Chương 1 TỔNG QUAN VÊ TÀI CHÍNH QUỐC TÊ Tài chính quốc tế là một lĩnh vực hoạt động rất phức tạp với các hình thức đa dạng, với sự tham gia của nhiều chủ thể và diễn ra trên một phạm vi không gian rộng lớn, liên quan đến nhiều quốc gia khác nhau trong từng khu vực, hoặc trên toàn thế giới. Tài chính quốc tế ra đời là một tất yếu khách quan bắt nguồn từ sự phân công lao động và hợp tác quốc tế. Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của các giao dịch quốc tế về kinh tế, chính trị, văn hóa, quân sự, ngoại giao. và trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng trên phạm vi toàn cầu, tài chính quốc tế cũng ngày càng phát triển và khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của nó trong đời sống kinh tế - xã hội.
Nội dung chuông 1 Giáo trình sẽ giới thiệu với bạn đọc những vấn đề cơ bản nhất về tài chính quốc tế, đó là: Các quan niệm về tài chính quốc tế, những đặc điểm và vai trò của tài chính quốc tế; Các chủ thể tham gia và các giao dịch tài chính quốc tế; Một số định chế tài chính quốc tế chủ yếu như: tổ hợp Ngân hàng Thế giới, Quỹ tiền tệ quốc tế, Ngân hàng Thanh toán quốc tế, Ngân hàng Phát triển châu Á, Ngân hàng Liên châu Mĩ. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ CỦA TÀI CHÍNH QUỐC TỂ 1. Cơ sở hình thành và phát triển các quan hệ tài chính quốc tế Lịch sử phát triển của tất cả các quốc gia độc lập đã chứng tỏ rằng, tham gia vào phân công lao động quốc tế và trao đổi quốc tế là con đường và biện pháp cơ bản nhất để kết hợp sức mạnh của dân tộc với sức mạnh của thời đại, khai thác có hiệu quả các nguồn lực trong và ngoài nước để thúc đẩy phát triển kinh té - xã hội của đất nước theo mục tiêu đã đề ra. Đặc biệt, trong điều kiện quốc tế hoá đời sống kinh tế - xã hội diễn ra sâu sắc như hiện nay thì phân công lao động và hợp tác quốc tế, mở rộng các quan hệ kinh tế đối ngoại là con đường phát triển tất yếu.
Điều đó có nghĩa là các quốc gia không thể tự thỏa mãn nhu cầu của mình với chính sách đóng cửa mà cần tồn tại và phát triển theo con đường mở cửa với thế 5 giới bên ngoài. Đặc tính toàn cầu hóa và hợp nhất hóa của nền kinh tế thế giới được hình thành trên cơ sở những đặc trưng của nền kinh tế mỗi quốc gia hiện đang theo đuổi là nền kinh tế thị trường. Những nét đặc trưng chủ yếu của các nền kinh tế thị trường hiện đại là: sự phát triển của thương mại trên cơ sở chuyên môn hóa sản xuất và phân công lao động, quá trình tiền tệ hóa hầu hết các quan hệ kinh tế và sử dụng vốn làm động lực tăng trưởng kinh tế. Sự phát triển của thương mại trên cơ sở chuyên môn hóa và phân công lao động cho phép mỗi người, mỗi doanh nghiệp, mỗi quốc gia khai thác tốt nhất lợi thế về năng lực và tài nguyên của mình, góp phần tăng năng suất lao động và mức sản lượng; đồng thời làm gia tăng nhu cầu trao đổi hàng hóa dịch vụ giữa các quốc gia.
Thông qua phát triển các quan hệ hợp tác quốc tế, các quốc gia có thể kết hợp sức mạnh của quốc gia với sức mạnh của thời đại, có thể kết hợp khéo léo các yếu tố trong nước với các yếu tố quốc tế, có thể khai thác có hiệu quả các nguồn lực trong nước và các nguồn lực nước ngoài như: nguồn vốn, công nghệ khoa học kỹ thuật, khoa học quản lý. Tất nhiên, tùy theo điều kiện phát triển kinh tế, cơ cấu của nền kinh tế quốc dân, các yếu tố về tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, vị trí địa lí, chế độ chính trị xã hội, chính sách đối ngoại của Nhà nước. mà có chính sách và lộ trình mở cửa thích hợp. Thực tế phát triển kinh tế thế giới cho thấy: xu hướng tăng trưởng thương mại quốc tế phản ánh mức độ mở cửa của các nền kinh tế ngày càng cao, làm cho quan hệ trong lĩnh vực tiền tệ và chính sách vĩ mô giữa các nước càng trở nên phụ thuộc lẫn nhau nhiều hơn.
Bên cạnh chu chuyển hàng hóa và dịch vụ giữa các quốc gia, mức độ mở cửa của nền kinh tế còn phụ thuộc vào mức độ mở cửa trong lĩnh vực chu chuyển vốn quốc tế. Một quốc gia mở cửa thị trường tài chính sẽ đem lại cho người cư trú những lợi ích nhất định từ việc thu hút, huy động nguồn vốn rẻ hơn hoặc không thể huy động từ thị trường tài chính nội địa; đồng thời cho phép các nhà đầu tư tài chính tìm kiếm được những cơ hội sinh lời cao hơn và giảm được rủi ro thông qua đa dạng hóa danh mục đầu tư quốc tế. Tuy nhiên, khi một nền kinh tế đã liên kết với thị trường tài chính thế giới thì nền kinh tế đó cũng luôn phải đứng trước thách thức về những biến động của thị trường quốc tế. Trong một thế giới mà ở đó các thị trường liên kết với nhau sẽ làm cho các mức tăng trưởng kinh tế, lãi suất, tỉ giá, tỉ lệ lạm phát.
giữa các quốc gia luôn chịu ảnh hưởng lẫn nhau. 6 Có thể nói rằng: các quan hệ tài chính quốc tế như thanh toán và tín dụng quốc tế, chính sách thuế quan, đầu tư và viện trợ quốc tế. nảy sinh như là hệ quả tất yếu của các quan hệ kinh tế, chính trị, văn hóa và chịu sự chi phối của các quan hệ này. Các quan hệ kinh tế quốc tế phát triển làm xuất hiện các trung tâm tài chính quốc tế lớn, các tổ chức tài chính - tiền tệ quốc tế ra đời, đến lượt mình chúng trở thành những công cụ kinh tế quan trọng thúc đẩy nhanh chóng sự giao lưu văn hoá, khoa học kỹ thuật, chính trị, kinh tế giữa các nước, thúc đẩy các quan hệ kinh tế quốc tế phát triển, đẩy nhanh quá trình quốc tế hoá đời sống kinh tế thế giới.
Các quan hệ tài chính quốc tế chịu ảnh hưởng và phụ thuộc vào nhiều yếu tố kinh tế, chính trị, xã hội và do các quy luật của nền kinh tế hàng hoá, kinh tế thị trường chi phối, trong đó yếu tố chính trị giữ vai trò quan trọng. Đặc biệt, với những quan hệ kinh tế ở tầm cỡ quốc gia như viện trợ ở cấp chính phủ, vay nợ quốc gia, đầu tư nước ngoài vào hạ tầng cơ sở. chịu sự chi phối và tác động sâu sắc của yếu tố chính trị. Bên cạnh đó yếu tố chính trị còn tác động gián tiếp đến các chính sách phát triển kinh tế đối ngoại của Nhà nước như chính sách ngoại thương, thuế quan, đầu tư.
Cần phải thừa nhận ràng: không chỉ yếu tố chính trị, các quan hệ kinh tế quốc tế cũng chi phối mạnh mẽ các quan hệ tài chính quốc tế của một nước. Như đã trình bày ở trên các quan hệ tài chính quốc tế là hệ quả trực tiếp của các quan hệ kinh tế quốc tế, đồng thời là một bộ phận hợp thành của quan hệ kinh tế quốc tế của quốc gia đó. Các quan hệ văn hoá giữa các nước cũng tác động đến việc hình thành các quan hệ tài chính. Thực tế đã cho thấy giao lưu văn hoá giữa các nước có thể làm tiền đề cho sự phát triển các quan hệ chính trị và kinh tế giữa các nước và từ đó gián tiếp hoặc trực tiếp làm nảy sinh các quan hệ tài chính quốc tế.
Trong quá trình phát triển của xã hội loài người, các quan hệ tài chính quốc tế đã ra đời và phát triển từ những hình thức giản đơn đến phức tạp gắn liền với những điều kiện phát triển khách quan của mỗi nước và đời sống quốc tế. Những hình thức sơ khai của quan hệ tài chính quốc tế như việc bắt cống nạp vàng bạc, đá quý, đất đai. giữa nước này với nước khác đã xuất hiện từ thời kỳ tồn tại hình thái xã hội chiếm hữu nô lệ. Sự phát triển của thương mại quốc tế đã xuất hiện các quan hệ tài chính khác như: vay nợ, trả nợ giữa các nước, quan hệ thanh toán tiền mua, bán hàng hoá dịch vụ giữa các quốc gia, quan hệ mua bán chịu hàng hoá.
Cùng với sự phát triển của 7 nền kinh tế hàng hoá, nền kinh tế thị trường, các hình thức mới của quan hệ tài chính quốc tế (TCQT) cũng xuất hiện và phát triển ở mức cao hơn. Xuất khẩu tư bản, đầu tư quốc tế, viện trợ, ủng hộ, biếu tặng. giữa các nước với nhau và giữa các tổ chức tài chính quốc tế với các quốc gia độc lập ngày càng phát triển. Từ sự phân tích ở trên có thể thấy rằng: sự ra đời và phát triển của các quan hệ tài chính quốc tế bắt nguồn từ các quan hệ chính trị, kinh tế, văn hóa.
giữa các nước và giữa các nước với các tổ chức kinh tế tài chính tiền tệ quốc tế. Các yếu tố đó hợp thành cơ sở khách quan cho sự ra đời và phát triển các quan hệ tài chính quốc tế, trong đó yếu tố kinh tế giữ vai trò quyết định, yếu tố chính trị giữ vai trò quan trọng và đôi khi làm nền tảng cho các quan hệ tài chính quốc tế nói riêng và các quan hệ kinh tế nói chung. Các quan hệ tài chính quốc tế là sự phản ánh các quan hệ hợp tác quốc tế trên các lĩnh vực: kinh tế, văn hóa, xã hội, chính trị, quân sự, ngoại giao. nhưng trước hết và chủ yếu là các quan hệ kinh tế quốc tế.
Việc mở rộng các quan hệ kinh tế quốc tế như thế nào và dựa trên những nguyên tắc gì tùy thuộc vào điều kiện lịch sử và chế độ chính trị của Chính phủ mỗi nước, nhưng yêu cầu cơ bản đặt ra là: vừa phải tuân thủ nguyên tắc phù họp với các thông lệ quốc tế, vừa phải giữ vững, củng cố chế độ chính trị và những giá trị truyền thống của mỗi quốc gia. Hiện nay, với chính sách mở rộng và đa dạng hóa các quan hệ kinh tế quốc tế, các quan hệ tài chính quốc tế của Việt Nam cũng ngày càng phát triển phong phú hơn, đa dạng hơn và phức tạp hơn.