Giáo trình Tài chính Quốc tế Ngọc Bích: Lý thuyết, nghiệp vụ & đầu tư cho Cao học

Nghiên cứu chuyên sâu về tài chính quốc tế dành cho học viên cao học. Phân tích các lý thuyết, công cụ và thị trường tài chính toàn cầu.

• Chuyên ngành: Tài chính quốc tế
• Đề tài: Tài chính quốc tế: Tổng quan, nghiệp vụ & đầu tư
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2023

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình Tài chính Quốc tế

Tài chính quốc tế là lĩnh vực nghiên cứu các hoạt động tài chính phát sinh từ quan hệ kinh tế giữa các quốc gia. Sự hình thành của tài chính quốc tế gắn liền với quá trình quốc tế hóa nền kinh tế thế giới, sự phát triển của thương mại quốc tế và dòng chảy vốn xuyên biên giới. Giáo trình tài chính quốc tế cung cấp kiến thức nền tảng về hệ thống tiền tệ quốc tế, thị trường ngoại hối, tỷ giá hối đoái cùng các nghiệp vụ giao dịch cơ bản. Đặc điểm nổi bật của tài chính quốc tế bao gồm tính đa quốc gia, sự ảnh hưởng của tỷ giá hối đoái và rủi ro chính trị. Cấu thành chính của tài chính quốc tế bao gồm tài chính thương mại quốc tế, tài chính đầu tư quốc tế và tài chính phát triển. Theo chủ thể tham gia, tài chính quốc tế được phân chia thành tài chính của các chính phủ, doanh nghiệp và tổ chức quốc tế. Vai trò của tài chính quốc tế ngày càng quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, thu hút đầu tư và hội nhập quốc tế.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của Tài chính Quốc tế

Tài chính quốc tế được định nghĩa là tổng thể các quan hệ tài chính phát sinh trong quá trình lưu thông hàng hóa, dịch vụ và vốn giữa các quốc gia. Lĩnh vực này hình thành khi nền kinh tế thế giới bước vào giai đoạn quốc tế hóa sâu rộng, với sự gia tăng mạnh mẽ của thương mại quốc tế và đầu tư xuyên biên giới. Các đặc điểm cơ bản bao gồm: tính đa quốc gia trong các giao dịch, sự phụ thuộc vào tỷ giá hối đoái, rủi ro từ biến động kinh tế chính trị quốc tế, và sự can thiệp của các thể chế tài chính toàn cầu. Tài chính quốc tế tồn tại trên cơ sở sự khác biệt về đồng tiền giữa các quốc gia và nhu cầu trao đổi hàng hóa dịch vụ vượt ra ngoài biên giới.

1.2. Cấu thành và vai trò của Tài chính Quốc tế

Cấu thành của tài chính quốc tế được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau. Theo nguồn hình thành, bao gồm tài chính từ hoạt động thương mại, đầu tư và viện trợ phát triển. Theo chủ thể tham gia, gồm tài chính của chính phủ, doanh nghiệp đa quốc gia, tổ chức quốc tế và cá nhân. Vai trò của tài chính quốc tế rất đa dạng: thúc đẩy luân chuyển vốn quốc tế, tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại quốc tế, hỗ trợ các nước đang phát triển tiếp cận nguồn lực tài chính, và góp phần ổn định hệ thống tài chính toàn cầu. Tài chính quốc tế cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định giá trị đối ngoại của đồng nội tệ.

II. Phân tích nghiệp vụ trên thị trường ngoại hối

Thị trường ngoại hối là nơi diễn ra các giao dịch mua bán ngoại tệ giữa các chủ thể kinh tế. Hệ thống tiền tệ quốc tế tạo nền tảng cho hoạt động của thị trường này thông qua các quy định về tỷ giá hối đoái và cơ chế thanh toán quốc tế. Tỷ giá hối đoái được biểu thị bằng phương pháp yết tỷ giá trực tiếp và gián tiếp, với yết tỷ giá hai chiều bao gồm giá mua và giá bán. Các chức năng chính của thị trường ngoại hối gồm đáp ứng nhu cầu mua bán ngoại tệ cho giao dịch thương mại, phục vụ luân chuyển đầu tư quốc tế, xác định giá trị đối ngoại của nội tệ và cung cấp công cụ bảo hiểm rủi ro tỷ giá. Cấu trúc thị trường được phân loại theo hình thức tổ chức gồm thị trường có tổ chức và không tổ chức, theo nghiệp vụ kinh doanh gồm thị trường tiền mặt, giao ngay, kỳ hạn và tương lai. Ngân hàng Trung ương sử dụng thị trường ngoại hối như công cụ thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia.

2.1. Hệ thống tiền tệ quốc tế và tỷ giá hối đoái

Hệ thống tiền tệ quốc tế là tập hợp các quy tắc, thể chế và cơ chế quản lý quan hệ tiền tệ giữa các quốc gia. Hệ thống này quy định cách thức xác định tỷ giá hối đoái, cơ chế thanh toán quốc tế và vai trò của các đồng tiền dự trữ. Tỷ giá hối đoái là giá của một đồng tiền này biểu thị bằng đồng tiền khác, đóng vai trò trung tâm trong mọi giao dịch tài chính quốc tế. Phương pháp yết tỷ giá gồm yết tỷ giá trực tiếp (đơn vị ngoại tệ bằng bao nhiêu nội tệ) và yết tỷ giá gián tiếp (đơn vị nội tệ bằng bao nhiêu ngoại tệ). Yết tỷ giá hai chiều trên thị trường bao gồm giá chào mua và giá chào bán, tạo nên spread để các ngân hàng thương mại hưởng lợi nhuận.

2.2. Các nghiệp vụ chủ yếu trên thị trường ngoại hối

Thị trường ngoại hối thực hiện năm nghiệp vụ chủ yếu. Nghiệp vụ giao ngay (Spot Operations) là mua bán ngoại tệ với tỷ giá hiện tại, thanh toán trong hai ngày làm việc. Nghiệp vụ kỳ hạn (Forward Operations) thỏa thuận mua bán ngoại tệ với tỷ giá xác định trước, thanh toán vào ngày trong tương lai. Nghiệp vụ hoán đổi (Swaps) kết hợp đồng thời giao dịch giao ngay và kỳ hạn. Nghiệp vụ tương lai (Currency Futures) là hợp đồng chuẩn hóa mua bán ngoại tệ trên sàn giao dịch. Nghiệp vụ quyền chọn (Currency Options) cho phép người mua quyền được mua hoặc bán ngoại tệ với tỷ giá xác định trước vào hoặc trước ngày đáo hạn.

III. Đầu tư quốc tế và viện trợ phát triển ODA

Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là hình thức đầu tư dài hạn của nhà đầu tư nước ngoài vào quốc gia khác nhằm thiết lập sự kiểm soát hoặc tham gia quản lý hoạt động sản xuất kinh doanh. Các hình thức FDI phổ biến bao gồm thành lập doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài, liên doanh với đối tác trong nước, và hợp đồng hợp tác kinh doanh. Quy trình thực hiện dự án FDI gồm các bước lập dự án đầu tư đánh giá tính khả thi, triển khai dự án với việc lựa chọn địa điểm và công suất, sau đó đưa vào vận hành sản xuất. Hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) là nguồn viện trợ từ các chính phủ và tổ chức quốc tế dành cho các nước đang phát triển với điều kiện ưu đãi. ODA được phân loại theo hình thức gồm viện trợ không hoàn lại, vay ưu đãi và hỗ trợ kỹ thuật. Đặc trưng của ODA là lãi suất thấp, thời hạn vay dài và thời gian ân hạn dài. Quy trình thu hút và sử dụng ODA trải qua các giai đoạn từ nhu cầu, cam kết tài trợ, ký kết hiệp định đến giải ngân và quyết toán.

3.1. Đầu tư trực tiếp nước ngoài FDI Khái niệm và quy trình

Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là hoạt động đầu tư của cá nhân hoặc tổ chức nước ngoài vào một quốc gia khác, nhằm thiết lập cơ sở sản xuất kinh doanh và tham gia trực tiếp vào quá trình quản lý. Đặc điểm nổi bật của FDI là nhà đầu tư nước ngoài nắm quyền kiểm soát hoặc có ảnh hưởng đáng kể đến doanh nghiệp nhận đầu tư. Các hình thức FDI bao gồm thành lập doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài, hình thành doanh nghiệp liên doanh, và ký kết hợp đồng hợp tác kinh doanh. Quy trình thực hiện dự án FDI gồm giai đoạn lập dự án phân tích tính khả thi, lựa chọn địa điểm và công suất, xây dựng chương trình sản xuất và triển khai dự án.

3.2. Hỗ trợ phát triển chính thức ODA và viện trợ quốc tế

Hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) là nguồn tài chính được các chính phủ nước ngoài, các tổ chức liên chính phủ và tổ chức quốc tế cung cấp cho các nước đang phát triển với điều kiện ưu đãi. ODA bao gồm viện trợ không hoàn lại, vay ưu đãi và hỗ trợ kỹ thuật. Đặc trưng của ODA là có lãi suất thấp hơn thị trường, thời hạn vay dài và thời gian ân hạn kéo dài. Quy trình thu hút và sử dụng ODA gồm năm bước: xác định nhu cầu, cam kết tài trợ từ nhà tài trợ, ký kết hiệp định tài trợ, giải ngân theo tiến độ, và nghiệm thu quyết toán. Viện trợ quốc tế còn bao gồm viện trợ quân sự và cứu trợ nhân đạo, phục vụ các mục tiêu chiến lược và nhân đạo.

IV. Ứng dụng và thực tiễn tài chính quốc tế tại Việt Nam

Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng kể trong thu hút đầu tư nước ngoài và viện trợ phát triển. Tính đến nay, dòng vốn FDI vào Việt Nam tăng trưởng mạnh mẽ, tập trung vào các ngành chế biến chế tạo, bất động sản và năng lượng. Tuy nhiên, một số hạn chế vẫn tồn tại như chuyển giao công nghệ chưa đạt kỳ vọng, tình trạng chuyển giá và tác động môi trường từ một số dự án. Về ODA, Việt Nam đã tận dụng hiệu quả nguồn vốn này để phát triển cơ sở hạ tầng, giáo dục và y tế. Liên minh thuế quan đóng vai trò quan trọng trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam. Tham gia các liên minh thuế quan giúp Việt Nam mở rộng thị trường xuất khẩu, thu hút đầu tư nước ngoài và nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, Việt Nam cũng đối mặt với thách thức về cải cách chính sách thuế, bảo vệ ngành sản xuất trong nước và tuân thủ các cam kết quốc tế. Các định hướng cải cách thuế nhằm hài hòa hóa với thông lệ quốc tế, tạo môi trường đầu tư kinh doanh thuận lợi.

4.1. Tình hình thu hút FDI và ODA tại Việt Nam

Việt Nam đã trở thành điểm đến hấp dẫn đối với nhà đầu tư nước ngoài nhờ lợi thế về lực lượng lao động trẻ, chi phí sản xuất cạnh tranh và vị trí địa lý thuận lợi. Dòng vốn FDI tăng trưởng liên tục, tập trung vào các ngành công nghiệp chế biến chế tạo, bất động sản và năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, những hạn chế vẫn tồn tại như hiệu ứng lan tỏa công nghệ chưa cao, tình trạng chuyển giá ở một số doanh nghiệp FDI và áp lực lên môi trường. Về ODA, Việt Nam đã tận dụng nguồn vốn này để xây dựng cơ sở hạ tầng giao thông, phát triển hệ thống giáo dục và cải thiện dịch vụ y tế công cộng.

4.2. Liên minh thuế quan và hội nhập kinh tế quốc tế

Liên minh thuế quan là thỏa thuận giữa hai hoặc nhiều quốc gia nhằm loại bỏ thuế quan trong nội bộ khối và áp dụng mức thuế chung đối với bên ngoài. Vai trò của liên minh thuế quan bao gồm thúc đẩy thương mại nội khối, tăng cường hợp tác kinh tế và nâng cao vị thế đàm phán quốc tế. Việt Nam tham gia nhiều hiệp định thương mại khu vực và quốc tế, tạo cơ hội mở rộng thị trường xuất khẩu và thu hút đầu tư. Tuy nhiên, những khó khăn khi tham gia hội nhập bao gồm cạnh tranh gay gắt từ hàng nhập khẩu, yêu cầu cải cách thể chế và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước. Định hướng cải cách chính sách thuế của Việt Nam nhằm hài hòa hóa với tiêu chuẩn quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 Tổng quan về Tài chính quốc tế 1. Sự hình thành và phát triển của Tài chính quốc tế. Điều kiện xuất hiện và tồn tại của Tài chính quốc tế. Trong quá trình phát triển, các quốc gia không thể tự thoả mãn được các nhu cầu của mình.

Việc tìm kiếm nguồn nguyên liệu mới,thị trường tiêu thụ sản phẩm,trao đổi lao động, chuyển giao khoa học - công nghệ, các quan hệ văn hoá, ngoại giao … bắt buộc mỗi nước phải tìm đến các đối tác của mình, là các quốc gia và khu vực khác.Trước hết, là các nước lân cận, sau đó là các quốc gia có vị trí xa hơn. Cùng với sự phát triển kinh tế và ngoại giao, các quốc gia đều nhận thấy lợi ích to lớn và thiết thực của giao lưu quốc tế. Do đó mở cửa, hợp tác và hội nhập đã trở thành xu thế tất yếu của thế giới. Trong lịch sử phát triển, không phải ngày nay giữa các quốc gia mới có các mối quan hệ.

Mà ngay từ trước thời Trung Cổ, giữa các nước đã hình thành các quan hệ về kinh tế, tiền tệ, thuế quan … và sau đó là các mối quan hệ về văn hoá, chính trị, ngoại giao. Các mối quan hệ này ngày càng phát triển và đạt đến mức tương đối hoàn thiện như ngày nay. Quan hệ giữa các quốc gia mặc dù đa dạng và thể hiện trong các trạng thái khác nhau, nhưng có thể xếp vào các loại quan hệ sau đây : a) Các quan hệ về kinh tế : Bao gồm các quan hệ xuất – nhập khẩu hàng hoá, các quan hệ dịch vụ, như: vận tải, bưu chính viễn thông, thuê mướn chuyên gia, chuyển giao khoa học – công nghệ … b) Các quan hệ về văn hoá, chính trị , ngoại giao. c) Các quan hệ tín dụng : vay nợ, viện trợ trực tiếp, chênh lệch trong cán cân vãng lai … 8 Các quan hệ nêu trên có thể chia thành hai loại, đó là quan hệ kinh tế và quan hệ chính trị.

Các quan hệ kinh tế, chính trị đối ngoại là điều kiện và cơ sở để Tài chính quốc tế xuất hiện, tồn tại và phát triển. Các quan hệ kinh tế và chính trị của quốc gia này với quốc gia kia, có thể hàm chứa những mục đích khác nhau. Nhưng để thực hiện các quan hệ ấy, thì quốc gia chủ động phải chi một khoản tiền nhất định , còn quốc gia bị động – tiếp nhận các quan hệ trên, lại được hưởng số thu này. Các quan hệ trên có thể là các quan hệ song phương, cũng có thể là đa phương.

Những quan hệ giữa các quốc gia, biểu hiện bên ngoài là các quan hệ kinh tế và chính trị thuần tuý, nhưng bên trong lại là các quan hệ thu, chi tiền tệ giữa các quốc gia. Bản chất của các quan hệ thu, chi nêu trên, là tập hợp các quan hệ phân phối và phân phối lại của cải vật chất mang tính chất quốc tế. Cuối cùng của quá trình này ở mỗi nước sẽ hình thành các quĩ tiền tệ tập trung và không tập trung có giá trị bằng ngoại tệ. Đây là quá trình hình thành và thực hiện các quan hệ tài chính quốc tế.

Khái niệm Tài chính quốc tế. Tài chính quốc tế là các quỹ ngoại hối tập trung và không tập trung của một quốc gia, được hình thành trong quá trình phân phối và phân phối lại của cải vật chất quốc tế, trên cơ sở thực hiện các quan hệ kinh tế và chính trị đối ngoại của quốc gia âý trong một thời kỳ nhất định. Như vậy sự hình thành các quan hệ tài chính quốc tế bắt nguồn từ các quan hệ kinh tế và chính trị đối ngoại. Các quan hệ này phát triển thì tài chính quốc tế cũng phát triển tương ứng.

Tuy nhiên trong điều kiện phát triển và hội nhập quốc tế hiện nay, tài chính quốc tế còn vượt ra ngoài phạm vi các quan hệ trên. Đó là các khoản thu chi quốc tế liên quan đến các hoạt động : 9 - Viện trợ nhân đạo. - Bồi thường chiến tranh. - Chuyển giao công nghệ trợ giúp các nước chậm phát triển… Khác với thu chi trong nội bộ nền kinh tế, được thực hiện bằng nội tệ, các khoản thu chi thực hiện các quan hệ tài chính quốc tế, được thực hiện bằng ngoại tệ.

Vì vậy, trong quá trình thực hiện thanh toán và chi trả giữa các nước lại phát sinh quan hệ so sánh giá trị giữa các đồng tiền, đó là quan hệ tỷ giá. Quan hệ tỷ giá không những thể hiện sự so sánh sức mua giữa các đồng tiền, mà còn ảnh hưởng đáng kể đến thu chi tài chính đối ngoại của các quốc gia. Do đó chính sách tỷ giá của các nước cũng là một trong những yếu tố quan trọng tác động đến tài chính quốc tế. Các khoản thu, chi đối ngoại thể hiện trong quan hệ tài chính quốc tế, có thể được thực hiện bởi Nhà nước,các tổ chức kinh tế – xã hội hay cá nhân, nhưng cuối cùng các khoản thu, chi này đều được phản ánh trong Cán cân vãng lai của quốc gia.

Vì vậy Nhà nước là chủ thể quyết định việc thực hiện và quản lý Tài chính quốc tế. Tài chính quốc tế tập hợp các quan hệ phân phối và phân phối lại của cải vật chất, được biểu hiện bằng giá trị tiền tệ quốc tế, những quan hệ này không đơn giản. Bởi vì bên cạnh các quan hệ thu, chi quốc tế thuần tuý, ngày nay giữa hai hay nhiều quốc gia còn hình thành các quan hệ phân phối và phân phối lại các khoản thu nhập phát sinh từ các hoạt động đan xen nhiều chiều, như : - Thu chi của các công ty đa quốc gia. - Các khoản tái bảo hiểm.

- Hoạt động đầu tư xây dựng chuyển giao (BOT)… - Liên doanh, liên kết kinh tế. 10 - Phát hành đồng tiền sử dụng chung cho nhiều quốc gia … Tất cả các khoản thu, chi nêu trên đều được phản ánh trong tài chính quốc tế .Việc thực hiện các khoản thu, chi này có thể chỉ liên quan đến hai hay một số quốc gia, nhưng đều phải tuân thủ những qui định, hoặc thông lệ quốc tế. Đặc điểm của Tài chính quốc tế. Mỗi nước đều là một chủ thể của Tài chính quốc tế, trong phạm vi thực hiện các quan hệ kinh tế – chính trị của mình.

Nếu không xét đến yếu tố quốc gia, thì Tài chính quốc tế thể hiện những đặc điểm sau đây: 1. Tài chính quốc tế biểu hiện bên ngoài là sự vận động của các dòng vốn quốc tế, mỗi quốc gia chỉ là một điểm dừng tạm thời của quá trình vận động này. Các quan hệ kinh tế, chính trị giữa các quốc gia luôn luôn theo chiều hướng phát triển và mở rộng. Theo đó các khoản thu, chi quốc tế – các dòng vốn, cũng phát triển và gia tăng theo chiều hướng trên.

Thu, chi quốc tế phát triển thì các dòng vốn quốc tế cũng vận động không ngừng. Dòng vốn này chỉ dừng lại một phần tạm thời dưới dạng các quĩ ngoại tệ của các quốc gia. Số lượng ngoại tệ dự trữ của từng quốc gia nhiều hay ít, là tuỳ thuộc vào thực lực kinh tế của quốc gia đó trong từng thời kỳ. Tuy nhiên xét trên phương diện tài chính quốc tế, các quỹ dự trữ này cũng chỉ là một khâu trong dòng vốn quốc tế.

Vì vậy tài chính quốc tế luôn luôn được xem xét trong trạng thái động và mang tính toàn cầu. Tài chính quốc tế bị chi phối bởi các yếu tố kinh tế, chính trị toàn cầu. Phát sinh từ các quan hệ kinh tế – chính trị quốc tế, vì vậy Tài chính quốc tế bị chi phối bởi các yếu tố này là tất yếu. Tuy nhiên mỗi quốc gia lại là một mắt xích trong hệ thống kinh tế – chính trị toàn cầu, do đó sự biến động về kinh tế – chính trị của 11 mỗi quốc gia có thể ảnh hưởng với mức độ khác nhau đến tình trạng tài chính quốc tế.

Để giảm thiểu mức độ ảnh hưởng này, không phải chỉ có các tổ chức tài chính quốc tế, mà mỗi quốc gia đều có trách nhiệm đảm bảo an toàn cho sự phát triển, ổn định của Tài chính quốc tế và an ninh tài chính toàn cầu. Trong hệ thống kinh tế và chính trị toàn cầu, mỗi quốc gia đều chi phối và bị chi phối với mức độ khác nhau bởi Tài chính quốc tế. Trong đó những nền kinh tế lớn, luôn luôn có ảnh hưởng quan trọng đến Tài chính quốc tế. Vì vậy các nước phát triển và các tổ chức tài chính quốc tế lớn, bao giờ cũng là tác nhân quan trọng đối với sự phát triển cũng như suy thoái của hệ thống tài chính toàn cầu.

Tài chính quốc tế chứa đựng nhiều yếu tố rủi ro. Tài chính quốc tế mang tính toàn cầu, vì vậy những biến động xấu về vĩ mô và vi mô đối với các yếu tố phát sinh quan hệ Tài chính quốc tế, đều là những rủi ro của Tài chính quốc tế. Những rủi ro thường thấy đó là : - Sự xuy thoái và khủng hoảng kinh tế của một hoặc một số quốc gia lớn; của khu vực; hoặc toàn cầu. - Sự biến động xấu về chính trị trong những nước và khu vực trọng yếu.

- Rủi ro về hối đoái đối với những đồng tiền chủ chốt của thế giới … Những rủi ro này sẽ làm giảm các giao dịch tài chính quốc tế, giảm thấp giá trị ngoại tệ và ảnh hưởng xấu đến hoạt động Tài chính toàn cầu. Hiện tượng quốc tế hoá ngày càng phát triển trong Tài chính quốc tế. Quốc tế hoá trong Tài chính quốc tế bắt nguồn từ những hiện tượng kinh tế đa dạng và phổ biến sau đây: 12 - Sự phát triển của các công ty đa quốc gia: thể hiện sự xâm nhập kinh tế đa phương ngày càng trở nên phổ biến trong thế giới hiện đại. Hiện tượng này đã tạo nên sự di chuyển của các luồng vốn quốc tế theo nhiều chiều giữa các nước với những thành phần, hình thức và nội dung phong phú.

- Hợp tác và hội nhập sâu rộng trong lĩnh vực kinh tế, tài chính – ngân hàng: là hiện tượng kinh tế – tiền tệ đặc biệt phát triển trong thế giới hiện đại.