mở đầu cho nền kinh tế toàn cầu.0 từ khoảng năm 2000, làm thế giới co xuống cỡ siêu nhỏ, san bằng sân chơi toàn cầu, làm phẳng thế giới và trao quyền cho các cá nhân từ mọi ngõ ngách trên thế giới. Thế nhưng có một sự thật là thế giới phẳng ra đối với tất cả mọi người, với tất cả mọi lĩnh vực trên toàn thế giới hay chỉ phẳng ra đối với một số người, một số lĩnh vực, một số quốc gia tồn tại lênh đênh trên mặt nước mà “các làn sóng” đã nhấn chìm những phần gồ ghề “không phẳng”? Rõ ràng, ở đây, toàn cầu hóa là một xu hướng mở rộng quan hệ giữa người với người trên phạm vi toàn cầu. Trên cơ sở những quan điểm khác nhau đó, để hiểu toàn cầu hóa một cách khái quát, chúng tôi cho rằng: toàn cầu hóa là một khái niệm chỉ quá trình vận động của lịch sử xã hội loài người từ những bộ phận, quốc gia riêng lẻ và tương đối tách biệt đến những mối quan hệ chặt chẽ, tác động qua lại và ràng buộc lẫn nhau trong mọi mặt của đời sống xã hội trên phạm vi toàn cầu mà nền tảng là từ các quan hệ kinh tế. Tuy nhiên ở đây, chúng ta cần phân biệt toàn cầu hóa với quốc tế hóa và khu vực hóa.
Quốc tế hóa với tư cách là con đẻ và sản phẩm của thời đại công nghiệp là sự xuất hiện xu hướng tương tác quốc tế phát triển và thâm nhập lẫn nhau về lợi ích, quan hệ kinh tế và thương mại. Xu hướng này đã 14 có tính chất tích cực và có định hướng rõ ràng ở cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX dưới tác động của cuộc cách mạng công nghiệp. Như vậy, quốc tế hóa dường như là vạch xuất phát của toàn cầu hóa và đã trở thành một quá trình bao trùm lên toàn bộ thế giới [40, 424 - 427]. Khu vực hóa cũng xuất hiện từ những năm 1950, đã và đang phát triển mạnh mẽ cho tới ngày nay với sự ra đời của trên 40 tổ chức kinh tế, thương mại khu vực.
Trong đó, đáng chú ý là sự ra đời của Liên minh châu Âu (EU) năm 1993, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) năm 1967, Diễn đàn hợp tác kinh tế Châu Á Thái bình dương (APEC) năm 1989, Hợp tác Á - Âu (ASEM) năm 1996. Cả toàn cầu hóa và khu vực hóa đều là các khái niệm chỉ những hiện tượng, quá trình, xu hướng có nội dung về cơ bản giống nhau của quan hệ kinh tế quốc tế vượt ra khỏi biên giới lãnh thổ quốc gia, chỉ khác nhau ở quy mô, phạm vi địa lý của các chủ thể tham gia vào quá trình. Vậy, điểm khởi đầu lịch sử của toàn cầu hóa và dấu ấn của toàn cầu hóa ở mỗi giai đoạn phát triển là gì? Với chủ nghĩa duy vật lịch sử, C.Ăngghen đã khẳng định sản xuất vật chất là cơ sở khách quan, xuất phát điểm cho sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người. Con người vừa là sản phẩm lại vừa là chủ thể của quá trình lịch sử xã hội.
Chính sự phát triển của lực lượng sản xuất (LLSX), trong đó quan trọng nhất là yếu tố con người là nguyên nhân làm thay đổi quan hệ sản xuất (QHSX), từ đó dẫn đến sự thay đổi của kiến trúc thượng tầng và thay thế các hình thái kinh tế - xã hội (HT KH-XH). Mác đã chỉ rõ: “sự vận động xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên chịu sự chi phối của những quy luật” [50, 20]. Trong quá trình bảo vệ quan điểm của C.Lênin lại khẳng định: “xã hội là một cơ thể sống đang phát triển không ngừng, một cơ thể mà muốn nghiên cứu nó thì cần phải phân tích một cách khách quan những QHSX cấu thành một hình thái 15 xã hội nhất định, cần phải nghiên cứu những quy luật vận hành và phát triển của hình thái xã hội đó” [50, 198]. Vận dụng học thuyết về HT KT-XH để giải thích hiện tượng toàn cầu hóa, chúng ta thấy toàn cầu hóa không phải là một sự kiện nhất thời mà là một xu thế tất yếu, khách quan, phổ biến.
Sự xuất hiện của xu thế toàn cầu hóa nằm ngay trong sự vận động, phát triển của LLSX thế giới dưới tác động của cuộc cách mạng KH&CN. Nó là một quá trình hợp lôgic của sự phát triển lịch sử. Cần phải thừa nhận một thực tế là tri thức, khoa học và công nghệ với tư cách là LLSX trực tiếp, như dự báo của C.Mác, đã trở thành một nhân tố đóng vai trò quan trọng hàng đầu không chỉ đối với sự phát triển kinh tế - xã hội mà đối với cả những thay đổi về chính trị và phát triển văn hóa trong thời đại hiện nay. Tuy nhiên, bản thân sự phát triển của cuộc cách mạng KH&CN hiện đại và việc áp dụng những thành tựu của nó ở đầu thế kỷ XXI lại đang đe dọa phá hủy hàng loạt ngành sản xuất hiện vẫn rất cần thiết cho sự sống còn của nhiều người.
KH&CN hiện đại cùng với sự phát triển kinh tế trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay đang đặt con người trước những vấn đề toàn cầu cấp bách. Trong bối cảnh đó, vai trò định hướng của triết học với việc nhận thức và giải quyết các vấn đề mà toàn cầu hóa đặt ra trên mọi phương diện ngày càng trở nên quan trọng và cấp thiết. Về phương diện kinh tế, toàn cầu hóa làm gia tăng các mối liên kết và phụ thuộc về kinh tế giữa các quốc gia, tạo nên một sự thay đổi căn bản các hoạt động kinh tế của con người. Về phương diện chính trị, toàn cầu hóa dẫn đến những sự biến đổi nhất định và làm tăng sự phụ thuộc lẫn nhau ngày càng lớn về mặt chính trị giữa các nước trên thế giới.
Tính chủ động của quá trình dẫn đến toàn cầu hóa rõ ràng đang thuộc về Mỹ. Vì thế, không phải ngẫu nhiên mà có người gọi toàn cầu hóa hiện nay là do Mỹ khởi đầu. 16 Về phương diện xã hội, toàn cầu hóa dẫn đến hàng loạt các vấn đề như: bệnh tật, nghèo đói, an ninh, thất nghiệp, bất bình đẳng, tệ nạn xã hội, tội phạm quốc tế… Về phương diện văn hóa, toàn cầu hóa tạo nên quá trình vận động của các nền văn hóa dân tộc từ những bộ phận tương đối tách biệt, khép kín đến hình thành những mối liên kết, xâm nhập, chi phối lẫn nhau. Vậy là, toàn cầu hóa kinh tế đã kéo theo nó hàng loạt thay đổi về mọi mặt trong quan hệ giữa tất cả các quốc gia trên thế giới.
Lịch sử toàn cầu hóa trải qua các giai đoạn phát triển đặc thù. Giai đoạn thứ nhất, xuất hiện ngay từ khi hình thành thể chế chính trị gắn liền với việc phân chia các vùng lãnh thổ của thế giới thành các quốc gia độc lập thông qua sức mạnh quân sự. Giai đoạn thứ hai, bắt đầu từ thế kỷ XV khi Crixtop Clombo tìm ra châu Mỹ và các nhà hàng hải tìm ra con đường thông thương trên biển. Xu thế toàn cầu hóa giai đoạn này gắn với các cuộc chinh phục, xâm chiếm, khai thác thuộc địa và bành chướng thị trường của các nước tư bản chủ nghĩa (TBCN) [10, 124 - 127].
Từ cuối thế kỷ XIX, hai cuộc chiến tranh thế giới đã nổ ra để các nước đế quốc phân chia thị trường và vùng ảnh hưởng. Trên góc độ toàn cầu hóa, chiến tranh đã xóa bỏ mọi thành quả do tiến bộ của nhân loại mang lại; mặt khác, nó thúc đẩy sự sáng tạo kỹ thuật mới, sự xâm nhập lẫn nhau về ngôn ngữ, tập quán, văn hóa và kỹ thuật… Trong thời kỳ chiến tranh, làn sóng toàn cầu hóa có phần lắng xuống nhưng từ cuối những năm 1980 của thế kỷ XX trở lại đây, toàn cầu hóa đã bùng lên mạnh mẽ dưới tác động của cuộc cách mạng KH&CN hiện đại. Các khối kinh tế có tính toàn cầu được thiết lập như: Liên hợp quốc, Ngân hàng thế giới WB, Tổ chức thương mại thế giới WTO… Toàn cầu hóa hiện nay về bản chất là quá trình mở rộng các QHSX TBCN vì mục đích riêng của mình ra khắp thế giới. Phải chăng, các nước tư bản phát triển là người có lợi nhiều nhất từ toàn cầu hóa? 17 Như vậy, đặc trưng cơ bản thứ nhất của toàn cầu hóa là sự chi phối của các nước tư bản phát triển, đứng đầu là Mỹ.
Quá trình toàn cầu hóa là quá trình quốc tế hóa đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội ở nấc thang cao, đồng thời cũng là quá trình mở rộng QHSX TBCN trên phạm vi thế giới. Phân tích bản chất toàn cầu hóa, lại một lần nữa chúng ta phải quán triệt quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về mối quan hệ giữa LLSX và QHSX dưới tác động của cuộc cách mạng KH&CN. Trong thời đại của chúng ta, cuộc cách mạng KH&CN làm đậm nét hơn những chênh lệch và bất bình đẳng giữa các quốc gia, nhất là các nước tư bản phát triển với các quốc gia đang phát triển. Toàn cầu hóa hiện nay dường như là “toàn cầu hóa TBCN” hay “Mỹ hóa” và thực chất nó cũng là toàn cầu hóa của mâu thuẫn vốn có giữa LLSX và QHSX về mặt giai cấp, xã hội [10, 161-162].
Đặc trưng thứ hai, nhịp độ, phạm vi và các lĩnh vực của toàn cầu hóa hiện nay đang phát triển rất mạnh mẽ cả chiều rộng và chiều sâu. Từ kinh tế, toàn cầu hóa đã lan sang cả lĩnh vực chính trị, xã hội và văn hóa, làm thay đổi mọi mặt của tất cả các quốc gia trên thế giới. Từ góc độ “đối thoại giữa các nền văn hóa” với một góc nhìn từ Việt Nam, tác giả Phạm Xuân Nam đã nêu ra những đặc trưng của toàn cầu hóa hiện nay: Thứ nhất, các tổ chức liên kết khu vực và quốc tế về kinh tế, văn hóa, cũng như về các lĩnh vực khác ngày càng có vai trò quan trọng. Thứ hai, đó là sự trỗi dậy của các nước đang phát triển trong một trật tự thế giới mới đa cực.
Đặc biệt là sự vươn lên mạnh mẽ trong thời gian gần đây của một số nước như Ấn Độ, Trung Quốc, của những con rồng châu Á… Thứ ba, cuộc cách mạng KH&CN hiện đại là động lực thúc đẩy kinh tế tri thức ra đời, cái văn hóa và cái kinh tế đan quyện vào nhau, trí tuệ trở thành yếu tố ngày càng quan trọng để tạo nên diện mạo của một sản phẩm, một con người, một quốc gia.