cho đơn vị đó”.
Xét về bản chất thì quản lý tài chính trong các tổ chức về cơ bản là giống nhau nhưng do đặc thù của mỗi ngành nên quản lý tài chính nó có những nét cơ bản riêng. Chẳng hạn trong khối các trường ĐHCL thuộc đơn vị sự nghiệp công lập cũng được phân loại thành nhiều loại đơn vị sự nghiệp như: sự nghiệp giáo dục, đào tạo và dạy nghề; sự nghiệp y tế; sự nghiệp văn hóa thông tin; sự nghiệp thể dục - thể thao hay những đơn vị sự nghiệp khác. Quản lý tài chính trong trường đại học nói chung và trường ĐHCL nói riêng sẽ có những nội dung giống như quản lý tài chính ở các doanh nghiệp, ví dụ, các trường cần cân bằng giữa chi phí đầu vào và chi phí đầu ra trong một thời gian dài cũng phải chịu các tác động của nhân tố thị trường như: sự rủi ro, lợi nhuận, sự gia tăng giá cả,… Từ những đặc điểm riêng của mỗi loại hình đơn vị, chúng ta có thể hiểu khái niệm về quản lý tài chính trường ĐHCL như sau: Quản lý tài chính trường ĐHCL là quá trình tác động của Nhà nước tới hệ thống quản trị đại học công thông qua hệ thống các công cụ của Nhà nước để thực hiện các chức năng cơ bản từ việc lập kế hoạch tài chính, tổ chức tạo nguồn và sử dụng nguồn tài chính đến kiểm tra, giám sát nhằm đạt được những mục tiêu đề ra. Quản lý tài chính trong trường đại học là quản lý việc thu, chi một cách có kế hoạch, tuân thủ các chế độ tài chính, các quy định và tạo ra được hiệu quả chất lượng giáo dục.
Hay nói cách khác: Quản lý tài chính trong các trường đại học công lập là quản lý quá trình huy động, quản lý quá trình phân phối và sử dụng các nguồn lực tài chính thông qua việc lập kế hoạch, tổ chức thực hiện kế hoạch và kiểm tra kiểm soát hoạt động tài chính của nhà trường theo cơ chế quản lý tài chính của Nhà nước nhằm đảm bảo kinh phí cho việc thực hiện các hoạt động của nhà trường 12 Luan van Quản lý tài chính là một trong những nhiệm vụ quan trọng để Nhà nước điều hành và quản lý nền kinh tế đất nước, hình thành và đảm bảo các cân đối chủ yếu và tỷ lệ phát triển của nền kinh tế quốc dân. Quản lý tài chính thực chất là sử dụng và phát huy vai trò của hệ thống tài chính thông qua Nhà nước. Điều đó được thể hiện thông qua cơ chế hoạt động và vận động của tài chính phục vụ cho quá trình tái sản xuất xã hội và nâng cao vai trò quản lý vĩ mô của Nhà nước.2 Đặc điểm quản lý tài chính tại các trường ĐHCL Quản lý tài chính trong các trường đại học hướng vào quản lý thu, chi các quỹ tài chính trong đơn vị, quản lý thu chi của các chương trình, dự án đào tạo, nghiên cứu khoa học, chi đầu tư xây dựng cơ bản, đầu tư cơ sở vật chất, quản lý việc thực hiện dự toán ngân sách của nhà trường; Quản lý tài chính đòi hỏi các chủ thể quản lý phải lựa chọn, đưa ra các quyết định tài chính và tổ chức thực hiện các quyết định đó nhằm đạt được mục tiêu hoạt động quản lý tài chính của đơn vị. Mục tiêu tài chính có thể thay đổi theo từng thời kỳ và chính sách chiến lược của từng đơn vị; Khác với quản lý doanh nghiệp chủ yếu nhằm mục tiêu tối ưu hóa lợi nhuận, mục tiêu của quản lý tài chính trong các trường ĐHCL không vì mục tiêu lợi nhuận mà vì lợi ích phục vụ cộng đồng và xã hội; Quản lý tài chính trong các trường đại học công lập hướng tới mục tiêu chủ yếu là giải quyết hài hòa các mặt lợi ích giữa lợi ích của người học, lợi ích của Nhà nước, của xã hội và cả lợi ích tổng thể của nhà trường; Quan hệ tài chính của các trường đại học công lập là các mối quan hệ liên quan đến Nhà nước, người học, cộng đồng xã hội, đối tác nước ngoài và cán bộ viên chức.2 Vai trò của quản lý tài chính tại các trường ĐHCL Vai trò của hoạt động quản lý tài chính trong các trường ĐHCL là đảm bảo nguồn tài chính và phân bổ kinh phí để thực hiện các mục tiêu giáo dục đề ra , đáp ứng nhu cầu phát triển của nhà trường có tích luỹ, tái đầu tư, cụ thể như sau: 13 Luan van 1.1 Đảm bảo việc tuân thủ các hoạt động tài chính của nhà trường Quản lý tài chính ở trường ĐHCL có vai trò hoạch định chiến lược, xây dựng kế hoạch tài chính ngắn hạn, dài hạn và trung hạn, xây dựng các quy định tài chính để quản lý, kiểm soát và phát triển nhà trường.
Việc tuân thủ các chế độ, chính sách của Nhà nước cũng như chính sách, quy định của nhà trường về thu, chi, quản lý tài sản được xem là mục tiêu đầu tiên của quản lý tài chính tại các trường ĐHCL. Trong điều kiện như hiện nay khi mà mô hình quản lý tài chính của Nhà nước đang thực hiện theo hướng tự chủ thì các các trường có quyền khai thác nhiều nguồn thu khác, được xác định giá/phí dịch vụ, xây dựng định mức chi tiêu và phân phối thu nhập, nhưng các trường vẫn phải đảm bảo tuân thủ đúng quy định của Nhà nước. Ngoài việc thực hiện thu, chi đúng đối tượng, đúng định mức, các trường cần thực hiện đúng các quy định về thủ tục thanh, quyết toán, hạch toán và chế độ báo cáo.2 Đảm bảo duy trì các hoạt động của nhà trường Các trường ĐHCL đứng trước tình hình từng bước thực hiện tự chủ, nguồn ngân sách Nhà nước ngày càng giảm, các trường phải gia tăng nguồn thu khác ngoài NSNN. Mục tiêu của Nhà trường là làm sao để đáp ứng kịp thời, duy trì và phát triển các hoạt động của Nhà trường.
Với quan điểm coi nhà trường giống như doanh nghiệp, nguồn thu ổn định và thường xuyên nhất giúp trường trang trải các chi phí hoạt động phải là nguồn thu từ việc cung cấp dịch vụ đào tạo của trường. Đây chính là nguồn thu học phí (giá dịch vụ đào tạo) đến từ khách hàng là các sinh viên của trường. Vì vậy, không ngừng mở rộng và nâng cao chất lượng đào tạo là con đường để các trường ĐHCL có nguồn thu bền vững. Nhiệm vụ của các nhà quản trị tài chính trong trường ĐHCL là phải có chính sách tài chính phù hợp thúc đẩy hoạt động đào tạo; đồng thời tính toán, cân đối và ưu tiên phân bổ nguồn lực tài chính nhằm phát triển hoạt động đào tạo.
Bên cạnh đó, việc tính toán chi phí, xác định giá/phí dịch vụ đào tạo hợp lý cũng tạo ra lợi thế cạnh tranh cho trường trong việc thỏa mãn nhu cầu và khả năng thanh toán của các nhóm khách hàng khác nhau. Bên cạnh nguồn thu từ người học qua cung cấp dịch vụ đào tạo, các trường ĐHCL cần chú trọng khai thác các nguồn thu từ dịch vụ liên doanh liên kết, hoạt động NCKH, chuyển giao công nghệ và nguồn thu tài trợ, đóng góp khác của xã hội.3 Đảm bảo các nguồn lực tài chính được sử dụng hiệu quả Hiện nay tình hình chung của các cơ sở giáo dục ĐHCL là các nguồn lực thì giới hạn, trong khi nhu cầu chi tiêu vô hạn. Việc sử dụng hiệu quả các nguồn lực tài chính được xem là mục tiêu quan trọng của quản lý tài chính tại các trường. Tính hiệu quả được thể hiện trước tiên ở công tác phân bổ.
Nghĩa là nguồn lực tài chính được phân bổ đúng với nhu cầu. Mà nhu cầu được thể hiện ở việc xác định các ưu tiên chiến lược trong hoạt động của nhà trường để có cơ sở phân bổ nguồn lực tài chính theo đúng thứ tự ưu tiên các hoạt động, mục tiêu để hoàn tốt các nhiệm vụ của nhà trường đã đề ra. Bên cạnh đó tính hiệu quả còn được thể hiện ở các hoạt động, cụ thể là nguồn tài chính phải được sử dụng và chi tiêu một cách tiết kiệm nhất.