Chương 1. KHÁI QUÁT TÀI NGUYÊN DU LỊCH 1. Quan niệm tài nguyên du lịch Tài nguyên hiểu theo nghĩa rộng bao gồm tất cả các nguồn năng lượng, nguyên liệu, các thông tin có trên trái đất và trong không gian vũ trụ có liên quan mà con người có thể sử dụng để phục vụ cho cuộc sống và sự phát triển của mình. Từ sự hình thành, tài nguyên được phân thành hai loại: tài nguyên thiên nhiên gắn liền với các nhân tố tự nhiên và tài nguyên nhân văn gắn liền với các nhân tố con người và xã hội.
Theo Luật Du lịch, Tài nguyên du lịch là cảnh quan thiên nhiên, yếu tố tự nhiên và các giá trị văn hóa làm cơ sở để hình thành sản phẩm du lịch, khu du lịch, điểm du lịch, nhằm đáp ứng nhu cầu du lịch. Tài nguyên du lịch bao gồm tài nguyên du lịch tự nhiên và tài nguyên du lịch nhân văn (Quốc hội, 2017). Như vậy, tài nguyên du lịch là một dạng đặc sắc của tài nguyên nói chung, bao gồm 2 dạng là tài nguyên du lịch tự nhiên và tài nguyên du lịch nhân văn. Khái niệm tài nguyên du lịch luôn gắn với khái niệm du lịch, tài nguyên du lịch được xem như tiền đề để phát triển du lịch.
Thực tế cho thấy, tài nguyên du lịch càng phong phú thì sức hấp dẫn và hiệu quả hoạt động du lịch càng cao bấy nhiêu. Tài nguyên du lịch bao gồm các đối tượng, hiện tượng vốn có trong môi trường tự nhiên hoặc do con người tạo nên trong quá trình phát triển lịch sử - văn hóa, kinh tế - xã hội. Chúng luôn tồn tại, gắn liền với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội đặc thù của mỗi địa phương, mỗi quốc gia, tạo nên những nét đặc sắc cho mỗi địa phương, mỗi quốc gia đó. Khi các yếu tố này được phát hiện, được khai thác và được sử dụng cho mục đích phát triển du lịch thì chúng trở thành tài nguyên du lịch.
Tài nguyên du lịch gồm 2 trạng thái: tài nguyên du lịch đang khai thác và tài nguyên du lịch chưa khai thác. Mức độ khai thác tiềm năng tài nguyên du lịch phụ thuộc vào: - Khả năng nghiên cứu phát hiện và đánh giá các tiềm năng tài nguyên vốn có và còn tiềm ẩn. - Yêu cầu phát triển các sản phẩm du lịch nhằm thỏa mãn nhu cầu của khách du lịch. Các nhu cầu này ngày càng lớn và đa dạng, phụ thuộc vào mức sống và trình độ dân trí.
- Trình độ phát triển công nghệ khoa học kỹ thuật đã tạo ra các điều kiện, phương tiện để khai thác các tiềm năng tài nguyên. Ví dụ: nhờ có hệ thống cáp treo mà Khu du lịch Bà Nà thu hút một lượng lớn khách du lịch đến đây mỗi năm. Như vậy, cũng giống như các dạng tài nguyên khác, tài nguyên du lịch là một phạm trù lịch sử với xu hướng ngày càng được mở rộng. Sự mở rộng này tùy thuộc ít nhiều vào yêu cầu phát triển du lịch, vào những tiến bộ khoa học kỹ thuật, vào sự đầu tư, vào các sáng kiến và sở thích của con người.
Bên cạnh những tài nguyên đã và đang được khai thác, nhiều dạng tài nguyên còn đang tồn tại dưới dạng tiềm năng do: - Chưa được nghiên cứu, điều tra và đánh giá đầy đủ. - Chưa có nhu cầu khai thác. - Tính đặc sắc của tài nguyên thấp chưa đủ tiêu chuẩn cần thiết để tiến hành khai thác, hình thành các sản phẩm du lịch. - Các điều kiện tiếp cận hoặc phương tiện khai thác còn hạn chế, do đó chưa có khả năng hoặc gặp nhiều khó khăn trong khai thác.
- Chưa đủ khả năng đầu tư để khai thác. Trong thực tế, ở nước ta nhiều di tích lịch sử, văn hóa, di tích lịch sử cách mạng mặc dù đã được xếp hạng song chưa được khai thác để phục vụ du lịch. Nhiều khu rừng nguyên sinh với tính đa dạng sinh học cao, nhiều bãi biển đẹp ở miền Trung, nhiều lễ hội hấp dẫn,… vẫn còn tồn tại ở dạng tiềm năng du lịch do chưa có đủ điều kiện khai thác để đưa vào sử dụng. Ngược lại, tài nguyên du lịch cũng có thể bị biến dạng hoặc mất đi Tài liệu giảng dạy môn Đia lý và Tài nguyên du lịch 1 không còn khả năng phục vụ du lịch do nhiều nguyên nhân khác nhau như thiên tai, chiến tranh hoặc do ý thức khai thác, sử dụng của con người.
Đặc điểm của tài nguyên du lịch 1. Tài nguyên du lịch phong phú, đa dạng và hấp dẫn Không giống với các loại tài nguyên khác, tài nguyên du lịch rất phong phú và đa dạng. Đặc điểm này là cơ sở để tạo nên sự phong phú của sản phẩm du lịch nhằm thỏa mãn nhu cầu đa dạng của khách du lịch. Ví dụ, đối với loại hình tham quan nghiên cứu để phục vụ cho nhu cầu nâng cao nhận thức của khách du lịch thì tài nguyên du lịch có thể là các lễ hội, tập quán sinh hoạt của vùng quê, các di tích lịch sử - văn hóa, các bản làng dân tộc miền núi, các viện bảo tàng, các thành phố,… Đối với loại hình du lịch nghỉ mát, chữa bệnh nhằm mục đích phục hồi sức khỏe thì tài nguyên cần khai thác là các bãi biển, các vùng núi cao có khí hậu trong lành, mát mẻ, các nguồn nước khoáng,… Nếu chỉ đơn thuần dưới gốc độ kinh tế thì hiệu quả thu được từ việc khai thác các tài nguyên du lịch là rất to lớn, có khi trội hơn nhiều so với khai thác các tài nguyên khác.
Tài nguyên du lịch có giá trị hữu hình và giá trị vô hình Trong thực tế, tài nguyên du lịch là yếu tố vật chất tham gia trực tiếp vào việc hình thành các sản phẩm du lịch. Giá trị vô hình của tài nguyên du lịch được khách du lịch cảm nhận thông qua cảm xúc tâm lý, làm thỏa mãn nhu cầu tinh thần (thẩm mỹ, văn hóa) - một nhu cầu đặc biệt của khách du lịch. Giá trị vô hình của tài nguyên du lịch nhiều khi còn được thể hiện thông qua những thông tin (nghe kể lại, qua báo chí, truyền hình, quảng cáo,…) qua đó khách du lịch cảm nhận được, ngưỡng mộ và mong muốn đến tận nơi để thưởng thức, chiêm ngưỡng. Ví dụ, ở Trung Quốc có câu “bất đáo trường thành phi hảo hán” để chỉ Vạn Lý Trường Thành; hay Việt Nam có câu “Nam Thiên đệ nhất động” để ca ngợi vẻ đẹp của động Hương Tích.
Giá trị vô hình này dường như không hạn chế mà ngày càng tăng do khả năng cảm thụ, hiểu biết của khách du lịch ngày càng cao hơn, ảnh hưởng rộng rãi hơn làm tăng thêm giá trị của tài nguyên du lịch. Đây có thể được xem là một trong những đặc điểm quan trọng của tài nguyên du lịch, nó tạo ra sự khác biệt với những tài nguyên khác. Tài nguyên du lịch thường dễ khai thác Hầu hết các tài nguyên du lịch được khai thác để phục vụ du lịch là các tài nguyên vốn đã có sẵn trong tự nhiên do tạo hóa sinh ra hoặc do con người tạo dựng nên và thường dễ khai thác. Trên thực tế, một cánh rừng nguyên sinh, một thác nước, một bãi biển, một hồ nước đều có thể trở thành một điểm du lịch, đây là tài nguyên vô giá.
Con người khó có thể tạo ra các tài nguyên du lịch bởi vì vô cùng tốn kém, cho dù có mô phỏng được thì cũng không lột tả hết sức sáng tạo phi thường của tạo hóa và sự mô phỏng đó sự giảm đi rất nhiều về giá trị và độ hấp dẫn. Với tất cả những gì sẵn có của tài nguyên du lịch, chỉ cần đầu tư không lớn, nhằm tôn tạo để vừa tôn thêm vẻ đẹp và giá trị của tài nguyên, vừa tạo ra những điều kiện thuận lợi nhằm khai thác và sử dụng có hiệu quả tài nguyên này. Tài nguyên du lịch có tính thời vụ Trong số tài nguyên du lịch, có những tài nguyên có khả năng khai thác quanh năm, lại có tài nguyên mà việc khai thác ít nhiều phụ thuộc và thời vụ. Sự phụ thuộc này chủ yếu dựa theo quy luật diễn biến của khí hậu.
Đối với các tài nguyên du lịch biển, thời gian khai thác thích hợp nhất là vào thời kỳ có khí hậu nóng bức trong năm. Điều này giải thích vì sao du lịch biển thường hoạt động vào mùa hè ở phía Bắc nước ta, còn từ Đà Nẵng trở vào, nơi không có mùa đông lạnh, hoạt động du lịch biển có thể tổ chức quanh năm. Các lễ hội, bên cạnh các tập quán là các nghi lễ tôn giáo, cũng được ấn định vào các thời kỳ khác nhau trong năm, vì thế các hoạt động du lịch lệ thuộc vào thời gian diễn ra các lễ hội đó. Nói chung, mùa Xuân là mùa của Tài liệu giảng dạy môn Đia lý và Tài nguyên du lịch 2 lễ hội với các lễ hội nổi tiếng như: Hội Lim, Hội Gióng, Hội Đền Hùng, Hội Chùa Hương,… vào mùa khô, trời ít mưa, thời tiết tốt là thời kỳ thuận lợi cho nhiều loại hình du lịch hoạt động.
Tài nguyên du lịch có thời gian khai thác khác nhau đã quyết định tính mùa vụ của hoạt động du lịch. Các địa phương, các nhà quản lý, điều hành và tổ chức các hoạt động kinh doanh du lịch cũng như khách du lịch đều phải quan tâm đến tính chất này để có các biện pháp chủ động điều tiết thích hợp nhằm đạt được hiệu quả cao nhất. Tài nguyên du lịch được khai thác và sử dụng tại chỗ Đối với đa số tài nguyên, sau khi khai thác có thể vận chuyển đến nơi chế biến thành các sản phẩm rồi lại được đưa đến nơi tiêu thụ. Nhưng tài nguyên du lịch thì phải khai thác tại chỗ để tạo ra sản phẩm du lịch và khách du lịch phải đến tận nơi để thưởng thức.
Chính vì khách du lịch phải đến tận điểm du lịch, nơi có các tài nguyên du lịch để thưởng thức các sản phẩm du lịch, nên muốn khai thác các tài nguyên này điều đầu tiên cần quan tâm là phải chuẩn bị tất cả các cơ sở hạ tầng, các cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch và vận chuyển khách du lịch. Thực tế cho thấy những điểm du lịch có vị trí thuận tiện về đường giao thông, có cơ sở dịch vụ du lịch tốt thì sẽ thu hút được nhiều khách du lịch và đạt hiệu quả cao. Tài nguyên du lịch có thể sử dụng được nhiều lần Các tài nguyên du lịch được xếp vào loại tài nguyên có khả năng tái tạo và sử dụng lâu dài.