CHƯƠNG I. LUẬT HÀNH CHÍNH -NGÀNH LUẬT VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC NƯỚC Mục tiêu chương Chương học cung cấp cho sinh viên các kiến thức liên quan đến nội dung về quản lý, quản lý nhà nước và quản lý hành chính nhà nước. Từ đó sinh viên có khả năng phân biệt được khái niệm quản lý, quản lý nhà nước và quản lý hành chính nhà nước; phân tích được đối tượng điều chỉnh của luật hành và phương pháp điều chỉnh của luật hành chính, qua đó chứng minh được nhóm đối tượng điều chỉnh quan trọng nhất của luật hành chính cũng như tính mệnh lệnh đơn phương trong phương pháp điều chỉnh của luật hành chính. Luật hành chính - ngành luật trong hệ thống pháp luật Việt Nam 1.
Luật hành chính-ngành luật về quản lý nhà nước Luật hành chính Việt Nam là ngành luật điều chỉnh những quan hệ xã hội chủ yêu phát sinh trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước. Hoạt động quản lí hành chính nhà nước không thể tách rời những quan hệ xã hội mà nó hướng tới nhằm ổn định hay thay đổi, cho nên đối tượng điều chỉnh của luật hành chính Việt Nam không phải là bản thân quản lý hành chính nhà nước mà là những quan hệ xã hội hình thành trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước. Luật hành chính Việt Nam giữ vai trò quan trọng trong việc hoàn thiện hoạt động chấp hành- điều hành của nhà nước. Các quy phạm luật hành chính Việt Nam quy định địa vị pháp lý của các cơ quan hành chính nhà nước, xác định những nguyên tắc cơ bản của quản lý hành chính nhà nước và các vấn đề khác có liên quan tới quản lý hành chính nhà nước.
Thông qua đó Luật hành chính Việt Nam đảm bảo cũng cố, hoàn thiện bộ máy hành chính nhà nước và không ngừng nâng cao hiệu quả của hoạt động quản lý hành chính nhà nước. Luật hành chính Việt Nam cũng quy định quyền và nghĩa vụ của các chủ thể khác của quản lí hành chính nhà nước, những biện pháp đảm bảo thực hiện 9 các quyền và nghĩa vụ đó, tạo điều kiên cho chủ thể tham gia một cách tích cực vào hoạt động quản lý hành hành nhà nước. Luật hành chính Việt Nam xác định cơ chế quản lý hành chính trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Luật hành chính Việt Nam quy định những hành vi nào là vi phạm hành chính, biện pháp xử lý, thủ tục xử lý những tổ chức và cá nhân thực hiện vi phạm hành chính.
Luật hành chính Việt Nam quy định chế độ công vụ và chế độ cán bộ, công chức, viên chức. Từ những điều đã phân tích ở trên có thể đi đến kết luận: Luật hành chính Việt Nam là ngành luật về quản lý hành chính nhà nước. Vì thế, để hiểu rõ hơn về lĩnh vực này cần hiểu rõ và phan biệt được nội hàm các khai niệm sau: a. Khái niệm quản lý Quản lý là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học, trong đó có cả khoa học tự nhiên và khoa học xã hội.
Mỗi ngành khoa học nghiên cứu về quản lý từ góc độ riêng của mình. Định nghĩa chung nhất về quản lý là định nghĩa của điều khiển học. Theo điều khiển học thi quản lý là điều khiển,chỉ đạo một hệ thống hay một quá trình, căn cứ vào những quy luật, định luật hay nguyên tắc tương ứng để cho hệ thống hay quá trình ấy vận động theo ý muốn của người quản lý nhằm đạt được những mục đích đã định trước. Tuy vậy, vấn đề cần nghiên cứu là quản lý xã hội, quản lý nhà nước.
Các Mác coi “Quản lý là một chức năng đặc biệt nảy sinh từ bản chất xã hội của quá trình lao động”. Nhấn mạnh nội dung trên, ông viết:“ Tất cả mọi lao động xã hội trực tiếp hay lao động chung nào tiến hành trên quy mô tương đối lớn, thì ít nhiều cũng đều cần đến một sự chỉ đạo để điều hòa những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung… 10 Một người độc tấu vĩ cầm tự mình điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải có nhạc trưởng” Luật điểm trên của Mác có thể mở rộng với mọi hoạt động chung của con người trong xã hội. Như vậy, ở đâu có sự tham gia của nhiều người, ở đó cần có người quản lý lý, bởi vì hoạt động chung của nhiều người hỏi phải được liên kết lại dưới nhiều hình thức. Một trong quan trọng liên kết hình thức là tổ chức.
Khẳng định vấn đề này, Lênin cũng đã viết: “Muốn quản lý tốt mà chỉ biết thuyết phục không thôi thì chưa đủ, mà cần phải biết tổ chức về mặt thực tiễn nữa". Chủ thể của quản lý là con người hay tổ chức của con người. Khách thể của quản lý là trật tự quản lý. Trật tự này được quy định bởi nhiều loại quy phạm khác nhau: Quy phạm đạo đức, quy phạm chính trị, quy phạm tôn giáo, quy phạm pháp luật v.
Tóm lại: - Quản lý là sự tác động có mục đích của các chủ thể quản lý đối với các đổi tượng quản lý. - Quản lý xuất hiện ở bất kỳ nơi nào, lúc nào nếu ở nơi đó và lúc đó có hoạt động chung của con người. - Mục đích và nhiệm vụ của quản lý là điều khiển, chỉ đạo hoạt động chung của con người, phối hợp các hoạt động riêng lẻ của từng cá nhân tạo thành một hoạt động chung thống nhất của cả tập thể và hướng hoạt động chung đó theo những phương hướng thống nhất, nhằm đạt được mục tiêu đã định trước. - Quản lý được thực hiện bằng tổ chức và quyền uy.
Có tổ chức thì mới phân định rõ ràng chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ của những người tham gia hoạt động chung. Có quyền uy thì mới bảo đảm sự phục tùng của cá nhân đối với tổ chức. Quyền uy là phương 11 tiện quan trọng để chủ thể quản lý điều khiển, chỉ đạo buộc các đối tượng quản lý thực hiện các yêu cầu, mệnh lệnh của mình. Khái niệm quản lý nhà nước Quản lý nhà nước là hoạt động của Nhà nước trên các lĩnh vực lập pháp, hành pháp và tư pháp nhằm thực hiện các chức năng đối nội và đối ngoại của Nhà nước.
Hiểu cách khác, quản lý nhà nước là sự tác động của các chủ thể mang quyền lực nhà nước, chủ yêu bằng pháp luật, tới các đối tượng quản lý nhằm thực hiện các chức năng đối nội và đối ngoại của Nhà Nước. Quản lý nhà nước trong lĩnh vực hành pháp là quản lý hành chính nhà nước hay còn gọi là hành chính công. Quản lý hành chính nhà nước Quản lý hành chính nhà nước là một hình thức hoạt động của Nhà nước được thực hiện trước hết và chủ yếu bởi các cơ quan hành chính nhà nước, có nội dung là bảo đảm sự chấp hành luật, pháp lệnh, nghị quyết của các cơ quan quyền lực nhà nước, nhằm tổ chức và chỉ đạo một cách trực tiếp và thường xuyên công cuộc xây dựng kinh tế, văn hóa - xã hội và hành chính - chính trị. Nói cách khác, quản lý hành chính nhà là hoạt động chấp hành - điều hành của Nhà nước.
Tính chấp hành thế hiện ở mục đích của quản lý hành chính nhà nước là đảm bảo thực hiện trên thực tế các văn bản pháp luật của các cơ quan quyền lực nhà nước. Mọi hoạt động quản lý hành chính nhà nước đều được tiến hành trên cơ sở pháp luật và để thực hiện pháp luật. Tính điều hành của quản lý hành chính nhà nước thể hiện ở chỗ để đảm bảo cho các văn bản pháp luật của các cơ quan quyền lực nhà nước được thực hiện trên thực tế, các chủ thể của quản lý hành chính nhà nước phải tiến hành hoạt động tổ chức và chỉ đạo trực tiếp đối với các đối tượng quản lý thuộc quyền. 12 Trong quá trình điều hành, cơ quan hành chính nhà nước có quyền nhân danh nhà nước ban hành ra các văn bản pháp luật để đặt ra các quy phạm pháp luật hay các mệnh lệnh cụ thể bắt buộc các đối tượng quản lý có liên quan phải thực hiện.
Như vậy, các chủ thể của quản lý hành chính nhà nước sử dụng quyền lực nhà nước để tổ chức và điều khiển hoạt động của các đối tượng quản lý, qua đó thể hiện một cách rõ nét môi quan hệ “quyền lực - phục tùng" giữa chủ thế quản lý và các đối tượng quản lý. Hoạt động quản lý hành chính nhà nước được đặt dưới sự giám sát của cơ quan quyền lực nhà nước nhưng vẫn mang tính chủ động, sáng tạo. Tất cả các cơ quan nhà nước đều tiến hành hoạt động quản lý hành chính nhà nước nhưng hoạt động này chủ yếu do các cơ quan hành chính nhà nước thực hiện. Chủ thể của quản lý nhà nước là các tổ chức hay cá nhân mang quyền lực nhà nước trong quá trình tác động tới đối tượng quản lý.
Chủ thể quản lý nhà nước bao gồm: Nhà nước, cơ quan nhà nước, tổ chức và cá nhân được nhà nước trao quyền thực hiện hoạt động quản lý nhà nước. Khách thể của quản lý nhà nước là trật tự quản lý nhà nước. Trật tự quản lý nhà nước do pháp luật quy định. Chủ thể của quản lý hành chính nhà nước là các cơ quan hành chính nhà nước, các cán bộ nhà nước có thẩm quyền, các tổ chức và cá nhân được Nhà nước trao quyền quản lý hành chính trong một số trường hợp cụ thể.
Những chủ thế kể trên khi tham gia vào các quan hệ quản lý hành chính có quyền sử dụng quyền lực nhà nước để chỉ đạo các đối tượng quản lý thuộc quyền nhằm thực hiện nhiệm vụ quản lý đồng thời bảo đảm thực hiện các quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia quan hệ quản lý hành chính nhà nước. 13 Khách thể của quản lý hành chính nhà nước là trật tự quản lý hành chính tức là trật tự quản lý trong lĩnh vực chấp hành - điều hành. Trật tự quản lý hành chính do các quy phạm pháp luật hành chính Việt Nam quy định. Đối tượng điều chỉnh của Luật Hành chính Việt Nam Luật Hành chính Việt Nam điều chỉnh những quan hệ xã hội hình thành trong lĩnh vực quản lý hành chính nhà nước.
Những quan hệ này có thể gọi là những quan hệ chấp hành - điều hành hoặc những quan hệ quản lý hành chính nhà nước.