I. Tìm Hiểu Tổng Quan Về Tài Chính Quốc Tế Giới Thiệu 50 60
Tài chính quốc tế là một lĩnh vực nghiên cứu kinh tế học, tập trung chủ yếu vào quan hệ tài chính và kinh tế vĩ mô giữa các nước. Khác với nhiều lĩnh vực khác của kinh tế học, chủ đề nghiên cứu chính của tài chính quốc tế là những vấn đề rất gần gũi với thực tiễn như: mất cân bằng cán cân thanh toán và chính sách điều chỉnh cán cân thanh toán, sự biến động của tỷ giá hối đoái trong thực tế và sự phụ thuộc giữa các nền kinh tế thông qua các quan hệ kinh tế vĩ mô. Tài chính quốc tế là một lĩnh vực thay đổi rất nhanh chóng. Đã có nhiều nhà kinh tế tin tưởng rằng sự chấm dứt Hệ thống Bretton Woods vào năm 1973 mở ra một giai đoạn áp dụng rộng rãi chế độ tỷ giá hối đoái thả nổi, sẽ giúp cho chính phủ nhiều nước thoát khỏi gánh nặng mất cân bằng cán cân thanh toán. Đây là một trong những quan điểm được công nhận trong tài chính quốc tế suốt một thời kỳ dài vì gần như hiển nhiên là, nếu tỷ giá được phép dao động tự do thì bất kỳ khi nào cán cân thanh toán rơi vào tình trạng mất cân bằng, tỷ giá sẽ điều chỉnh linh hoạt để khôi phục lại cân bằng cán cân thanh toán. Trước sự mất ổn định của tỷ giá sau khi Hệ thống Bretton Woods tan rã, cùng với những cú sốc giá dầu thô vào năm 1978, 1979 và đầu thập kỷ 1980, nền kinh tế các nước công nghiệp phát triển bị ảnh hưởng ở nhiều mức độ khác nhau. Trong khi Anh và nhiều nước châu Âu khá trải qua một thời kỳ lạm phát cao kéo dài thì Nhật Bản, Đức lại duy trì được tỷ lệ lạm phát thấp. Trong bối cảnh đó, một lần nữa ý tưởng về duy trì ổn định tiền tệ quốc tế giống như giai đoạn trước khi diễn ra Hội nghị tiền tệ quốc tế thành lập Hệ thống Bretton Woods năm 1944 lại được đặt ra dưới lý thuyết khu vực tiền tệ tối ưu.
1.1. Tầm Quan Trọng Của Kinh Tế Quốc Tế Trong Thế Giới Hiện Đại
Trong khuôn khổ của cuốn sách này, bên cạnh những lý thuyết kinh điển cần thiết cho bất kỳ một khoá học sau đại học nào về tài chính quốc tế nhóm tác giả cố gắng đưa vào các bài học những vấn đề liên quan đến những phát triển mới trong tài chính quốc tế và một số kết quả nghiên cứu thực nghiệm để có một cách nhìn nhận thực tế hơn về những lý thuyết được đề cập. Cuốn sách này được chia thành tám bài với những nội dung cụ thể như sau: Bài 1 sẽ giới thiệu tổng quan về sự phát triển của hệ thống tài chính quốc tế. Hoạt động của thị trường ngoại hối và các tổ chức tài chính quốc tế như Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) là những vấn đề chính sách cơ bản và quan trọng nhất của tài chính quốc tế hiện đại. Những đặc điểm của thị trường ngoại hối hay của các tổ chức như IMF hiện nay là kết quả của cả một quá trình phát triển lâu dài của tài chính quốc tế. Chính vì vậy, để hiểu một cách đầy đủ về hệ thống tài chính quốc tế cũng như các vấn đề và ứng dụng chính sách của nó, chúng ta phải hiểu hệ thống tài chính quốc tế được hình thành và phát triển như thế nào. Theo Laurence Harris, Đại học Tổng hợp London - 1996, “Tài chính quốc tế là một lĩnh vực thay đổi rất nhanh chóng, đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về lý thuyết và thực tiễn”.
1.2. Mục Tiêu Của Giáo Trình Tài Chính Quốc Tế
Biên soạn tài liệu học từ xa là một trong những hoạt động tiếp nhận công nghệ của Trường trong khuôn khổ dự án Đào tạo MSc từ xa do Tổ chức Hợp tác Phát triển Quốc tế Vương quốc Thụy Điển (Sida) hỗ trợ. Mục tiêu của cuốn sách tự học này là nhằm cung cấp đủ các kiến thức cơ bản ở bậc cao học cho người học ngay cả khi không có sự hỗ trợ của giáo viên. Ngoài các nội dung cơ bản dựa trên cơ sở tài liệu gốc, nhóm biên soạn đã tổng hợp và đưa vào cuốn sách các nội dung cốt yếu của các tài liệu đọc và cố gắng liên hệ với thực tế ở Việt Nam và các nước khác có điều kiện tương đồng. Cùng với cuốn sách này nhóm tác giả đã xây dựng tập tài liệu đọc thêm giúp học viên hiểu sâu hơn về các nội dung cơ bản đã nêu trong tài liệu học cũng như có thêm hiểu biết về thực tiễn trong và ngoài nước. Tập tài liệu đọc thêm bao gồm các tài liệu đọc cơ bản do Trường Đại học Tổng hợp London cung cấp và các tài liệu được xuất bản trong nước do nhóm biên soạn thu thập.
II. Phân Tích Sự Phát Triển Hệ Thống Tài Chính Quốc Tế 50 60
Bài 1 sẽ giới thiệu tổng quan về sự phát triển của hệ thống tài chính quốc tế. Hoạt động của thị trường ngoại hối và các tổ chức tài chính quốc tế như Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) là những vấn đề chính sách cơ bản và quan trọng nhất của tài chính quốc tế hiện đại. Những đặc điểm của thị trường ngoại hối hay của các tổ chức như IMF hiện nay là kết quả của cả một quá trình phát triển lâu dài của tài chính quốc tế. Chính vì vậy, để hiểu một cách đầy đủ về hệ thống tài chính quốc tế cũng như các vấn đề và ứng dụng chính sách của nó, chúng ta phải hiểu hệ thống tài chính quốc tế được hình thành và phát triển như thế nào. Đây cũng chính là đối tượng nghiên cứu của Bài 1: Sự phát triển của hệ thống tài chính quốc tế hiện đại từ năm 1944 đến nay. Trong bài này, chúng ta sẽ nghiên cứu những thể chế tài chính tồn tại trước và ba giai đoạn của hệ thống tài chính quốc tế hiện đại: chế độ bản vị vàng; Hệ thống Bretton Woods; hệ thống Đôla châu Âu và khủng hoảng nợ. Câu hỏi bao trùm cho cả bài này là có phải dưới hệ thống Bretton Woods, tài chính quốc tế được điều tiết bởi các tổ chức quốc tế chứ không phải thị trường; và sự phát triển của hệ thống Đôla châu Âu đã xoay ngược tình thế nghĩa là thị trường hoạt động không có sự điều tiết?
2.1. So Sánh Chế Độ Bản Vị Vàng Và Hệ Thống Bretton Woods
Trước khi đi vào nghiên cứu ba giai đoạn của hệ thống tài chính quốc tế hiện đại, chúng ta sẽ xem xét qua thể chế tài chính có trước đó, đó là chế độ bản vị vàng. Bản vị vàng tồn tại cho đến tận gần giữa thế kỹ XX. Từ sau khi David Hume viết bài “Tiền tệ” vào năm 1750 và “Cán cân thanh toán” vào năm 1752 thì cách thức hoạt động của bản vị vàng và các vấn đề liên quan đến chính sách tài chính quốc gia mới trở thành mối quan tâm chính của các nhà kinh tế (trước đó chúng chỉ là mối quan tâm chính của các nhà chính trị). Bản vị vàng được coi như một cơ chế tự động liên kết hệ thống tài chính của tất cả các nước bằng cách đảm bảo sự ổn định của chúng.
2.2. Phân Tích Các Yếu Tố Gây Khủng Hoảng Nợ Quốc Tế
Sự tăng trưởng các khoản cho vay chính phủ của các ngân hàng Déla chau Âu đã chấm dứt vào năm 1989, khi khả năng nhiều nước vay nợ không thể trả nợ đúng hạn đã trở nên rõ ràng. Dấu hiệu của khủng hoảng nợ quốc tế trở nên rõ rệt từ đầu năm 1982, nhưng nó chỉ thực sự bắt đầu với việc tuyên bố thoả thuận hoãn trả nợ của Mêhicô vào ngày 12 - 8 - 1988. Các vấn đề do khủng hoảng nợ gây ra và cách thức mà hệ thống tài chính quốc tế giải quyết các vấn đề đó đã tạo ra một giai đoạn mới trong lịch sử tiến triển của hệ thống tài chính quốc tế hiện đại. Để hiểu được hệ thống tài chính quốc tế của những năm 1990 cần phải xem xét hai yếu tố liên quan đến khủng hoảng nợ đã ảnh hưởng như thế nào đối với hệ thống tài chính quốc tế trong thập kỷ 1880.
III. Hướng Dẫn Về Tỷ Giá Hối Đoái Thị Trường Ngoại Hối 50 60
Bài này trang bị những khái niệm cơ bản nhất về tỷ giá và thị trường ngoại hối, bao gồm định nghĩa về tỷ giá, phân loại tỷ giá, tổ chức thị trường ngoại hối và các thành viên tham gia vào thị trường ngoại hối. Những khái niệm cơ bản này là cơ sở để xây dựng mô hình cung cầu giản đơn về tỷ giá trên thị trường giao ngay. Cũng giống như các loại hàng hoá khác, công cụ phân tích cung cầu cũng có thể được sử dụng để xác định mức tỷ giá cân bằng trên thị trường. Cung và cầu về ngoại tệ trong mô hình này có nguồn gốc chủ yếu từ nhu cầu thanh toán cho các hoạt động thương mại quốc tế. Quan hệ giữa cung và cầu ngoại tệ trên thị trường sẽ xác định mức tỷ giá cân bằng. Trong thực tế, tỷ giá là một biến số kinh tế có xu hướng vận động rất phức tạp và thường không ở tại mức cân bằng. Giải thích hành vi vận động của tỷ giá là mục tiêu của nhiều mô hình kinh tế trong tài chính quốc tế.
3.1. Các Yếu Tố Quyết Định Cung Cầu Trên Thị Trường Ngoại Hối
Để đơn giản hoá, trước hết, hãy xem xét các nhân tố ảnh hưởng đến cung cầu ngoại tệ đối với tỷ giá giao ngay. Các nhân tố này bao gồm: Cung và cầu về ngoại hối để thanh toán cho xuất nhập khẩu hàng hoá dịch vụ (cung cầu về ngoại hối có nguồn gốc từ thương mại). Cung và cầu ngoại hối trả cho các tài sản dưới các đồng tiền khác nhau (cung và cầu ngoại hối có nguồn gốc từ các quyết định đầu tư tài chính). Trong hai nhóm nhân tố này, nhóm nhân tố nào có vai trò quan trọng hơn trong việc quyết định cung cầu về ngoại hối trên thị trường? Nếu căn cứ vào các quan sát thực tế trên thị trường ngoại hối thì dễ nhận ra rằng, trao đổi thương mại quốc tế đóng vai trò rất quan trọng quyết định cung cầu ngoại hối trên thị trường. Khi một quốc gia có cán cân thanh toán thâm hụt ở mức độ lớn thì tất yếu sẽ dẫn đến sức ép phá giá đồng tiền.
3.2. Mô Hình Giản Đơn Về Tỷ Giá Giao Ngay
Với giả định như trên, mô hình đơn giản về cung cầu ngoại tệ trên thị trường ngoại hối có thể được xây dựng như sau: Giả định rằng, hàng hoá xuất khẩu của một nước sẽ được thanh toán bằng đồng tiền của nước đó. Như vậy, khi nước Anh xuất khẩu sang Mỹ thì nhà sản xuất của Anh sẽ nhận được BGP, còn khi nhập khẩu từ Mỹ thì sẽ phải thanh toán bằng UBD. đưa ra một ví dụ minh hoạ cách xây dựng cầu ngoại tệ. Khi đồng bằng Anh tăng giá (tỷ giá USD/GBP tăng), sức cạnh tranh của hàng hoá Anh xuất khẩu sang thị trường Mỹ giảm (hàng hoá Anh trở nên đắt hơn trên thị trường Mỹ), dẫn đến khối lượng xuất khẩu giảm, kết quả là, cầu về ngoại tệ để trả cho hàng hoá xuất khẩu cũng giảm.
3.3. Phân Tích Ưu Điểm Của Lý Thuyết Ngang Giá Sức Mua PPP
Một câu hỏi đặt ra là: Có thể đánh giá được sức cạnh tranh quốc tế của hàng hoá Anh trên thị trường Đức, Nhật Bản và ASEAN căn cứ vào tỷ giá thực giữa USD và GBP hay không? Nếu không thì có chỉ số nào có thể đo lường được sức cạnh tranh quốc tế của hàng hoá Anh trên những thị trường này? Đối với câu hỏi thứ nhất, câu trả lời là không. Vì tỷ giá thực giữa USD và BGP chỉ phản ánh được sức cạnh tranh quốc tế của hàng hoá Anh trên thị trường Mỹ chứ không trực tiếp phản ánh được sức cạnh tranh của hàng hoá Anh trên thị trường các quốc gia khác. Khái niệm tỷ giá hối đoái hiệu lực là câu trả lời cho câu hỏi thứ hai. Tỷ giá hối đoái hiệu lực là giá trị của một đồng tiền được tính theo một giỏ ngoại tệ khác nhau.
IV. Cán Cân Thanh Toán và Các Quan Điểm Tiếp Cận Phân Tích 50 60
Bài 3 giới thiệu khái niệm cán cân thanh toán và phương pháp phân tích tác động của các chính sách chính phủ nhằm cải thiện cán cân thanh toán. Bài học này sẽ phân tích những vấn đề cơ bản về cán cân thanh toán, từ đó đưa ra những quan điểm tiếp cận khác nhau nhằm phân tích ảnh hưởng của các chính sách liên quan tới cán cân thanh toán. Trước hết, chúng ta sẽ xem xét những thành phần cơ bản của cán cân thanh toán cùng những phương pháp ghi chép thống kê cán cân thanh toán. Trên cơ sở những hiểu biết cơ bản, phần tiếp theo sẽ phân tích ưu điểm và hạn chế của quan điểm tiếp cận thu nhập quốc dân, quan điểm tiếp cận cơ giãn và quan điểm tiếp cận chỉ tiêu Các quan điểm tiếp cận này là nền tảng lý thuyết để phân tích tác động của các chính sách vĩ mô, đặc biệt là chính sách phá giá nội tệ tới cán cân thanh toán và các biến kinh tế khác.
4.1. So Sánh Quan Điểm Tiếp Cận Thu Nhập Co Giãn và Chỉ Tiêu
Các quan điểm tiếp cận này là nền tảng lý thuyết để phân tích tác động của các chính sách vĩ mô, đặc biệt là chính sách phá giá nội tệ tới cán cân thanh toán và các biến kinh tế khác trong Bài 4. Trong các bài trước, khái niệm cán cân thanh toán được trình bày một cách chung chung. Bài 1 đã đề cập đến cán cân thanh toán ở mức độ đơn giản, phân biệt giữa tình trạng mất cân bằng nhất thời và mất cân bằng cơ bản của cán cân thanh toán. Những khái niệm này được đề cập trong khi phân tích quá trình vận hành của Hệ thống Bretton Woods. Dưới hệ thống này, cán cân thanh toán mất cân bằng đồng nghĩa với giảm ròng trong dự trữ quốc gia chính thức bằng vàng và ngoại hối hay tăng ròng khoản vay chính thức của ngân hàng trung ương.
4.2. Công Cụ Phân Tích Cán Cân Thanh Toán
Bài 2, trong phần giới thiệu về thị trường ngoại hối giao ngay cũng đề cập tới khái niệm cán cân thanh toán. Mô hình đơn giản trong bài đã giả định rằng các giao dịch ngoại hối chỉ xuất phát từ những giao dịch hàng hoá và dịch vụ, vì vậy, dư cung nội tệ xuất hiện đồng nghĩa với kim ngạch mua hàng hoá và dịch vụ lớn hơn kim ngạch bán (thâm hụt cán cân vãng lai). Có thể nói, Bài 2 đã đồng nhất khái niệm cán cân thanh toán và khái niệm cân cân vãng lai. Trong khi đó, thực chất khái niệm cán cân vãng lai hoàn toàn khác khái niệm thanh toán chính thức và cũng không đồng nghĩa với khái niệm cán cân thanh toán.
4.3. Mối Liên Hệ Giữa Cán Cân Thanh Toán và Tài Khoản Vãng Lai
Đối với rất nhiều nước, tình hình tài khoản vãng lai trong cán cân thanh toán luôn là vấn đề kinh tế nổi cộm. Mục tiêu cơ bản của các nước là giảm thâm hụt hoặc tăng thặng dư cán cân vãng lai. Để đối phó với khủng hoảng cán cân thanh toán, các nước thường phá giá nội tệ, sử dụng các biện pháp kiểm soát nhập khẩu, chính sách tài khoá thắt chặt hay chính sách tiền tệ nhằm cắt giảm chỉ tiêu và đầu tư tư nhân cũng như công cộng với mục đích chủ yếu làm giảm kim ngạch nhập khẩu tương đối so với kim ngạch xuất khẩu. Tuy nhiên, tài khoản vốn cũng là thành phần quan trọng trong cán cân thanh toán mà mỗi nước phải xem xét đến trong các chiến lược phát triển lâu dài.
V. Mô Hình Mundell Fleming và Chính Sách Cán Cân Thanh Toán 50 60
Robert Mundell và James Fleming đã phát triển mô hình hiện đại đầu tiên xem xét đầy đủ cả hai khía cạnh này vào đầu những năm 1860. Bài 4 giới thiệu mô hình Mundell-Fleming và cách thức sử dụng mô hình này để phân tích ảnh hưởng của các chính sách vĩ mô tới cán cân thanh toán và ảnh hưởng vi mô của các chính sách cán cân thanh toán. Sau khi được giới thiệu mô hình Mundell-Fleming đã nhanh chóng trở thành một công cụ cơ bản để phân tích các chính sách cần cân thanh toán và chính sách vĩ mô. Ngày nay, mô hình này chiếm vị trí quan trọng trong hành trang của các nhà kinh tế. Một lý do thành công của mô hình xuất phát chính từ sự đơn giản trong xây dựng mô hình. Tuy nhiên, các giả định đơn giản hoá có thể làm mô hình trở nên thiếu thực tế và tạo ra sự không thống nhất và các điểm yếu trong suy luận lôgic.
5.1. Cách Sử Dụng Mô Hình Mundell Fleming Để Phân Tích Chính Sách
Để giải thích được hiệu lực của các chính sách đó một cách rõ ràng chúng ta cần có các phân tích về: ảnh hưởng ngắn hạn và những ảnh hưởng trong dài hạn khi điều kiện toàn dụng nhân công được đáp ứng; những ảnh hưởng tới tỷ giá; tác động của những giả định vi mô cơ bản ví du như độ eo giãn vớí hàng nhập khẩu và xuất khẩu. Tuy nhiên trong Bài 4 phạm vi của tất cả các tác động không lớn vì ở đây chúng ta mới chỉ xây dựng mô hình đơn giản. Thay vào đó, điểm nhấn trong Bài 4 là những ảnh hưởng khác nhau của chính sách tài khoá và chính sách tiến tệ có thể đạt được ở chế độ ty giá thả nỗi và chế độ tỳ giá cố định.
5.2. Các Giả Định Của Mô Hình Mundell Fleming
Tuy nhiên, các giả định đơn giản hoá có thể làm mô hình trở nên thiếu thực tế, tạo ra sự không thống nhất và các điểm yếu trong suy luận lôgic. Vì vậy, bên cạnh việc giải thích bản chất của mô hình, Bài 4 sẽ đưa ra những nhận định, đánh giá về hiệu lực của mô hình Mundell- Fleming trong thực tế. Bài viết này không đề cập đến những vấn đề liên quan đến các chính sách có tính chọn lựa hay các loại biện pháp chính sách khác, vì như đã để cập ở trên, việc xây đựng mô hình bao gồm các chính sách trên có thể vượt khỏi mức độ sau đại học.
5.3. Ưu Điểm Và Hạn Chế Của Mô Hình Mundell Fleming
Sau khi được giới thiệu mô hình Mundell-Fleming đã nhanh chóng trở thành một công cụ cơ bắn để phân tích các chính sách cần cân thanh toán và chính sách vĩ mô. Ngày nay, mô hình này chiếm vị trí quan trọng trong hành trang của các nhà kinh tế. Một lý do thành công của mô hình xuất phát chính từ sự đơn giản trong xây dựng mô hình. Tuy nhiên, các giả định đơn giản hoá có thể làm mô hình trở nên thiếu thực tế và tạo ra sự không thống nhất và cáo điểm yếu trong suy luận lôgic.
VI. Mối Quan Hệ Giữa Chính Sách Với Mục Tiêu Tài Chính 50 60
Mundell (1968) cho rằng, các nhà lập chính sách nên phân loại thị trường hiệu quả trước khi áp dụng luật của Tinbergen. Thông qua nguyên lý phân loại thị trường hiệu quả, Mundell kết luận “nên so sánh mục tiêu và công cụ chính sách và áp dụng công cụ chính sách phù hợp nhất với mục tiêu đó”. Ví dụ, nếu chính sách tiền tệ là chính sách hiệu quả nhất để tác động tới cân bằng ngoài và chính sách tài khoá có hiệu lực nhất khi muốn tác động tới sản lượng thì đây chính là cơ sở so sánh để tìm ra chính sách hiệu quả cho một mục tiêu chính sách.
6.1. Quy Tắc Mục Tiêu và Công Cụ Trong Chính Sách Tài Chính
Mặc dù sơ đồ Swan cung cấp cơ sở nền tảng cho các phân tích chính sách nhưng sơ đồ này quá đơn giản và không định nghĩa cũng như phân biệt các quan hệ kinh tế một cách rõ ràng. Thêm vào đó, sơ đồ không hề đề cập đến lưu chuyển vào dòng vốn quốc tế mặc dù đây là đặc điểm nổi bật nhất và ngày càng gia tăng tầm quan trọng trong kinh tế quốc tế hậu Chiến tranh thế giới thứ hai. Hơn thế nữa, trong sơ đồ Swan không hề có sự phân biệt giữa chính sách tài khoá và chính sách tiền tệ dưới giác độ công cụ tác động vào tổng cung và tổng cầu của nền kinh tế. Trên thực tế, các chính sách này tác động tới tổng cung và tổng cầu theo phương thức rất khác nhau.
6.2. Đánh Giá và Phê Phán Mô Hình Mundell Fleming
Mặc dầu mô hình Mundell-Fleming rất đơn giản nhưng mô hình này đã rút ra những kết luận quan trọng về ảnh hưởng của các chính sách vĩ mô tới cân bằng trong và ngoài của nền kinh tế và đã trở thành một trong những mô hình chính sách quan trọng trong phân tích vì mô nền kinh tế mở trong ba thập kỷ gần đây. Tuy nhiên, mô hình Mundell- Fleming còn khá nhiều hạn chế. Những hạn chế chính tập trung vào đặc tính ngắn hạn của mô hình.
