chương 1 của Điều lệ mẫu HTX Nông nghiệp của Việt Nam đã ghi rõ: “Hợp tác xã nông nghiệp là tổ chức kinh tế tập thể do nông dân, hộ gia đình nông dân có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật Hợp tác xã để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia hợp tác xã, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh nông nghiệp và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.” Như vậy, hợp tác xã nông nghiệp là hợp tác xã hoạt động trong nông nghiệp, được thành lập bởi những thể nhân và pháp nhân tự nguyện góp vốn và công sức nhằm giúp nhau thỏa mãn lợi ích chung trong lĩnh vực nông nghiệp. Đặc điểm của HTX, HTX nông nghiệp a. Đặc điểm của hợp tác xã Theo Luật HTX 2012 thì HTX là tổ chức kinh tế tập thể. Các xã viên là chủ của hợp tác xã, toàn quyền quyết định những vấn đề tổ chức, hoạt động và phân phối lợi ích trong hợp tác xã trên cơ sở những quy định của Luật Hợp tác xã và những văn bản có liên quan; - Hợp tác xã có thể được thành lập khi có số lượng xã viên từ 7 trở lên, được đăng ký và hoạt động tất cả các ngành, nghề mà pháp luật không cấm; 5 c - Hợp tác xã có tư cách pháp nhân, hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, bình đẳng với các doanh nghiệp khác.
Hợp tác xã tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn điều lệ, vốn tích lũy và các nguồn vốn khác của hợp tác xã theo quy định của pháp luật; - Hợp tác xã là tổ chức mang tính xã hội, rộng mở cho tất cả những ai có nguyện vọng trở thành thành viên hợp tác xã. Hợp tác xã ra đời dựa trên nguyên tắc dân chủ, bình đẳng, công khai và đoàn kết. mỗi xã viên có 1 phiếu bầu; - Mục tiêu hoạt động của hợp tác xã là mang lại lợi ích vật chất và tinh thần cho tất cả các xã viên, tập thể và cộng đồng; Xã viên có trách nhiệm và nghĩa vụ tuân thủ, thực hiện tốt những quy định trong Điều lệ của hợp tác xã, hợp tác, xây dựng và phát triển hợp tác xã. Đặc điểm của hợp tác xã nông nghiệp - Hợp tác xã nông nghiệp là một tổ chức kinh tế hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, HTX được thành lập để tiến hành các hoạt động sản xuất, kinh doanh và dịch vụ nông nghiệp, là một tổ chức kinh tế của nông dân, có đặc trưng gắn với hộ nông dân.
Hợp tác xã nông nghiệp là tổ chức kinh tế mang tính xã hội cao: HTX nông nghiệp trước hết là để đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng của nông dân về sản xuất, kinh doanh và dịch vụ nông nghiệp; Nông dân gia nhập hợp tác xã vì họ cần được hợp tác xã phục vụ, cần hợp tác xã trợ giúp những việc mà họ không thể tự làm hoặc làm một mình không có hiệu quả, khắc phục được những nhược điểm và hạn chế khi sản xuất kinh doanh đơn lẻ; Hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ nông nghiệp của hợp tác xã chỉ là công cụ nhằm làm tăng thêm lợi ích, hiệu quả sản xuất kinh doanh của hộ nông dân; Mục tiêu của hợp tác xã là phục vụ nhu cầu, lợi ích chung của xã viên, không phải vì lợi nhuận. Như vậy, hợp tác xã là một tổ chức kinh tế mang tính hợp tác có tính xã hội sâu sắc, hỗ trợ các hộ nông dân tăng cạnh tranh trong kinh tế thị trường; Hợp tác xã là một tổ chức dân chủ, xã hội cao của nông dân, trong đó các thành viên được bình đẳng, phát huy vai trò của cộng đồng dân cư nông nghiệp trong quản lí xã hội, kinh doanh (Nguyễn Thúy Anh, 2015), - Đối tượng tham gia hợp tác xã bao gồm tất cả những người nông dân, hộ nông dân và pháp nhân. Khi tham gia hợp tác xã, xã viên hợp tác xã bắt buộc phải góp vốn, còn việc góp sức là tuỳ thuộc vào từng loại hình hợp tác xã, vào yêu cầu của hợp tác xã và nguyện vọng của xã viên, không bắt buộc xã viên phải 6 c góp sức.Việc thành lập hợp tác xã dựa trên cơ sở hoàn toàn tự nguyện. xuất phát từ nhu cầu, lợi ích chung, các thành viên liên kết lại với nhau để phát huy sức mạnh tập thể của từng thành viên, cùng giúp đỡ lẫn nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của từng thành viên.
Hợp tác xã có tư cách pháp nhân và chỉ chịu trách nhiệm trả nợ trong giới hạn vốn điều lệ, vốn tích lũy và các nguồn vốn khác của hợp tác xã tại thời điểm tuyên bố phá sản. xã viên cũng chỉ chịu trách nhiệm về các khoản nợ trong phạm vi vốn góp của mình (Nguyễn Phước Vinh, 2015). Các loại hình HTX, HTX nông nghiệp a. Các loại hình HTX - Theo quy mô, có thể phân loại HTX thành các loại như: HTX quy mô thôn, xóm.
HTX quy mô liên thôn và HTX quy mô xã, liên xã… Các HTX có thể liên kết với nhau và thành lập liên hiệp HTX. Liên hiệp hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 04 hợp tác xã tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh nhằm đáp ứng nhu cầu chung của hợp tác xã thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý liên hiệp hợp tác xã. Khi hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã phát triển đến trình độ cao hơn thì sẽ hình thành các doanh nghiệp của hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã; doanh nghiệp của hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã hoạt động theo Luật doanh nghiệp” (Luật HTX, 2012). - Theo lĩnh vực hoạt động, ngày nay ngoài những hợp tác xã truyền thống như nông nghiệp, Dịch vụ tổng hợp, Ô tô còn có các Hợp tác xã trên mọi lĩnh vực khác, như: HTX Tín dụng, Bệnh viện, Tàu thuyền, Điện tử, Công nghệ Thông tin…(Bách khoa toàn thư mở, 2017).
Các loại hình HTX nông nghiệp Đối với HTX nông nghiệp có thể phân thành các loại hình hoạt động như sau: - Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp: Về mặt hình thức, đây là tổ chức kinh tế trong nông nghiệp được tách hẳn để làm chức năng dịch vụ nông nghiệp, bao gồm: dịch vụ các yếu tố đầu vào (các HTX cung ứng vật tư), dịch vụ các khâu cho sản xuất nông nghiệp (các HTX làm đất, tưới nước, bảo vệ thực vật,…), dịch vụ quá trình tiếp theo của sản xuất nông nghiệp (các HTX chế biến và tiêu thụ 7 c sản phẩm). Về thực chất các HTX loại này được tổ chức với mục đích phục vụ cho khâu sản xuất nông nghiệp của các hộ nông dân. Vì vậy, sự ra đời của các HTX dịch vụ hoàn toàn xuất phát từ các yêu cầu khách quan của sản xuất nông nghiệp. Trong đó đặc điểm sản xuất của ngành, trình độ sản xuất của các hộ nông dân chi phối một cách trực tiếp nhất (Viện Quy hoạch và thiết kế nông nghiệp, 2011).
Mô hình kinh tế hợp tác dưới dạng các HTX dịch vụ là hình thức thích hợp và phổ biến với đặc điểm ngành nông nghiệp. Tuy nhiên, phải tùy theo tính chất của từng ngành, từng mức độ, yêu cầu của hợp tác và phân công lao động để lựa chọn các hình thức HTX cho thích hợp. Mô hình HTX dịch vụ nông nghiệp cũng được phân thành nhiều hình thức: HTX dịch vụ chuyên khâu và HTX dịch vụ tổng hợp (Viện Quy hoạch và thiết kế nông nghiệp, 2011). - HTX dịch vụ chuyên khâu: là các HTX chỉ thực hiện chức năng dịch vụ một khâu cho sản xuất nông nghiệp.
Bao gồm: + HTX dịch vụ thủy nông. + HTX dịch vụ điện nông thôn. + HTX cung ứng vật tư. + HTX tín dụng nông nghiệp.
+ HTX tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp…. - HTX dịch vụ tổng hợp là các HTX thực hiện chức năng dịch vụ nhiều khâu cho sản xuất nông nghiệp, đôi khi cả cho đời sống nông dân (Viện Quy hoạch và thiết kế nông nghiệp, 2011). - Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp kết hợp sản xuất kinh doanh: Các HTX loại này thường dưới dạng các HTX chuyên môn hóa theo sản phẩm. Đó là các HTX dịch vụ chuyên ngành gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ.
Trong đó, trực tiếp sản xuất là hộ nông dân, HTX hợp đồng bao tiêu chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Ví dụ: các HTX sản xuất rau, HTX sản xuất sữa,… Ở Việt Nam, các HTX nông nghiệp trong quá trình chuyển đổi tồn tại dưới hình thức này là chủ yếu, bởi vì tính chủ động, độc lập của người dân chưa được xác lập một cách đầy đủ (Viện Quy hoạch và thiết kế nông nghiệp, 2011). - Hợp tác xã sản xuất nông nghiệp thuần túy: HTX loại này giống như các HTX nông nghiệp ở nước ta trước khi đổi mới. Tức là, những người sản xuất liên kết với nhau ở khâu sinh học của sản xuất nông nghiệp với mục đích tạo ra quy 8 c mô sản xuất thích hợp nhằm chống lại sự chèn ép của tư thương, tạo những ưu thế mới ở những ngành khó tách riêng như chăn nuôi cá ở các hồ đầm lớn,.
Vai trò của HTX và HTX nông nghiệp Trong suốt quá trình hình thành và phát triển, phong trào hợp tác xã nông nghiệp trải qua những thăng trầm, nhưng luôn giữ vai trò quan trọng trong phát triển nông nghiệp, nông thôn và nông dân, đóng góp quan trọng trong sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Kể từ khi thực hiện công cuộc đổi mới, hợp tác xã dần chuyển từ sản xuất tập trung sang mô hình cung cấp dịch vụ đầu vào, đầu ra cho bà con xã viên và có những vai trò sau đây đối với nông nghiệp, nông thôn và nông dân: - Hợp tác xã nông nghiệp góp phần thúc đẩy kinh tế hộ phát triển, giúp nhau tăng sức cạnh tranh, khai thác các nguồn tiềm năng về vốn, lao động, kỹ thuật để phát triển, góp phần thúc đẩy quá trình xã hội hoá sản xuất, thực hiện tốt vai trò là cầu nối giữa các hộ sản xuất, xã viên với nhà nước và các tổ chức kinh tế nhà nước.