CHƯƠNG 1 : CƠ SỞ LÝ THUYET VE MOI QUAN HỆ GIỮA MOI TRƯỜNG VĂN HOÁ - XÃ HỘI VÀ CHIẾN LƯỢC KINH DOANH CUA DOANH NGHIỆP 11. Những khái niệm lý luận cơ bản liên quan đến văn hóa, kinh doanh va môi trường văn hóa — xã hội 1. Khái niệm về văn hóa và kinh doanh Trước tiên chúng tôi muốn nói rõ trong luận văn này, chúng tôi không tìm hiểu khái niệm lý luận về văn hóa hoặc định nghĩa văn hóa như chuyên ngành văn hóa học đã khảo cứu. Trong luận văn của mình chúng tôi nhìn văn hóa dưới góc độ liên quan đến kinh doanh.
Chúng tôi nghĩ đối với doanh nghiệp, yếu tố quan trọng nhất là con người. Con người ở đây gồm hai chủ thé: một là khách hang, hai là người lao động. Cả hai chủ thé này đều chịu ảnh hưởng trực tiếp từ văn hóa, văn hóa ở đây theo chúng tôi là cách người ta hành động, cách người ta suy nghĩ và cách người ta tin tưởng. Theo tác giả cua “Quản lý xuyên Văn hóa ”, so di có những va chạm hay xung đột trong kinh doanh hoặc giao tiếp là do khác biệt về văn hóa.
Nhiều doanh nghiệp lớn đã từng bị thua lỗ nặng nề vì lý do này, ví dụ như việc hợp nhất hai công ty hàng đầu thế giới về sản xuất ô tô là Crysler (Mỹ) và Daimler-Benz (Đức) đã bị thất bại chỉ vì yêu tố văn hóa chưa được để ý một cách đúng đắn. Mặc dù đã được hợp nhất vào năm 1998 nhưng cuối cùng vào năm 2007 hai công ty này lại bị tách ra làm đôi. Cũng vì thiếu nhạy cảm về van dé văn hóa mà công ty bán lẻ hàng đầu của Mỹ Wal-Mart cũng đã gặp thất bại trong chiến lược phát triển kinh doanh sang thị trường Hàn Quốc và Châu Âu với tổng thiệt hại lên đến hàng tỷ đô la Mỹ [17, tr. Solomon va Michael S.
Schell trong “Quản lý xuyên Van hóa ” đã định nghĩa văn hóa là: những gi xung quanh chúng ta ví dụ như là những từ ngữ chúng ta sử dụng, là những thực phẩm chúng 13 ta ăn, là quần áo chúng ta mặc, là những nhịp độ trong đời sống con người. Đồng thời với định nghĩa này, hai tác giả đã đưa ra mô hình băng đảo truyền thống của văn hoá hữu hình và vô hình. Theo đó, tất cả những cái tạo nên văn hoá như phần định nghĩa đã nêu mới chỉ là phần bề mặt của văn hóa còn được gọi là văn hóa hữu hình — phần nổi của một xã hội. Phan này nhỏ hơn rất nhiều so với phần chìm của nó được gọi là văn hóa vô hình.
Mô hình này được thé hiện trong hình 1. Van hoa hữu binh Hình 1. Mô hình băng dao truyền thống của văn hoá hữu hình và vô hình Theo chúng tôi phần băng đảo nằm dưới mặt nước được gọi là văn hóa vô hình mạnh hơn gấp nhiều lần so với phần văn hóa hữu hình. Văn hóa vô hình được hiểu là văn hóa cốt lõi được xem là những nguyên tắc kế thừa từ truyền thống đến hiện đại.
Văn hóa cốt lõi năm sâu dưới đáy cho nên con người khó lòng nhận ra nó ngay. Nó là những ảnh hưởng đã thâm nhập vào con người từ thời thơ ấu như: những ý nghĩ và lý tưởng tôn giáo, lịch sử của dân tộc mình qua các huyền thoại, các người anh hùng, các thăng cảnh và các câu chuyện ké của đất nước minh được truyền từ đời này sang đời khác mang tính chuẩn mực, giá trị và niềm tin [17, tr. 14 Đối với lĩnh vực kinh doanh, cả hai phần văn hóa hữu hình và văn hóa vô hình đều có ảnh hưởng. Tuy nhiên, dé thành công trong kinh doanh thì việc năm bắt những gì năm dưới bề mặt của dạng thức văn hóa vô hình mới thực sự quan trọng.
Nếu không hiểu rõ phần chim đưới mặt nước thì rất có nguy cơ đâm vào phần chìm của băng đảo để rồi nhận thất bại trong kinh doanh. Tìm hiểu, nhận thức nội hàm của khái niệm văn hóa dưới góc nhìn kinh doanh, chúng tôi hiểu kinh doanh là một dạng hoạt động cơ bản của con người, là cách làm giàu của con người ở trên thương trường vì “muc đích của kinh doanh với tư cách là một nghề hay một hoạt động đều là dat được, đem lại lợi nhuận cho chủ thể kinh doanh ” [2, tr. Xã hội càng ngày càng phát triển thì nhu cầu về kinh doanh và trao đôi hàng hóa ngày càng được day mạnh. Do đó kinh doanh chính là yếu tổ quan trọng nhất đối với quá trình phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa của con người.
Kinh doanh không thé được tách rời khỏi con người và môi trường văn hóa của họ vì sự hiểu biết về văn hóa cho phép người ta phát triển sự tín nhiệm, nuôi dưỡng thiện chí, gây cảm hứng cho nhân viên và giúp cho công ty phát triển. Chính vì thế mối liên kết giữa văn hóa và kinh doanh chính là sự tác động trực tiếp của môi trường văn hóa xã hội đến kế hoạch kinh doanh rồi đến chiến lược kinh doanh của mỗi doanh nghiệp. Khái niệm môi trường văn hóa xã hội Trước khi làm rõ khái niệm môi trường văn hóa xã hội, dưới góc nhìn của các chuyên ngành Việt Nam học và Quản trị kinh doanh, cần phải thống nhất khái niệm văn hóa là gì. Sau khi đọc nhiều tài liệu liên quan đến văn hóa, chúng tôi khăng định: văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tỉnh thần do con người sáng tạo ra bằng lao động (cả lao động chân tay lẫn lao động trí óc) và hoạt động thực tiễn trong quá trình lịch sử của mình từ đó thể hiện rõ trình độ phát triển xã hội trong từng thời kỳ lịch sử nhất định.
15 Khi nghiên cứu quy luật vận động và phát triển của xã hội loài người, C.Ăngghen đã khái quát các hoạt động của xã hội thành hai loại hình hoạt động cơ bản là “sản xuất vật chất” và “sản xuất tinh thần”. Do đó, văn hóa bao gồm cả văn hóa vật chất và văn hóa tỉnh thần. Văn hóa vật chất là năng lực sáng tạo của con người được thê hiện và kết tinh trong các sản phẩm vật chất từ buổi bình minh của lich sử, từ chiếc rìu đá, tiến đến các sản phẩm thủ công như rổ, rá, băng mây tre và các đồ sành sứ., cho đến các sản phẩm công nghệ hiện nay như chiếc điện thoại thông minh và máy tính bảng. Văn hóa tinh than là tổng thé các tư tưởng lý luận và giá trị được sáng tạo ra trong đời sống tinh thần và hoạt động tinh thần như văn học, nghệ thuật, tôn giáo, triết học., là những giá tri cần thiết cho hoạt động tinh thần, tiêu chí, nguyên tắc chi phối các hoạt động nói chung và các hoạt động tinh thần nói riêng trong cuộc sông của con người.
Đứng từ góc độ tiếp cận một nền văn hóa thì chúng tôi hiểu nền văn hóa là biểu hiện cho toàn bộ nội dung của văn hóa được hình thành và phát triển trên cơ sở kinh tế, chính trị của mỗi thời kỳ lịch sử, trong đó ý thức hệ của giai cấp thống trị hay giai cấp lãnh đạo chi phối phương hướng phát triển và quyết định hệ thống các chính sách, pháp luật để quản lý nền văn hóa đó. Từ đó văn hóa luôn mang tính kế thừa mà sự kế thừa trong văn hóa luôn mang tính giai cấp và được biểu hiện ở nền văn hóa của mỗi thời kỳ lịch sử được dựa trên cơ sở kinh tế, chính trị của thời kỳ lịch sử đó. Những năm gần đây, trong thời đại toàn cầu hoá, con người của nhiều nền văn hóa khác nhau trên thé giới đều được sống trong sự va chạm thường xuyên với các dạng van hóa khác nhau, cho nên “mdi frường văn hóa dường như đột nhiên trở thành cái có vai trò đáng kề hơn trong đời sống các cộng đồng” (31, tr. Vậy môi trường văn hóa là gì? Từ rất lâu khi nói đến môi trường, vấn đề môi trường hay bảo vệ môi trường mặc nhiên chúng ta thường hiểu đó là môi trường tự 16 nhiên, theo PGS.TS Hồ Sĩ Quý thì hầu hết các định nghĩa môi trường đều là khái niệm môi trường tự nhiên.
Ông cũng cho rằng khi dùng khái niệm môi trường trong lĩnh vực xã hội và phát triển con người thì cũng có nghĩa là phải phân tích ảnh hưởng của môi trường đến đời sống của các chủ thể như cá nhân hoặc một nhóm nào đó và rộng hơn là một cộng đồng. Đặc biệt là khi gan với các đặc trưng xã hội và nhân cách thi không thể không coi toàn bộ đời sống xã hội phong phú và phức tạp bên ngoài các chủ thể đó là môi trường có ảnh hưởng và thậm chí quy định hoặc quyết định diện mạo bên ngoài, bản chat và xu hướng biến đổi của mỗi chủ thé. Điều đó có nghĩa là cá nhân một người nao đó là sản phẩm của một xã hội được tạo ra từ một hệ thống một cơ chế xã hội nhất định vì “Xã hội nào cũng đề dấu ấn của mình lên đời sống cá nhân, dù là dấu ấn tích cực hay dấu ấn tiêu cực” [31, tr.2] Chúng tôi hoàn toàn đồng ý với PGS.TS Hồ Sĩ Quý rằng môi trường xã hội rộng lớn hơn môi trường văn hóa, môi trường văn hóa thì thường được dùng với ngoại diên là toàn bộ đời sống con người và nội hàm là mặt văn hóa hay khía cạnh văn hóa. Những đặc trưng phân biệt giữa môi trường tự nhiên với môi trường văn hóa là rất rõ ràng vì: nếu môi trường tự nhiên là tập hợp các yếu to bên ngoài hệ thống xã hội, con người làm thành điều kiện can cho hệ thong do ton tại va phát triển thì môi trường văn hóa là tập hợp các yếu to bên trong hệ thống xã hội, con người làm thành điều kiện du cho môi tiểu hệ thống của hệ thống đó định hình và tiến bộ [31, Tr.3] Trong sự phát triển năng động va vô cùng phong phú của đời sống con người, môi trường văn hóa đã có ảnh hưởng đến những hành vi, thái độ, ý thức và bản chất của mỗi người và cộng đồng.
Ngược lại, mỗi cá nhân và cộng đồng lại tác động trở lại môi trường văn hóa, tạo ra một môi trường văn hóa lý tưởng cho sự phát triển của xã hội nói chung và sự phát triên tự do của môi cá nhân nói riêng.