Dòng vốn nước ngoài đối với tăng trưởng kinh tế tại các nước đang phát triển tác động của phát triển hội nhập và ổn định tài chính luận án tiến sĩ tài chính ngân hàng

Luận án tiến sĩ về tác động của dòng vốn nước ngoài lên tăng trưởng kinh tế ở các nước đang phát triển. Phân tích ảnh hưởng của hội nhập và ổn định tài chính.

• Tác giả: Vũ Thị Hải Minh
• Người hướng dẫn: Pgs. Phạm Thị Tuyết Trinh
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Dòng Vốn Nước Ngoài Đối Với Tăng Trưởng Kinh Tế Tại Các Nước Đang Phát Triển: Tác Động Của Phát Triển, Hội Nhập Và Ổn Định Tài Chính
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu và lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Tổng quan phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Những đóng góp của nghiên cứu
• 1.7. Kết quả đóng góp về lý thuyết
• 1.8. Kết quả đóng góp về thực tiễn
• 1.9. Kết cấu nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tăng trưởng kinh tế và tác động của các dòng vốn nước ngoài đến tăng trưởng
• 2.1.1. Tăng trưởng kinh tế
• 2.1.2. Tác động của các dòng vốn nước ngoài đến tăng trưởng kinh tế
• 2.1.3. FDI và tăng trưởng
• 2.1.4. FPI và tăng trưởng
• 2.1.5. Nợ nước ngoài và tăng trưởng
• 2.2. Ổn định, phát triển, và hội nhập tài chính với vai trò hấp thụ tác động của các dòng vốn nước ngoài đến tăng trưởng
• 2.2.1. Ổn định tài chính
• 2.2.1.1. Vai trò của ổn định tài chính đối với tác động của các dòng vốn nước ngoài đến tăng trưởng kinh tế
• 2.2.2. Phát triển tài chính
• 2.2.2.1. Vai trò của phát triển tài chính đối với tác động của các dòng vốn nước ngoài đến tăng trưởng kinh tế
• 2.2.3. Hội nhập tài chính
• 2.2.3.1. Vai trò của hội nhập tài chính đối với tác động của các dòng vốn nước ngoài đến tăng trưởng kinh tế
• 2.3. Các nghiên cứu thực nghiệm có liên quan
• 2.3.1. Nghiên cứu về ảnh hưởng của các dòng vốn nước ngoài đến tăng trưởng kinh tế
• 2.3.1.1. Ảnh hưởng của FDI đến tăng trưởng kinh tế
• 2.3.1.2. Ảnh hưởng của FPI đến tăng trưởng kinh tế
• 2.3.1.3. Ảnh hưởng của nợ nước ngoài đến tăng trưởng kinh tế
• 2.3.1.4. Ảnh hưởng của FDI, FPI và nợ nước ngoài đến tăng trưởng kinh tế
• 2.3.2. Nghiên cứu về vai trò của phát triển, ổn định và hội nhập tài chính
• 2.4. Khoảng trống nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.2. Mô hình nghiên cứu
• 3.3. Các biến trong mô hình nghiên cứu và đo lường biến
• 3.4. Khung phân tích và quy trình nghiên cứu
• 3.5. Phương pháp ước lượng và kiểm định mô hình
• 3.6. Dữ liệu nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thực trạng tăng trưởng kinh tế, các dòng vốn nước ngoài, và các khía cạnh tài chính của các nước đang phát triển giai đoạn 2010 – 2022
• 4.1.1. Tăng trưởng kinh tế
• 4.1.2. Nợ nước ngoài
• 4.1.3. Ổn định tài chính
• 4.1.4. Phát triển tài chính
• 4.1.5. Hội nhập tài chính
• 4.2. Thống kê mô tả các biến và tương quan giữa các biến trong nghiên cứu
• 4.2.1. Thống kê mô tả các biến
• 4.2.2. Tương quan giữa các biến
• 4.3. Phân tích ảnh hưởng của các dòng vốn nước ngoài đến tăng trưởng
• 4.4. Phân tích tác động của ổn định tài chính, phát triển tài chính và hội nhập tài chính đến ảnh hưởng của dòng vốn nước ngoài lên tăng trưởng
• 4.4.1. Tác động của ổn định tài chính
• 4.4.2. Tác động của phát triển tài chính
• 4.4.3. Tác động của hội nhập tài chính
• 4.5. Phân tích ngưỡng ổn định tài chính, phát triển tài chính và hội nhập tài chính
• 4.5.1. Ngưỡng ổn định tài chính
• 4.5.2. Ngưỡng phát triển tài chính
• 4.5.3. Ngưỡng hội nhập tài chính
• 4.6. Kiểm định giả thuyết
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. Các khuyến nghị và hàm ý chính sách
• 5.1.1. Liên quan đến trực tiếp khai thác tác động tích cực của các dòng vốn nước ngoài
• 5.1.1.1. Đối với FDI
• 5.1.1.2. Đối với FPI
• 5.1.1.3. Đối với nợ nước ngoài
• 5.1.2. Liên quan đến tạo lập các yếu tố tài chính giúp hấp thụ tác động tích cực của các dòng vốn nước ngoài đến tăng trưởng
• 5.1.2.1. Đối với ổn định tài chính
• 5.1.2.2. Đối với phát triển tài chính
• 5.1.2.3. Đối với hội nhập tài chính
• 5.2. Hạn chế của luận án và hướng nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Vốn Nước Ngoài Vai Trò Với Kinh Tế

Vốn đầu tư đóng vai trò then chốt trong phát triển kinh tế, là yếu tố đầu vào quan trọng trong hàm sản xuất tổng hợp. Nguồn vốn trong nước có thể không đủ để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng, đặc biệt ở các nước đang phát triển với thu nhập và tiết kiệm thấp. Mô hình hai khoảng cách của Chenery & Strout (1966) chỉ ra rằng vốn bên ngoài bù đắp thiếu hụt đầu tư và thâm hụt ngoại thương. Reisen & Soto (2001) khuyến nghị các nước đang phát triển nên khuyến khích đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và các dòng vốn khác để thúc đẩy tăng trưởng dài hạn. Các dòng vốn rất đa dạng, có thể phân loại dựa trên mục đích, chủ thể, tính ổn định hoặc cách quản lý. Theo IMF (1993) và OECD (1996), FDI là khi nhà đầu tư nước ngoài sở hữu từ 10% vốn trở lên; dưới 10% là đầu tư gián tiếp nước ngoài (FII); các khoản đầu tư khác gồm tín dụng thương mại, tín dụng ngân hàng, tiền gửi. Siamwalla & cộng sự (1999) chia vốn nước ngoài thành FDI và các dòng vốn không phải FDI, bao gồm đầu tư danh mục, vay nợ, tín dụng thương mại và các loại khác. Trong đó, FDI, FII và nợ nước ngoài là những loại vốn phổ biến, được quan tâm nghiên cứu nhiều nhất trong mối quan hệ với tăng trưởng kinh tế.

1.1. Phân Loại Chi Tiết Các Hình Thức Vốn Nước Ngoài

Các hình thức vốn nước ngoài rất đa dạng, bao gồm đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), đầu tư gián tiếp nước ngoài (FII), viện trợ phát triển chính thức (ODA), vay nợ nước ngoài, và kiều hối. Mỗi hình thức có đặc điểm, cơ chế tác động và ảnh hưởng riêng đến tăng trưởng kinh tế. FDI thường gắn liền với chuyển giao công nghệ, nâng cao năng suất. FII có tính thanh khoản cao, dễ dàng di chuyển, tác động đến thị trường tài chính. ODA hỗ trợ phát triển cơ sở hạ tầng, y tế, giáo dục. Vay nợ nước ngoài giúp bổ sung nguồn vốn, nhưng cần quản lý rủi ro nợ. Kiều hối hỗ trợ tiêu dùng và đầu tư nhỏ lẻ.

1.2. Vai Trò Của Vốn Nước Ngoài Trong Bối Cảnh Toàn Cầu Hóa

Vốn nước ngoài đóng vai trò quan trọng trong quá trình toàn cầu hóa, thúc đẩy hội nhập kinh tế quốc tế. Các dòng vốn giúp luân chuyển nguồn lực từ các nước phát triển sang các nước đang phát triển, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm, và nâng cao mức sống. Toàn cầu hóa cũng tạo ra cơ hội cho các nước đang phát triển tiếp cận công nghệ, kỹ năng quản lý, và thị trường quốc tế. Tuy nhiên, quá trình này cũng tiềm ẩn rủi ro, như sự phụ thuộc vào vốn nước ngoài, biến động dòng vốn, và tác động tiêu cực đến môi trường và bất bình đẳng thu nhập. Cần có chính sách phù hợp để quản lý rủi ro và tối đa hóa lợi ích.

II. Thách Thức Vốn Nước Ngoài và Ổn Định Tài Chính

Mặc dù vốn nước ngoài có tiềm năng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nhưng cũng đi kèm với những rủi ro, đặc biệt là đối với sự ổn định tài chính của các nước đang phát triển. Các dòng vốn có thể biến động mạnh, gây ra áp lực lên tỷ giá hối đoái, lạm phát, và cán cân thanh toán. Sự phụ thuộc quá mức vào vốn nước ngoài có thể khiến các quốc gia dễ bị tổn thương trước các cú sốc bên ngoài, như khủng hoảng tài chính toàn cầu. Ngoài ra, việc quản lý vốn nước ngoài hiệu quả đòi hỏi năng lực thể chế và chính sách tốt, điều mà không phải nước đang phát triển nào cũng có. Rủi ro tài chính là một trong những yếu tố cần được xem xét và quản lý cẩn thận để có thể hấp thụ được các tác động tích cực từ vốn nước ngoài.

2.1. Biến Động Dòng Vốn Nguy Cơ Tiềm Ẩn Với Kinh Tế Mới Nổi

Các kinh tế mới nổi thường dễ bị ảnh hưởng bởi biến động dòng vốn, đặc biệt là đầu tư gián tiếp nước ngoài (FII). Dòng vốn này có thể chảy vào nhanh chóng khi nhà đầu tư lạc quan về triển vọng kinh tế, nhưng cũng có thể rút ra đột ngột khi có tin xấu. Sự rút vốn hàng loạt có thể gây ra khủng hoảng tiền tệ, suy giảm tăng trưởng, và bất ổn xã hội. Các nước đang phát triển cần có các biện pháp phòng ngừa để giảm thiểu rủi ro này, như dự trữ ngoại hối đủ mạnh, chính sách tỷ giá linh hoạt, và kiểm soát dòng vốn thận trọng.

2.2. Áp Lực Tỷ Giá và Lạm Phát Quản Lý Dòng Vốn Ra Sao

Dòng vốn nước ngoài lớn có thể gây áp lực lên tỷ giá hối đoái, khiến đồng nội tệ tăng giá. Điều này có thể làm giảm khả năng cạnh tranh của hàng xuất khẩu, gây thâm hụt thương mại. Ngược lại, khi dòng vốn rút ra, đồng nội tệ có thể mất giá mạnh, gây ra lạm phát nhập khẩu. Các ngân hàng trung ương cần có các công cụ để can thiệp vào thị trường ngoại hối, kiểm soát lạm phát, và duy trì ổn định kinh tế vĩ mô. Việc phối hợp chính sách tài khóa và tiền tệ là rất quan trọng.

III. Giải Pháp Phát Triển Tài Chính Để Hấp Thụ Vốn Nước Ngoài

Phát triển hệ thống tài chính là yếu tố then chốt để các nước đang phát triển có thể hấp thụ hiệu quả vốn nước ngoài và tận dụng lợi ích của nó. Một hệ thống tài chính phát triển sẽ giúp phân bổ vốn nước ngoài một cách hiệu quả hơn, giảm thiểu rủi ro, và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Phát triển tài chính bao gồm nhiều khía cạnh, như nâng cao hiệu quả của hệ thống ngân hàng, phát triển thị trường chứng khoán, và cải thiện khả năng tiếp cận tài chính cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Ngoài ra, một hệ thống quản trị tốt sẽ giúp giảm thiểu tham nhũng, tăng cường minh bạch, và thu hút vốn nước ngoài bền vững.

3.1. Nâng Cao Hiệu Quả Hệ Thống Ngân Hàng Khâu Quan Trọng

Hệ thống ngân hàng đóng vai trò trung gian quan trọng trong việc phân bổ vốn nước ngoài. Để nâng cao hiệu quả, cần tăng cường năng lực quản lý rủi ro của các ngân hàng, cải thiện chất lượng tín dụng, và giảm nợ xấu. Các ngân hàng cũng cần tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế về an toàn vốn và thanh khoản. Việc khuyến khích cạnh tranh trong ngành ngân hàng có thể giúp giảm chi phí và tăng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính.

3.2. Phát Triển Thị Trường Chứng Khoán Kênh Dẫn Vốn Hiệu Quả

Thị trường chứng khoán có thể là kênh dẫn vốn hiệu quả cho các doanh nghiệp, giúp giảm sự phụ thuộc vào vốn ngân hàng. Để phát triển thị trường chứng khoán, cần tăng cường tính minh bạch và công khai thông tin, bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư, và khuyến khích các công ty niêm yết. Việc phát triển các sản phẩm tài chính đa dạng cũng có thể thu hút vốn nước ngoài.

3.3. Tăng Cường Tiếp Cận Tài Chính cho Doanh Nghiệp Nhỏ và Vừa

Các doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) đóng vai trò quan trọng trong tăng trưởng kinh tế, nhưng thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận vốn. Để hỗ trợ DNNVV, cần đơn giản hóa thủ tục vay vốn, cung cấp các chương trình bảo lãnh tín dụng, và khuyến khích các ngân hàng cho vay DNNVV. Việc phát triển các tổ chức tài chính vi mô cũng có thể giúp cung cấp vốn cho các doanh nghiệp siêu nhỏ.

IV. Ổn Định Tài Chính Điều Kiện Tiên Quyết Thu Hút Vốn Ngoại

Sự ổn định tài chính là yếu tố then chốt để thu hút và duy trì dòng vốn nước ngoài bền vững. Một môi trường tài chính ổn định tạo niềm tin cho các nhà đầu tư, giảm thiểu rủi ro, và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Ổn định tài chính bao gồm nhiều khía cạnh, như kiểm soát lạm phát, duy trì tỷ giá hối đoái ổn định, và quản lý nợ công bền vững. Chính phủ cần có chính sách kinh tế vĩ mô thận trọng để đảm bảo ổn định tài chính và tạo môi trường thuận lợi cho đầu tư.

4.1. Kiểm Soát Lạm Phát Giữ Vững Giá Trị Đồng Tiền

Lạm phát cao làm xói mòn giá trị đồng tiền, gây bất ổn kinh tế và giảm sức mua của người dân. Để kiểm soát lạm phát, các ngân hàng trung ương cần sử dụng các công cụ tiền tệ, như lãi suất và dự trữ bắt buộc, để kiểm soát lượng tiền cung ứng và ổn định giá cả. Chính phủ cũng cần có chính sách tài khóa chặt chẽ để giảm thâm hụt ngân sách.

4.2. Duy Trì Tỷ Giá Hối Đoái Ổn Định Tạo Sự Chắc Chắn

Tỷ giá hối đoái biến động mạnh có thể gây rủi ro cho các doanh nghiệp xuất nhập khẩu và làm giảm tính hấp dẫn của đầu tư nước ngoài. Các ngân hàng trung ương cần can thiệp vào thị trường ngoại hối để ổn định tỷ giá, nhưng cũng cần cho phép tỷ giá biến động linh hoạt để phản ánh các yếu tố cung cầu thị trường. Chính sách tỷ giá cần phù hợp với tình hình kinh tế và thương mại của từng quốc gia.

4.3. Quản Lý Nợ Công Bền Vững Đảm Bảo An Toàn Vĩ Mô

Nợ công quá cao có thể gây áp lực lên ngân sách nhà nước và làm tăng rủi ro vỡ nợ. Chính phủ cần quản lý nợ công một cách thận trọng, đảm bảo nợ công ở mức bền vững và sử dụng nợ công hiệu quả để đầu tư vào các dự án phát triển kinh tế. Việc tăng cường minh bạch trong quản lý nợ công là rất quan trọng.

V. Nghiên Cứu Tác Động Ngưỡng Của Phát Triển Tài Chính

Nghiên cứu chỉ ra rằng phát triển tài chính đóng vai trò quan trọng trong việc hấp thụ vốn nước ngoài, với các ngưỡng cụ thể ảnh hưởng đến tác động của các dòng vốn. Theo nghiên cứu, có 02 giá trị ngưỡng của phát triển tài chính được xác định là 38,1482 và 53,0984. Khi FINDEV thuộc chế độ thứ 2 (trong khoảng từ 38,1482 đến 53,0984), FDI sẽ phát huy vai trò kích thích tăng trưởng kinh tế mạnh nhất và tương tác giữa phát triển tài chính với EXDEBT phát huy được tác động tích cực đến tăng trưởng. Các chính sách hỗ trợ phát triển tài chính cần được điều chỉnh để phù hợp với từng giai đoạn phát triển của quốc gia, nhằm tối ưu hóa lợi ích từ vốn nước ngoài.

5.1. Ứng Dụng Mô Hình Ngưỡng Để Phân Tích Tác Động FDI

Mô hình ngưỡng cho phép xác định các mức độ phát triển tài chính mà tại đó tác động của FDI lên tăng trưởng kinh tế thay đổi đáng kể. Nghiên cứu đã xác định một số ngưỡng quan trọng, cho thấy khi phát triển tài chính đạt đến một mức độ nhất định, FDI sẽ có tác động mạnh mẽ hơn đến tăng trưởng. Điều này giúp các nhà hoạch định chính sách có thể tập trung vào việc thúc đẩy phát triển tài chính đến các ngưỡng quan trọng để tối ưu hóa lợi ích từ FDI.

5.2. Khuyến Nghị Chính Sách Dựa Trên Kết Quả Nghiên Cứu Ngưỡng

Dựa trên kết quả nghiên cứu ngưỡng, có thể đưa ra các khuyến nghị chính sách cụ thể để thúc đẩy phát triển tài chính và tối ưu hóa lợi ích từ vốn nước ngoài. Ví dụ, nếu phát triển tài chính đang ở mức thấp hơn ngưỡng quan trọng, chính phủ có thể tập trung vào việc cải thiện hệ thống ngân hàng, tăng cường tiếp cận tài chính cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa, và phát triển thị trường chứng khoán. Khi phát triển tài chính đã vượt qua ngưỡng quan trọng, chính phủ có thể tập trung vào việc duy trì ổn định tài chính và cải thiện năng lực hấp thụ công nghệ của nền kinh tế.

VI. Kết Luận Tối Ưu Vốn Nước Ngoài Cho Nước Đang Phát Triển

Vốn nước ngoài có thể là động lực mạnh mẽ cho tăng trưởng kinh tế ở các nước đang phát triển, nhưng chỉ khi được quản lý và sử dụng một cách hiệu quả. Phát triển tài chính, hội nhập kinh tế, và ổn định tài chính là những yếu tố then chốt để các quốc gia có thể hấp thụ vốn nước ngoài và tận dụng lợi ích của nó. Các chính sách cần được thiết kế để tối đa hóa lợi ích và giảm thiểu rủi ro từ các dòng vốn, đảm bảo tăng trưởng bền vững và bao trùm.

6.1. Hàm Ý Chính Sách Cho Các Nước Đang Phát Triển

Các nước đang phát triển cần ưu tiên cải thiện môi trường đầu tư, nâng cao năng lực thể chế, và phát triển hệ thống tài chính để thu hút vốn nước ngoài bền vững. Chính sách cần tập trung vào việc cải thiện tính minh bạch, giảm thiểu tham nhũng, và tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng. Việc đầu tư vào giáo dục và đào tạo cũng rất quan trọng để nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ và quản lý của lực lượng lao động.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Tác Động Vốn Nước Ngoài

Nghiên cứu tương lai cần tập trung vào việc phân tích sâu hơn tác động của các loại vốn nước ngoài khác nhau đối với các ngành kinh tế cụ thể, và đánh giá hiệu quả của các chính sách quản lý vốn. Cần có các nghiên cứu so sánh giữa các quốc gia và khu vực khác nhau để rút ra các bài học kinh nghiệm và đề xuất các giải pháp phù hợp. Ngoài ra, cần nghiên cứu tác động của các yếu tố mới nổi, như công nghệ số và biến đổi khí hậu, đến dòng vốn nước ngoài và tăng trưởng kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 cũng đã trình bày rõ về kết cấu nghiên cứu của luận án. 10 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Chương này sẽ trình bày các lý thuyết về tăng trưởng kinh tế và tác động của các dòng vốn nước ngoài đến tăng trưởng, cụ thể về khái niệm và một số mô hình tăng trưởng kinh tế; khái niệm về các dòng vốn nước ngoài (FDI, FPI, nợ nước ngoài) và ảnh hưởng của từng loại dòng vốn đến tăng trưởng kinh tế. Các khái niệm về ổn định tài chính, phát triển tài chính và hội nhập tài chính cũng như vai trò của từng khía cạnh đối với tác động của các dòng vốn nước ngoài đến tăng trưởng cũng sẽ được phân tích trong chương này. Chương 2 cũng sẽ thực hiện lược khảo các nghiên cứu thực nghiệm trước đây về các ảnh hưởng của vốn đến tăng trưởng; cũng như về vai trò của ổn định tài chính, phát triển tài chính và hội nhập tài chính đến mối quan hệ vốn – tăng trưởng.

Các cơ sở lý thuyết và thực nghiệm sẽ là căn cứ quan trọng để giúp luận án xác định khoảng trống nghiên cứu cần tập trung phân tích. Tăng trưởng kinh tế và tác động của các dòng vốn nước ngoài đến tăng trưởng 2. Tăng trưởng kinh tế "Có một số quan điểm khác nhau về tăng trưởng kinh tế. Theo Samuelson (1948), tăng trưởng kinh tế là sự mở rộng sản lượng tiềm năng hay GDP.

Kuznets (1955) cho rằng tăng trưởng là sự gia tăng một cách bền vững của sản lượng bình quân đầu người hay sản lượng trên mỗi lao động. Theo North & Thomas (1970), tăng trưởng kinh tế xảy ra nếu sản lượng tăng nhanh hơn dân số. Trong khi đó, Lipsey & cộng sự (2005) đề cập đến tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng sản lượng trong dài hạn. Nói chung, tăng trưởng kinh tế thường được hiểu là sự gia tăng giá trị hàng hoá và dịch vụ mà quốc gia tạo ra trong một thời kỳ và thường được đo lường bằng chỉ tiêu tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội (GDP) hoặc tăng trưởng GDP bình quân đầu người.

Thông qua các mô hình tăng trưởng kinh tế, các nhà kinh tế học phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến nguồn gốc và cách thức tạo ra tăng trưởng kinh tế. Tuy các mô hình cho thấy nguồn gốc của tăng trưởng kinh tế dựa vào nhiều yếu tố, nhưng đa phần đều thể hiện vai trò quan trọng của yếu tố vốn đầu tư. Trong tác phẩm Sự giàu có của quốc gia (Wealth of Nations), Smith (1776) phân tích nguồn gốc của tăng trưởng kinh tế là từ các yếu tố lao động, vốn, đất đai, tiến bộ kỹ thuật, và cả môi trường kinh tế - xã hội, đề cao vai trò tự điều tiết của thị trường với thuyết bàn tay 11 vô hình. Kế thừa tư tưởng của Smith, Ricardo (1817) cho rằng lao động, vốn và đất đai là ba yếu tố tác động đến tăng trưởng; trong đó tích luỹ tư bản là trung tâm cho quá trình tăng trưởng.

Cuộc đại khủng hoảng 1929-1933 xảy ra là minh chứng cho sự thất bại của thuyết bàn tay vô hình, đòi hỏi vai trò điều tiết của nhà nước vào các hoạt động kinh tế. Keynes (1936) với lý thuyết bàn tay hữu hình, đã phân tích mối quan hệ giữa việc làm, lãi suất và tiền tệ trên cơ sở can thiệp của chính phủ. Trong đó, Keynes cho thấy đầu tư đóng vai trò quyết định đến quy mô việc làm, đề cao vai trò của việc đầu tư vốn vào nền kinh tế để tạo tăng trưởng kinh tế. Mô hình Solow (mô hình tân cổ điển) về tăng trưởng kinh tế dựa trên nghiên cứu của Cobb & Douglas (1928) sử dụng cách tiếp cận hàm sản xuất tổng, với việc mô tả mối quan hệ giữa sản lượng của nền kinh tế và các nguồn đầu vào hữu hình (vốn và lao động).

Solow (1956) đưa thêm yếu tố công nghệ vào mô hình, và xem công nghệ là biến ngoại sinh. Mô hình Solow đã hình thành cơ sở cho phần lớn các phân tích tăng trưởng ứng dụng trong mô hình tân cổ điển. Ngoài ra, mô hình tân cổ điển giả định suất sinh lợi giảm dần theo quy mô vốn, nên các nước đang phát triển sẽ tăng trưởng nhanh hơn các nước phát triển. Khi thu nhập quốc gia tăng lên, tăng trưởng có xu hướng chậm lại, khi đó các quốc gia cần tiếp thu công nghệ mới để duy trì tăng trưởng bền vững.

Khung tân cổ điển đơn giản đã trở thành xương sống của các nghiên cứu lý thuyết và ứng dụng về tích lũy vốn và tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, mô hình này vẫn có lỗ hổng, khi chưa giải thích được tiến bộ kỹ thuật trong mô hình. Bởi vì tích lũy vốn phụ thuộc vào thu nhập giảm dần, nên không thể nhận thấy sự tăng trưởng ổn định trong mỗi thu nhập vốn. Mở rộng mô hình tăng trưởng tân cổ điển, mô hình tăng trưởng nội sinh (endogenous growth models) ngoài việc sử dụng nguồn vốn đầu tư đã đưa thêm một số yếu tố đầu vào khác để xem xét ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế như công nghệ, nguồn nhân lực, phát triển sản phẩm, vốn tổ chức, thể chế (Easterly, 2003).

Do khắc phục được những thiếu sót của mô hình tân cổ điển, bổ sung thêm nhân tố bên ngoài và tăng khả năng giải thích, mô hình này đã trở thành lý thuyết được sử dụng phổ biến trong nghiên cứu thực nghiệm về các nhân tố tác động đến tăng trưởng kinh tế. Romer (1990) đưa thêm biến trình độ công nghệ vào mô hình, và xem tiến bộ khoa học công nghệ là nguồn gốc nội sinh của tăng trưởng. Ngoài ra, với giả định quan hệ phi tuyến tính giữa đầu tư và tăng trưởng, mô hình tăng trưởng nội sinh giúp việc ước lượng tác động của các yếu tố bên ngoài đến tăng trưởng một cách phù hợp hơn. 12 Như vậy, có thể thấy có nhiều yếu tố tác động đến tăng trưởng kinh tế, trong đó vốn đầu tư luôn là một yếu tố quan trọng trong các mô hình, bởi vốn để đầu tư vào cơ sở hạ tầng, máy móc thiết bị, vốn để phát triển nguồn nhân lực, và vốn cũng quan trọng để phát triển công nghệ, tạo ra sự tăng trưởng kinh tế bền vững.

Luận án sẽ tập trung phân tích vai trò của vốn, tập trung vào dòng vốn nước ngoài, trong ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế tại các nước đang phát triển. Tác động của các dòng vốn nước ngoài đến tăng trưởng kinh tế Có nhiều loại dòng vốn nước ngoài, và có thể được phân thành các loại dòng vốn khác nhau dựa vào mục đích đầu tư, chủ thể đầu tư, tính chất ổn định của dòng vốn hoặc tính chất quản lý dòng vốn đầu tư của nhà đầu tư. Theo các tổ chức quốc tế như OECD (1996) hay IMF (1993), có thể phân thành 3 nhóm chính: FDI, FPI và đầu tư khác. Theo đó, FDI được xác định trên cơ sở nhà đầu tư nước ngoài sở hữu từ 10% vốn của công ty trở lên; dưới 10% là đầu tư FPI; các khoản đầu tư khác gồm tín dụng thương mại, tín dụng ngân hàng, tiền gửi.

Theo Siamwalla & cộng sự (1999), vốn nước ngoài có thể chia thành đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và các dòng vốn không phải FDI, gồm đầu tư danh mục, vay nợ, tín dụng thương mại, và một số loại khác. Contessi & Weinberger (2009) cho rằng ba loại dòng vốn chính xuất hiện trong cán cân thanh toán của một quốc gia là nợ nước ngoài, vốn đầu tư danh mục quốc tế và FDI. Trong đó, FDI và đầu tư danh mục đều là dạng đầu tư vốn chủ sở hữu quốc tế, vì đại diện cho cổ phần chủ sở hữu đối với các công ty nước ngoài, khác với nợ nước ngoài (nợ công và nợ tư nhân) được cam kết hoàn trả vào cuối thời hạn khoản vay. Sự khác biệt giữa FDI và đầu tư danh mục là đầu tư danh mục không nhằm mục tiêu gây ảnh hưởng đến những quyết định quản lý công ty nước ngoài, thường có tính thanh khoản hơn và ngắn hạn hơn.

Trong nghiên cứu, những dòng vốn nước ngoài được quan tâm phân tích trong mối quan hệ với tăng trưởng kinh tế phổ biến là FDI, FPI và nợ nước ngoài (Anetor, 2020; Baharumshah & cộng sự, 2017; Debbiche, 2020; Khan & Reinhart, 1995; Sawalha & cộng sự, 2016). Nghiên cứu trên ba loại dòng vốn này là tương đối đầy đủ (về quy mô vốn, tính chất nguồn vốn, tính đa dạng trong phương thức quản lý vốn) để đánh giá được tác động của các dòng vốn nước ngoài nói chung đến tăng trưởng kinh tế. Vì vậy, luận án kế thừa và tiếp tục lựa chọn các dòng vốn này để đánh giá tác động đến tăng trưởng kinh tế của các nước đang phát triển, và sẽ có thêm cơ sở để so sánh kết quả nghiên cứu tìm được với các nghiên cứu trước. FDI và tăng trưởng Có các định nghĩa khác nhau về FDI, trong đó định nghĩa của OECD hay IMF về FDI là được chấp nhận phổ biến nhất.

“Lợi ích lâu dài” hàm ý một mối quan hệ dài hạn giữa nhà đầu tư và công ty FDI, và mức độ ảnh hưởng lớn của nhà đầu tư đến việc quản lý công ty FDI sau này. Là tổ chức theo dõi cán cân thanh toán của các nước, trong đó có các dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, IMF (1993) cũng đã xác định cụ thể dòng vốn FDI trên cơ sở nhà đầu tư nước ngoài sở hữu từ 10% vốn của công ty. Các yếu tố chính của định nghĩa về FDI là sự kiểm soát (tiếng nói trong Hội đồng quản trị hoặc Ban giám đốc công ty), mối quan tâm lâu dài (cam kết dài hạn về các nguồn lực hữu hình hoặc vô hình), ở nước ngoài (ví dụ như công ty con ở nước ngoài), và có thể là quyền biểu quyết (sở hữu cổ phần tối thiểu). Các tiêu chí này sẽ giúp phân biệt FDI với đầu tư danh mục, các khoản vay dài hạn hoặc ngắn hạn, và đầu tư trong nước.

Theo Graham & Krugman (1995), đầu tư trực tiếp là quyền sở hữu đi cùng với quyền kiểm soát thực tế đối với vốn được sở hữu. Đây là khía cạnh để phân biệt đầu tư trực tiếp với đầu tư theo danh mục. Các tác giả cũng khẳng định, chính định nghĩa FDI đã đặt ra những vấn đề cần xem xét, vì chúng ta đang tìm cách đo lường mức độ mà các nhà đầu tư nước ngoài kiểm soát việc sản xuất/cơ sở/tài sản của nước sở tại. Trong khi đó, không dễ để định nghĩa chính xác thế nào là kiểm soát và quốc tịch của một chủ thể cũng khó xác định.