CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT TỪ XA ĐỐI VỚI CÁC TỔ CHỨC TÍN DỤNG CỦA BẢO HIỂM TIỀN GỬI VIỆT NAM 1. Tổng quan về hoạt động giám sát từ xa của tổ chức Bảo hiểm tiền gửi 1. Khái niệm về hoạt động giám sát từ xa của tổ chức BHTG Theo Từ điển tiếng Việt, “giám sát” được hiểu là “s ự theo dõi, xem xét làm đúng hoặc sai những điều đã quy định” hoặc được hiểu là “theo dõi và ki ểm tra xem có thực hiện đúng những điều trong quy định không”. Theo Ngân hàng thế giới (World Bank), giám sát là m ột ch ức năng đ ược th ực hiện một cách liên tục nhằm cung cấp cho bên qu ản lý và các bên liên quan các dấu hiệu về tác động thành công hoặc không thành công thông qua vi ệc tri ển khai các hoạt động, dự án.
Quá trình giám sát giúp các t ổ ch ức theo dõi k ết qu ả thông qua việc thường xuyên thu thập thông tin nhằm kịp thời hỗ trợ vi ệc ra quyết định, đảm bảo việc giải trình trách nhiệm và tạo nền tảng cho việc đánh giá và rút ra bài học kinh nghiệm. Theo Sahajwala R, and Bergh P.V trong Supervisory Risk Assessment and Early Warning Systems thì khái niệm “giám sát từ xa” được hiểu là một trong những công cụ hữu hiệu phục vụ cho mục tiêu kiểm soát thường xuyên hoạt động của các tổ chức tài chính. Các cơ quan kiểm soát tài chính ở những quốc gia không đủ nguồn lực và thẩm quyền để thực hiện việc kiểm tra trực tiếp, định kỳ thường sử dụng nhiều công cụ này để quản lý tình hình và điều kiện tài chính của các ngân hàng cũng như các tổ chức tài chính khác, qua đó xác định những tổ chức nào cần phải áp dụng những biện pháp kiểm soát chặt chẽ hơn. Đối tượng giám sát của BHTG là các tổ chức tài chính có th ực hi ện ho ạt đ ộng nhận tiền gửi của các chủ thể trong nền kinh tế và đã tham gia BHTG.
Vì chi phí cho hoạt động BHTG khá lớn trong khi khoản thu phí b ảo hi ểm có h ạn nên t ổ chức BHTG phải do một tổ chức chính trị hoặc c ơ quan nhà n ước đ ứng ra thành lập và quản lý, có thể đó là Quốc hội, Chính phủ, Bộ Tài chính ho ặc Ngân hàng Trung ương. Mặc dù vậy, chức năng giám sát của tổ chức BHTG không gi ống 6 nhau tại tất cả các quốc gia. Trong giám sát nói chung và giám sát ngân hàng nói riêng, c ả ch ủ th ể giám sát và đối tượng được giám sát đều rất đa dạng. Trên thế gi ới hi ện nay, ch ủ th ể giám sát ngân hàng thường là các cơ quan có ch ức năng giám sát thu ộc m ạng an toàn tài chính quốc gia như Ngân hàng Trung ương, Tổ chức bảo hiểm tiền g ửi, Uỷ ban chứng khoán, bộ Tài chính.
Đối tượng giám sát là các t ổ ch ức tài chính, t ổ chức tín dụng, công ty con, công ty liên kết của tổ chức tín dụng. Tại Việt Nam, các cơ quan giám sát tổ chức tài chính bao gồm: - Cơ quan thanh tra, giám sát ngân hàng thuộc Ngân hàng Nhà n ước Vi ệt Nam thực hiện thanh tra, giám sát ngân hàng, phòng, chống rửa tiền, thực hi ện ch ức năng thanh tra hành chính, thanh tra chuyên ngành và giám sát chuyên ngành về ngân Uỷ ban chứng khoán Nhà nước (trực thuộc Bộ tài chính) thực hiện thanh tra tại chỗ, giám sát từ xa hoạt động của công ty ch ứng khoán, công ty quản lý quỹ đầu tư chứng khoán, quỹ đầu tư chứng khoán, thị trường chứng khoán. - Cục quản lý, giám sát bảo hiểm (trực thuộc Bộ tài chính) thực hiện thanh tra tại chỗ, giám sát từ xa hoạt động của các công ty bảo hiểm, tái bảo hiểm. Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam thực hiện giám sát từ xa hoạt động c ủa các t ổ chức tín dụng nhận tiền gửi của công chúng.
- Uỷ ban giám sát tài chính quốc gia giám sát chung và đi ều ph ối ho ạt động giám sát chuyên ngành, không có quyền thanh tra tại chỗ. Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, khái niệm hoạt động giám sát các t ổ chức tín dụng được hiểu theo nghĩa là hoạt động giám sát của tổ ch ức BHTG đ ối với tổ chức tham gia BHTG. Có thể khái quát khái niệm ho ạt đ ộng giám sát các t ổ chức tín dụng của BHTG như sau: Hoạt động giám sát các tổ chức tín dụng của Bảo hiểm tiền gửi là việc tổng hợp, phân tích và xử lý thông tin về tổ chức tham gia b ảo hi ểm ti ền g ửi nh ằm phát hiện và kiến nghị Ngân hàng Nhà nước xử lý k ịp th ời nh ững vi ph ạm v ề an toàn hoạt động ngân hàng, rủi ro gây mất an toàn trong hệ thống ngân hàng. Ở đây, chủ thể giám sát là Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam.
Các t ổ ch ức tham gia 7 BHTG là đối tượng giám sát, thường là các tổ chức ngân hàng và tài chính đ ược phép huy động tiền gửi của cá nhân và tổ chức. Trên góc độ quản lý, giám sát là hoạt động theo dõi, kiểm tra, phân tích tình hình tài chính – tiền tệ của tổ chức BHTG đối với tổ chức tham gia b ảo hi ểm ti ền gửi dựa trên nguồn thông tin từ các tổ chức này và các nguồn thông tin khác. Trên cơ sở đó đưa ra các cảnh báo, khuyến nghị, đề xuất biện pháp chấn ch ỉnh để giúp các tổ chức tham gia BHTG hoạt động đúng pháp lu ật, an toàn, hi ệu qu ả và đồng thời ngăn chặn nguy cơ mất an ninh tài chính, góp ph ần h ạn ch ế nh ững rủi ro trong lĩnh vực tiền tệ, ngân hàng. T ừ đó, đ ảm b ảo s ự ổn đ ịnh và xây d ựng nền tài chính quốc gia lành mạnh, bền vững để có thể chống đỡ và vượt qua được những cơn khủng hoảng kinh tế.
Trên góc độ quản lý, giám sát từ xa là hoạt động theo dõi, kiểm tra, phân tích tình hình tài chính - tiền tệ của tổ chức BHTG đối với tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi dựa trên nguồn thông tin từ các tổ chức này và các nguồn thông tin khác. Trên cơ sở đó đưa ra các cảnh báo, đề xuất biện pháp chấn ch ỉnh, xử lý k ịp th ời nhằm giúp các tổ chức tham gia BHTG hoạt đ ộng an toàn và hi ệu qu ả, đ ồng th ời ngăn chặn nguy cơ mất an ninh tài chính, góp phần hạn chế nh ững r ủi ro trong lĩnh vực tiền tệ, ngân hàng. Từ đó, đảm bảo duy trì sự ổn định và xây dựng nền tài chính quốc gia lành mạnh, bền vững. Vai trò hoạt động giám sát từ xa của Bảo hiểm tiền gửi đối với các tổ chức tín dụng Hoạt động giám sát từ xa của tổ chức BHTG đối với các TCTD xuất phát t ừ mục tiêu của tổ chức BHTG là nhằm đảm bảo s ự ổn đ ịnh và an toàn h ệ th ống ngân hàng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của ng ười g ửi ti ền.
V ậy vai trò c ủa giám sát từ xa được thể hiện cụ thể đối với từng đối tượng liên quan sau: Một là, đối với BHTG giám sát từ xa thể hiện trách nhiệm, quy ền h ạn gi ữa BHTG với các TCTD, giúp tổ chức BHTG đánh giá k ịp th ời, đ ầy đ ủ và có h ệ th ống về thực trạng tình hình hoạt động của QTDND. Trên cơ sở đó, phát hiện và đ ưa ra những cảnh báo về rủi ro, kiến nghị các TCTD ch ỉnh s ửa các vi ph ạm, nh ằm nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống ngân hàng. Khi BHTG hoạt động 8 hiệu quả sẽ giúp cắt giảm được chi phí như không phải hỗ trợ tài chính, qu ản lý thanh lý tài sản, chi trả tiền gửi được bảo hiểm cho ng ười gửi ti ền. Bên c ạnh đó, khi chất lượng công tác giám sát được nâng cao, BHTG sẽ có c ơ s ở đ ể ch ủ đ ộng hỗ trợ tài chính và thu phí BHTG theo mức độ rủi ro đối với các TCTD có nh ận tiền gửi.
Có thể nói, hoạt động giám sát từ xa đối với các TCTD là nhi ệm v ụ tr ọng yếu của BHTG, khẳng định vị thế của BHTG và là c ơ s ở đ ể ti ến hành m ọi ho ạt động khác. Hai là, đối với các TCTD, hoạt động giám sát từ xa của BHTG góp phần đảm bảo an toàn cho TCTD nói riêng và cho cả hệ thống tài chính ngân hàng nói chung. Ngày nay, cùng với sự phát triển của nền kinh tế, sự tiến bộ của khoa học công nghệ cùng xu thế toàn cầu hóa mang lại nhiều thách thức và tiềm ẩn nhiều rủi ro cho hệ thống tài chính ngân hàng. Khi các TCTD bị hạn chế trong việc kiểm soát rủi ro của mình thì vai trò giám sát của BHTG càng trở nên quan trọng hơn.
Trong hoạt động của mình, các TCTD với đội ngũ kiểm soát, kiểm toán nội bộ có hạn, việc vi phạm hay bỏ qua yêu cầu an toàn có thể do nguyên nhân chủ quan hoặc khách quan. Do đó, từ kết quả giám sát từ xa của BHTG giúp các TCTD nhận thấy được các sai sót, tổn tại để từ đó đưa ra các biện pháp khắc phục và hoàn thiện để nâng cao hiệu quả hoạt động. Tình trạng chấp nhận rủi ro quá mức trong hoạt động của TCTD sẽ được hạn chế nếu được cảnh báo sớm. Dưới tác động của hoạt động giám sát, các TCTD sẽ có ý thức, trách nhi ệm h ơn trong vi ệc ch ấp hành các quy định của pháp luật, các yêu cầu về tỷ lệ an toàn, tự bổ sung, hoàn thiện đ ể nâng cao năng lực tài chính, năng lực quản trị, đi ều hành nói chung và qu ản tr ị rủi ro nói riêng.
Ba là, đối với người gửi tiền, hoạt động giám sát từ xa mang lại lợi ích thông qua việc tổ chức nhận tiền gửi hoạt động an toàn, đảm bảo hơn bởi thường xuyên được BHTG giám sát, theo dõi và đưa ra các c ảnh báo s ớm.