CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA SỞ HỮU NƯỚC NGOÀI ĐẾN THU NHẬP TỪ HOẠT ĐỘNG DỊCH VỤ CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM 1. Ngân hàng thương mại và các nguồn thu nhập của NHTM 1. Khái niệm Có rất nhiều cách để định nghĩa về ngân hàng thương mại: Dựa trên quy tắc kinh tế: Ngân hàng thương mại là một tổ chức tài chính hoạt động với mục tiêu tạo lợi nhuận từ các hoạt động giao dịch tiền tệ. Các ngân hàng thương mại chủ yếu dựa vào tiền gửi thường xuyên từ khách hàng để cung cấp các dịch vụ tài chính như cấp tín dụng, chiết khấu và thanh toán.
Với tư cách là doanh nghiệp thương mại, các ngân hàng thương mại thực hiện các HĐKD dựa trên quy tắc kinh tế và hướng đến mục tiêu tạo lợi nhuận. Theo khoản 23 Điều 4 Luật Các tổ chức tín dụng 2024, Ngân hàng thương mại được xác định là loại hình ngân hàng thực hiện tất cả hoạt động ngân hàng và HĐKD khác nhằm mục tiêu lợi nhuận. Đồng nghĩa với việc Ngân hàng thương mại có quyền thực hiện các HĐKD như cho vay, thu hồi nợ, quản lý tài sản và cung cấp dịch vụ tài chính khác nhau. Hoạt động chủ yếu của NHTM là huy động vốn, cấp tín dụng và cung ứng các dịch vụ thanh toán.
Theo Luật tổ chức tín dụng Việt Nam 2010, các ngân hàng thương mại được pháp luật cho phép thực hiện rộng rãi các loại nghiệp vụ kinh doanh ngân hàng như nhận tiền gửi không kỳ hạn, nhận tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm, phát hành chứng chỉ tiền gửi để huy động vốn, cho vay, chiết khấu, bảo lãnh ngân hàng,. và cung ứng các dịch vụ cho khách hàng như mở tài khoản thanh toán trong nước và quốc tế,. Huy động vốn là hoạt động quan trọng để các NHTM có thể cấp vay và cung cấp các dịch vụ tài chính cho khách hàng, huy động vốn giúp các NHTM có khả năng cho vay và tạo ra thu nhập từ lãi suất, từ đó tăng lợi nhuận và phát triển bền vững. Dựa trên khoản 14 Điều số 4 của Luật Các tổ chức tín dụng 2010, định nghĩa về cấp tín dụng được hiểu như sau: "Cấp tín dụng là việc thỏa thuận để tổ chức, cá nhân sử dụng một khoản tiền hoặc cam kết cho phép sử dụng một khoản tiền theo nguyên tắc có hoàn trả bằng nghiệp vụ cho vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, bao thanh toán, bảo lãnh ngân 11 hàng và các nghiệp vụ cấp tín dụng khác." Cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản là việc cung ứng phương tiện thanh toán; thực hiện dịch vụ thanh toán séc, lệnh chi, ủy nhiệm chi, nhờ thu, ủy nhiệm thu, thẻ ngân hàng, thư tín dụng và các dịch vụ thanh toán khác cho khách hàng thông qua tài khoản của ngân hàng.
Như vậy, có thể hiểu ngân hàng thương mại là một loại hình trung gian tài chính, chuyên cung cấp đa dạng các dịch vụ tài chính, trong đó hoạt động chủ yếu là huy động vốn, cấp tín dụng và cung cấp các dịch vụ thanh toán với mục đích tạo ra lợi nhuận. Đặc điểm của ngân hàng thương mại Để hiểu rõ hơn về ngân hàng thương mại, ta cần xem xét các đặc điểm cụ thể của nó. Hoạt động với mục tiêu chính là tạo lợi nhuận Hoạt động của ngân hàng thương mại là một dạng kinh doanh với mục tiêu chính là tạo lợi nhuận. Ngân hàng thực hiện hai hoạt động chính: kinh doanh tiền tệ và cung cấp dịch vụ ngân hàng.
Kinh doanh tiền tệ thường bao gồm việc huy động vốn từ nhiều nguồn khác nhau để cấp tín dụng cho khách hàng với mục đích kiếm lời. Các dịch vụ ngân hàng được cung cấp thông qua các phương tiện tài chính có sẵn như tiền tệ, thanh toán, ngoại hối, chứng khoán, nhằm thực hiện các giao dịch cho khách hàng với mục đích thu phí hoặc hoa hồng. Hoạt động tuân thủ theo quy định của pháp luật Hoạt động của ngân hàng thương mại phải tuân thủ theo quy định của pháp luật, bao gồm các điều kiện về vốn, kế hoạch kinh doanh, và phải được phép hoạt động trên thị trường sau khi đáp ứng các yêu cầu pháp lý. Hoạt động đa dạng và tổng hợp nhiều nghiệp vụ, dịch vụ.
NHTM hoạt động sôi nổi trên nhiều lĩnh vực, từ truyền thống như huy động vốn, cho vay, thanh toán, đến phi truyền thống như bảo hiểm, chứng khoán, tư vấn tài chính. Nhờ sự đa dạng và phong phú trong sản phẩm, dịch vụ, cùng việc ứng dụng công nghệ tiên tiến và mở rộng phạm vi hoạt động, NHTM đáp ứng nhu cầu đa dạng của khách hàng, góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội. 12 Đa dạng: NHTM tham gia nhiều lĩnh vực, cung cấp nhiều sản phẩm, dịch vụ cho khách hàng cá nhân, doanh nghiệp, tổ chức phi chính phủ, thông qua nhiều kênh phân phối như chi nhánh, ATM, internet banking, mobile banking. Phong phú: NHTM liên tục sáng tạo, đổi mới, áp dụng công nghệ tiên tiến và nâng cao trình độ chuyên môn để đáp ứng nhu cầu thị trường.
Phạm vi rộng lớn: Hoạt động của NHTM không chỉ giới hạn trong nước mà còn vươn ra quốc tế, tham gia hợp tác quốc tế và góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế chung. Hoạt động luôn tiềm ẩn rủi ro Hoạt động của ngân hàng thương mại mang theo rủi ro cao hơn so với các loại hình kinh doanh khác và thường có ảnh hưởng sâu sắc đến các ngành nói riêng và nền kinh tế nói chung. Điều này là do ngân hàng thực hiện HĐKD tiền tệ, trong đó ngân hàng vay vốn từ người khác và sau đó thực hiện hoạt động cho vay vốn đó với khách hàng, tạo ra rủi ro cho cả ngân hàng và khách hàng. Để giảm thiểu rủi ro này, chính phủ thường thiết lập các quy định và điều kiện để đảm bảo hoạt động của ngân hàng thương mại được thực hiện an toàn và hiệu quả trên thị trường tiền tệ.
Thu nhập và chi phí của ngân hàng thương mại Mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận là kim chỉ nam cho mọi HĐKD của ngân hàng thương mại. Để đạt được mục tiêu này, việc quản lý hiệu quả các khoản mục tài sản bên Có, đặc biệt là các khoản vay và đầu tư, đóng vai trò then chốt. Song song đó, ngân hàng cần chú trọng phát triển các hoạt động trung gian và tối ưu hóa các nguồn thu nhập. Nguồn thu nhập của NHTM rất đa dạng, nó đến từ những HĐKD được pháp luật của từng quốc gia cho phép.
Nhìn chung, thu nhập của ngân hàng bao gồm 6 khoản mục lớn: Thu nhập từ hoạt động tín dụng; Thu nhập từ hoạt động dịch vụ; Thu nhập từ HĐKD ngoại hối; Thu nhập từ HĐKD khác; Thu nhập góp vốn mua cổ phần và thu nhập khác (Nguyễn Đăng Dờn và cộng sự, 2010). Dựa theo đặc điểm kinh doanh có thể chia nguồn thu nhập của NHTM thành hai thành phần: Thu nhập lãi là nguồn thu nhập đến từ HĐKD cốt lõi của ngân hàng, đó chính là thu từ hoạt động cho vay của ngân hàng. Đây luôn là nguồn thu nhập chiếm tỷ lệ cao 13 trong mọi NHTM. Thu nhập lãi thuần là chênh lệch giữa nguồn thu từ hoạt động cho vay và chi phí từ hoạt động huy động vốn.
Nói cách khác, thu nhập lãi thuần là nguồn tiền được tạo ra từ chênh lệch lãi suất cho vay và lãi suất huy động. Theo Hoàng Ngọc Tiến và Võ Thị Hiền (2010), thu nhập ngoài lãi là các khoản thu nhập từ hoạt động dịch vụ; kinh doanh ngoại hối, vàng bạc, đá quý; kinh doanh chứng khoán và các hoạt động dịch vụ khác. Thu nhập ngoài lãi đang thu hút sự chú ý của nhiều bên liên quan, từ cơ quan quản lý nhà nước đến ban lãnh đạo các ngân hàng. Đa dạng hóa hoạt động phi tín dụng nhằm gia tăng tỷ trọng thu nhập ngoài lãi trong tổng thu nhập, tiến tới trở thành ngân hàng đa năng là giải pháp ưu tiên hàng đầu cho tất cả các NHTM Việt Nam trong bối cảnh kinh tế nhiều khó khăn và cạnh tranh gay gắt.
Căn cứ quy định tại Điều 17 Nghị định 93/2017/NĐ-CP thì chi phí của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài là các khoản chi phí thực tế phát sinh liên quan đến HĐKD của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài; tuân thủ nguyên tắc phù hợp giữa doanh thu và chi phí; có đủ hóa đơn, chứng từ hợp lệ theo quy định của pháp luật. Tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài không được hạch toán vào chi phí các khoản chi do các nguồn kinh phí khác đài thọ. Việc xác định và hạch toán chi phí được thực hiện phù hợp với các chuẩn mực kế toán Việt Nam và các quy định của pháp luật có liên quan. Thu nhập từ hoạt động dịch vụ của các ngân hàng thương mại 1.
Khái niệm về thu nhập từ hoạt động dịch vụ Thu nhập từ hoạt động dịch vụ tại Việt Nam bao gồm các khoản thu từ cung cấp dịch vụ thanh toán, ngân quỹ, ủy thác, đại lý, bảo quản tài sản, cho thuê tủ két, tư vấn, môi giới tiền tệ và nhiều dịch vụ khác. Mỗi ngân hàng có thể cung cấp các dịch vụ khác nhau tùy theo năng lực và chiến lược kinh doanh. Tuy nhiên, hoạt động thanh toán và ngân quỹ luôn đóng vai trò chủ đạo, chiếm tỷ trọng lớn trong nguồn thu từ dịch vụ. Đặc biệt là thanh toán qua tài khoản, là nguồn thu chủ lực và ngày càng phát triển mạnh mẽ trong thời đại công nghệ số.
Nhờ áp dụng công nghệ tiên tiến, dịch vụ thanh toán ngày càng đa dạng, phong phú, bao gồm thanh toán trong nước và quốc tế, mang lại nguồn thu nhập lớn, an toàn và ổn định cho ngân hàng do ít bị ảnh hưởng bởi biến 14 động thị trường. Phân loại thu nhập từ hoạt động dịch vụ Dựa trên các thông tin có được trên báo cáo tài chính của các NHTM, có thấy nhận thấy rằng TNNL của NHTM bao gồm: Thu nhập từ dịch vụ; thu nhập từ HĐKD ngoại hối; thu nhập từ mua bán chứng khoán kinh doanh; thu nhập từ mua bán chứng khoán đầu tư; thu nhập từ hoạt động khác. Phí liên quan đến tài khoản thanh toán Trong việc sử dụng dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt, người dân thường phải đối mặt với nhiều loại phí liên quan đến tài khoản thanh toán của họ. Các khoản phí này bao gồm: Phí mở tài khoản: Đây là khoản phí mà người dùng phải trả khi mở tài khoản tại ngân hàng, thường phụ thuộc vào loại tài khoản và lần đầu khách hàng mở tài khoản.