Tổng quan nghiên cứu

Hoạt động buôn lậu hàng hóa là một trong những thách thức kinh tế vĩ mô nghiêm trọng, tác động trực tiếp đến tính minh bạch của thị trường và sức cạnh tranh của nền sản xuất nội địa. Tại tỉnh Phú Thọ, số liệu thống kê thực tế giai đoạn 2016 - 2018 cho thấy số vụ kiểm tra buôn lậu của Chi cục Quản lý thị trường liên tục gia tăng từ 130 vụ vào năm 2016 lên 140 vụ vào năm 2017 và chạm ngưỡng 145 vụ vào năm 2018. Là địa bàn cửa ngõ trung chuyển huyết mạch nối các tỉnh biên giới Tây Bắc như Lào Cai về trung tâm Hà Nội, Phú Thọ đối mặt với các thủ đoạn gian lận ngày càng tinh vi và quy mô lớn.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự cần thiết phải kiện toàn cơ chế quản lý công nhằm ngăn chặn sự thất thoát ngân sách và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các chủ thể kinh tế. Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế của tác giả Đỗ Ngọc Dương được thực hiện nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá toàn diện thực trạng công tác chống buôn lậu tại Phú Thọ giai đoạn 2016 - 2018, đồng thời phân tích các yếu tố ảnh hưởng để đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước cho giai đoạn 2020 - 2025.

Nghiên cứu được triển khai trên phạm vi toàn tỉnh, tập trung khảo sát chuyên sâu tại 4 địa bàn trọng điểm gồm thành phố Việt Trì, thị xã Phú Thọ, huyện Đoan Hùng và huyện Thanh Thủy trong khung thời gian từ tháng 5/2018 đến tháng 5/2019. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng phục vụ công tác điều hành của lực lượng quản lý thị trường, tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch cho hơn 60 đơn vị sản xuất kinh doanh được khảo sát và bảo vệ sức khỏe cho hàng triệu người tiêu dùng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết quản lý nhà nước về kinh tế của Phan Huy Đường (2015) và Đỗ Hoàng Toàn kết hợp Mai Văn Bưu (2008), khẳng định quản lý nhà nước là sự tác động có chủ đích bằng quyền lực công quyền lên các quan hệ kinh tế nhằm duy trì trật tự pháp luật và bảo đảm lợi ích quốc gia. Song song với đó, nghiên cứu tích hợp lý thuyết quản lý tổ chức của Thân Danh Phúc (2016) cùng mô hình của Đoàn Thị Thu Hà và Nguyễn Thị Ngọc Huyền (2004), định vị chu trình quản lý gồm 4 chức năng nền tảng: lập kế hoạch, tổ chức bộ máy, lãnh đạo và kiểm tra kiểm soát.

Hệ thống khái niệm nòng cốt được làm rõ dựa trên các căn cứ pháp lý hiện hành:

  • Tội phạm buôn lậu: Hành vi buôn bán trái phép hàng hóa, tiền tệ, kim khí quý qua biên giới theo quy định tại Điều 188 Bộ luật Hình sự năm 2015.
  • Hàng hóa nhập lậu: Các loại hàng cấm, hàng không có giấy phép hợp lệ hoặc lưu thông không có hóa đơn chứng từ theo Nghị định số 185/2013/NĐ-CP và Nghị định số 124/2015/NĐ-CP.
  • Quản lý nhà nước về đấu tranh chống buôn lậu: Toàn bộ hoạt động thực thi quyền lực nhà nước thông qua 5 trụ cột: ban hành thể chế, tổ chức bộ máy, lập kế hoạch tác chiến, triển khai kiểm tra kiểm soát và thanh tra giám sát nội bộ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp nhằm bảo đảm tính khách quan và chiều sâu thực chứng. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo tổng kết giai đoạn 2016 - 2018 của Chi cục Quản lý thị trường tỉnh Phú Thọ, Ban Chỉ đạo 389 các cấp và các công trình nghiên cứu trong nước, quốc tế. Dữ liệu sơ cấp được điều tra trong năm 2018 thông qua phương pháp chọn mẫu phân tầng với tổng quy mô mẫu là 150 đối tượng khảo sát đại diện, bao gồm:

  • 60 đơn vị sản xuất kinh doanh (18 doanh nghiệp thương mại và 42 hộ kinh doanh cá thể);
  • 30 người tiêu dùng tại 4 đơn vị hành chính đại diện (Việt Trì, Phú Thọ, Đoan Hùng, Thanh Thủy);
  • 50 công chức, kiểm soát viên trực tiếp làm nhiệm vụ tại Chi cục Quản lý thị trường;
  • 10 cán bộ lãnh đạo các Sở, ban ngành và cơ quan phối hợp liên ngành.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng được áp dụng nhằm thu thập dữ liệu đa chiều, phản ánh đầy đủ góc nhìn từ chủ thể quản lý đến đối tượng chịu sự tác động. Kỹ thuật phỏng vấn sâu kết hợp bảng hỏi cấu trúc và bán cấu trúc cho phép đào sâu các nguyên nhân nội tại. Về xử lý dữ liệu, tác giả sử dụng phương pháp thống kê mô tả kết hợp so sánh đối chiếu định lượng và định tính nhằm lượng hóa sự biến động của các chỉ tiêu kiểm tra, số tiền xử phạt và mức độ hoàn thành nhiệm vụ của lực lượng chức năng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tình hình buôn lậu trên địa bàn tỉnh Phú Thọ diễn biến phức tạp và có chiều hướng gia tăng. Trong giai đoạn 2016 - 2018, số vụ kiểm tra xử lý tăng 11,5%, từ 130 vụ năm 2016 lên 145 vụ năm 2018. Các mặt hàng vi phạm phổ biến gồm hàng tiêu dùng may mặc, giày dép giả nhãn hiệu, bánh kẹo, thực phẩm đông lạnh, thuốc lá ngoại, dược phẩm tân dược và phụ tùng xe máy nhập lậu.

Thứ hai, thủ đoạn hoạt động của các đối tượng buôn lậu ngày càng tinh vi. Các tổ chức buôn lậu chuyên nghiệp triệt để sử dụng thủ đoạn quay vòng hóa đơn chứng từ hợp pháp, phân chia nhỏ lẻ hàng hóa để vận chuyển sâu vào nội địa bằng phương tiện xe tải thư báo, xe khách liên tỉnh hoặc xe máy chạy đêm dọc theo các tuyến Quốc lộ 2 và Quốc lộ 32.

Thứ ba, năng lực thực thi công vụ và nguồn lực hỗ trợ còn nhiều khoảng trống. Kết quả khảo sát 50 cán bộ quản lý thị trường cho thấy tỷ lệ cán bộ được đào tạo chuyên sâu về kỹ năng trinh sát hiện đại chưa cao, cơ sở vật chất và công cụ kiểm định nhanh còn hạn chế. Nguồn kinh phí hỗ trợ theo Quyết định số 20/2016/QĐ-TTg và Thông tư số 306/2016/TT-BTC tại địa phương chưa thực sự đáp ứng được yêu cầu trấn áp tội phạm trong tình hình mới.

Thứ tư, công tác phối hợp liên ngành còn thiếu tính chủ động. Mối liên kết giữa Quản lý thị trường với lực lượng Công an, Hải quan và cơ quan Thuế chưa đạt độ bao phủ toàn diện, dẫn đến tình trạng bị động trong việc chia sẻ nguồn tin tình báo nghiệp vụ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa của tình trạng gia tăng buôn lậu bắt nguồn từ mức chênh lệch lợi nhuận siêu ngạch của hàng lậu trốn thuế so với hàng chính ngạch, kết hợp với tâm lý chuộng giá rẻ của một bộ phận người tiêu dùng. Bên cạnh đó, hệ thống chế tài xử phạt hành chính theo quy định hiện hành còn có khung xử phạt rộng, chưa đủ sức răn đe các đầu nậu lớn.

Để trực quan hóa các phát hiện nghiên cứu, dữ liệu có thể được biểu diễn qua biểu đồ cột thể hiện biến thiên số vụ kiểm tra và số tiền xử phạt hành chính qua các năm 2016, 2017 và 2018, kết hợp biểu đồ tròn minh họa cơ cấu các mặt hàng buôn lậu chủ yếu. Đồng thời, bảng ma trận phân tích đối chiếu trình độ chuyên môn của 50 kiểm soát viên sẽ làm rõ mối liên hệ giữa năng lực nghiệp vụ và hiệu quả xử lý vụ việc.

So sánh với kinh nghiệm thực tiễn tại các tỉnh lân cận, Chi cục Quản lý thị trường tỉnh Lào Cai trong năm 2018 đã xử lý 685 vụ với giá trị xử lý lên tới hàng tỷ đồng nhờ chú trọng quản lý địa bàn trọng điểm; Chi cục Quản lý thị trường tỉnh Yên Bái xử lý 168 vụ hàng lậu thông qua nâng cao nghiệp vụ trinh sát; còn Chi cục Quản lý thị trường tỉnh Quảng Trị xử lý 309 vụ hàng lậu với số thu nộp ngân sách hơn 4 tỷ đồng nhờ quyết tâm chính trị và phối hợp liên ngành. Ở cấp độ quốc tế, kinh nghiệm của Hải quan Trung Quốc với 80% vụ việc phát hiện từ tin báo tình báo và mô hình kiểm soát rủi ro bằng máy soi chiếu tia X của Hải quan Australia là những bài học thực tiễn giá trị cho Phú Thọ trong việc hiện đại hóa công nghệ kiểm tra.

Đề xuất và khuyến nghị

Hoàn thiện đồng bộ hệ thống thể chế và văn bản pháp luật: Kiến nghị Bộ Công Thương và các cơ quan Trung ương rà soát, sửa đổi quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại theo hướng lượng hóa rõ ràng mức phạt, tăng chế tài răn đe và sớm xây dựng Luật Quản lý thị trường nhằm nâng cao vị thế pháp lý của lực lượng kiểm soát trước năm 2022.

Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và phẩm chất đạo đức công vụ: Tổng cục Quản lý thị trường phối hợp Cục Quản lý thị trường tỉnh Phú Thọ tổ chức đào tạo, bồi dưỡng 100% cán bộ, kiểm soát viên về kỹ năng trinh sát thị trường, điều tra số hóa và văn hóa công vụ, hoàn thành trong giai đoạn 2020 - 2023.

Đầu tư tăng cường nguồn lực tài chính và trang thiết bị kỹ thuật: Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ và Sở Tài chính cần bố trí kinh phí trang bị phương tiện vận tải chuyên dụng, thiết bị lấy mẫu kiểm nghiệm nhanh, hệ thống camera giám sát và máy soi chiếu hiện đại, phấn đấu nâng tỷ lệ phát hiện vụ việc thông qua nghiệp vụ trinh sát công nghệ lên trên 70% vào năm 2025.

Tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành và liên tỉnh: Ban Chỉ đạo 389 tỉnh Phú Thọ chủ trì thiết lập mạng lưới chia sẻ thông tin dữ liệu theo thời gian thực giữa Quản lý thị trường, Công an, Hải quan, Thuế và ký kết quy chế phối hợp tuần tra giáp ranh với các tỉnh Lào Cai, Yên Bái, Vĩnh Phúc từ năm 2020.

Đổi mới công tác tuyên truyền và phát động phong trào cam kết kinh doanh: Đẩy mạnh truyền thông đa phương tiện về tác hại của hàng nhập lậu, thực hiện vận động 100% các hộ kinh doanh và doanh nghiệp trên địa bàn 4 huyện thị trọng điểm ký cam kết không buôn bán hàng lậu theo định kỳ hàng quý.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Cơ quan quản lý nhà nước và lực lượng Quản lý thị trường: Cán bộ lãnh đạo và kiểm soát viên thị trường có thể ứng dụng trực tiếp khung phân tích 5 trụ cột quản lý và bộ bài học kinh nghiệm liên ngành để tối ưu hóa quy trình thanh tra, kiểm soát địa bàn.

Các nhà hoạch định chính sách kinh tế và thương mại: Các chuyên viên tại Sở Công Thương, Bộ Công Thương và cơ quan tư pháp sử dụng cơ sở dữ liệu thực nghiệm 150 mẫu làm căn cứ tham mưu hoàn thiện thể chế xử lý vi phạm thương mại.

Giảng viên, học viên và nhà nghiên cứu học thuật: Là tài liệu tham khảo giá trị cho các nghiên cứu thuộc chuyên ngành Quản lý kinh tế, Quản lý công và Luật kinh tế về phương pháp luận kết hợp dữ liệu sơ cấp - thứ cấp và kỹ thuật phân tích chính sách công.

Doanh nghiệp sản xuất và các Hiệp hội ngành hàng: Giúp cộng đồng doanh nghiệp nắm bắt phương thức nhận diện hàng nhập lậu, từ đó chủ động phối hợp với cơ quan chức năng để bảo vệ nhãn hiệu và thiết lập chuỗi phân phối minh bạch.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao tỉnh Phú Thọ lại là địa bàn có nguy cơ buôn lậu cao? Phú Thọ sở hữu vị trí địa kinh tế cửa ngõ, kết nối trực tiếp các tỉnh biên giới phía Bắc như Lào Cai với Thủ đô Hà Nội qua mạng lưới giao thông đường bộ và đường sông phát triển. Các đối tượng buôn lậu thường lợi dụng tuyến Quốc lộ 2 và tuyến sông Lô để trung chuyển hàng tiêu dùng và thực phẩm nhập lậu về nội địa tiêu thụ.

Điểm nghẽn lớn nhất trong công tác quản lý nhà nước chống buôn lậu tại Phú Thọ là gì? Hạn chế lớn nhất nằm ở sự thiếu hụt trang thiết bị trinh sát kỹ thuật cao và khung pháp lý xử phạt hành chính chưa đủ tính răn đe. Kết quả khảo sát 50 kiểm soát viên cho thấy công tác thu thập tin báo nghiệp vụ và cơ chế phối hợp liên ngành giữa các lực lượng còn mang tính thụ động.

Phương pháp chọn mẫu của luận văn có bảo đảm tính đại diện không? Quy mô 150 mẫu khảo sát được phân bổ theo phương pháp chọn mẫu phân tầng khoa học tại 4 huyện thị trọng điểm gồm 60 cơ sở kinh doanh, 30 người tiêu dùng, 50 công chức quản lý thị trường và 10 cán bộ quản lý liên ngành, bảo đảm tính đại diện đa chiều và độ tin cậy thống kê cao.

Kinh nghiệm quốc tế nào phù hợp nhất để Phú Thọ vận dụng? Mô hình thiết lập mạng lưới thông tin tình báo chuyên trách như Hải quan Trung Quốc với 80% vụ việc xử lý dựa trên thông tin nghiệp vụ và hệ thống kiểm soát rủi ro hiện đại của Hải quan Australia là những kinh nghiệm thiết thực nhất để Phú Thọ ứng dụng nâng cao hiệu lực kiểm tra.

Mục tiêu trọng tâm của các giải pháp chống buôn lậu giai đoạn 2020 - 2025 là gì? Mục tiêu trọng tâm là hoàn thiện thể chế quản lý thị trường, chuẩn hóa 100% năng lực cán bộ thực thi và nâng tỷ lệ phát hiện vi phạm qua nghiệp vụ công nghệ lên trên 70%, bảo đảm kiểm soát chặt chẽ các tuyến vận chuyển trọng điểm và xây dựng môi trường cạnh tranh lành mạnh.

Kết luận

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh khung lý luận quản lý nhà nước về chống buôn lậu gồm 5 nội dung cốt lõi và 3 nhóm yếu tố tác động.
  • Đánh giá toàn diện bức tranh thực tiễn qua 145 vụ việc kiểm tra năm 2018 và khảo sát thực chứng 150 đối tượng tại tỉnh Phú Thọ.
  • Đúc kết bài học giá trị từ thực tiễn kiểm soát thị trường của các tỉnh Lào Cai, Yên Bái, Quảng Trị cùng thông lệ quốc tế.
  • Đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp các kiến nghị hoàn thiện thể chế gửi Chính phủ và các Bộ, ngành.
  • Định hình lộ trình hành động rõ ràng cho giai đoạn 2020 - 2025 nhằm từng bước ngăn chặn và đẩy lùi vấn nạn buôn lậu.

Công trình luận văn của tác giả Đỗ Ngọc Dương đã đóng góp nguồn cơ sở dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác và khung giải pháp quản lý khả thi cho tỉnh Phú Thọ. Lộ trình tiếp theo đòi hỏi các cơ quan chức năng cần triển khai ngay việc số hóa cơ sở dữ liệu liên ngành trong giai đoạn 2020 - 2022 và hoàn thiện chuẩn hóa năng lực lực lượng quản lý thị trường trước năm 2025. Các nhà nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách và cán bộ thực thi hãy khai thác sâu các kết quả nghiên cứu này để áp dụng hiệu quả vào công tác quản trị kinh tế địa phương.