Ảnh Hưởng Của Mức Độ Cạnh Tranh Đến Hiệu Quả Hoạt Động Của Doanh Nghiệp Việt Nam

Cạnh tranh là yếu tố sống còn đối với sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp Việt Nam. 200 trang · Trường Đại Học Cần Thơ · 2023.

• Trường học: Trường Đại Học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh
• Đề tài: Ảnh Hưởng Cạnh Tranh Đến Hiệu Quả Hoạt Động Doanh Nghiệp Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• TÓM TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Sự cần thiết nghiên cứu đề tài
• 1.1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.1.1.1. Mục tiêu chung
• 1.1.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.1.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.1.3. Phạm vi nghiên cứu
• 1.1.3.1. Phạm vi về nội dung nghiên cứu
• 1.1.3.2. Phạm vi về đối tượng nghiên cứu
• 1.1.3.3. Phạm vi về địa bàn nghiên cứu
• 1.1.3.4. Phạm vi về thời gian nghiên cứu
• 1.1.4. Đóng góp của luận án
• 1.1.5. Đối tượng thụ hưởng
• 1.1.6. Cấu trúc của luận án
• 1.2. Tóm tắt Chương 1
• 1.3. Mức độ cạnh tranh trên thị trường
• 1.3.1. Khái niệm mức độ cạnh tranh
• 1.3.2. Đo lường mức độ cạnh tranh
• 1.4. Hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp
• 1.4.1. Khái niệm hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp
• 1.4.2. Đo lường hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp
• 1.5. Ảnh hưởng của mức độ cạnh tranh đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp
• 1.5.1. Ảnh hưởng tích cực của mức độ cạnh tranh đến hiệu quả hoạt động
• 1.5.2. Ảnh hưởng tiêu cực của mức độ cạnh tranh đến hiệu quả hoạt động
• 1.5.3. Ảnh hưởng phi tuyến của mức độ cạnh tranh đến hiệu quả hoạt động
• 1.5.4. Ảnh hưởng điều tiết của mức độ cạnh tranh lên mối quan hệ giữa đòn bẩy tài chính và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp
• 1.5.4.1. Đòn bẩy tài chính của doanh nghiệp
• 1.5.4.2. Mối quan hệ giữa đòn bẩy tài chính và hiệu quả hoạt động
• 1.5.4.3. Ảnh hưởng điều tiết của mức độ cạnh tranh lên mối quan hệ giữa đòn bẩy tài chính và hiệu quả hoạt động
• 1.6. Giả thuyết nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: MÔ HÌNH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mô hình nghiên cứu
• 2.1.1. Mô hình nghiên cứu ảnh hưởng của mức độ cạnh tranh đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp
• 2.1.2. Mô hình nghiên cứu ảnh hưởng điều tiết của mức độ cạnh tranh lên mối quan hệ giữa đòn bẩy tài chính và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 2.2.2. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 2.2.3. Quy trình nghiên cứu
• 2.3. Tóm tắt Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Bối cảnh kinh tế Việt Nam giai đoạn 2015 - 2019
• 3.2. Thực trạng cạnh tranh ở Việt Nam giai đoạn 2015-2019
• 3.3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận
• 3.3.1. Mô tả mẫu nghiên cứu
• 3.3.2. Kết quả ước lượng ảnh hưởng của mức độ cạnh tranh đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp Việt Nam
• 3.3.3. Kết quả ước lượng ảnh hưởng điều tiết của mức độ cạnh tranh lên mối quan hệ giữa đòn bẩy tài chính và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp Việt Nam
• 3.4. Tóm tắt Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý QUẢN TRỊ
• 4.1. Hàm ý quản trị
• 4.1.1. Điều tiết mức độ cạnh tranh trên thị trường
• 4.1.2. Nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp
• 4.1.3. Nâng cao hiệu quả sử dụng tài sản cố định
• 4.1.4. Giảm sử dụng nợ vay
• 4.1.5. Xây dựng kế hoạch tăng trưởng phù hợp cho doanh nghiệp
• 4.2. Tóm tắt Chương 4
• 5. CHƯƠNG 5
• 5.1. Tài liệu tham khảo tiếng Việt
• 5.2. Tài liệu tham khảo tiếng Anh
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Ảnh Hưởng Cạnh Tranh Đến Doanh Nghiệp Việt Nam

Cạnh tranh là yếu tố sống còn đối với sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp Việt Nam. Nghiên cứu về tác động cạnh tranh và ảnh hưởng của nó đến hiệu quả hoạt động là vô cùng quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế chuyển đổi. Việt Nam, với sự gia tăng đáng kể về mức độ cạnh tranh do cải cách kinh tế và mở cửa, cần nhận thức đầy đủ về vấn đề này. Các nghiên cứu thực nghiệm còn hạn chế, chủ yếu tập trung vào lĩnh vực ngân hàng. Thị trường vốn non trẻ khiến nợ vay trở thành nguồn tài trợ quan trọng để doanh nghiệp ứng phó với cạnh tranh. Luận án này nghiên cứu để cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động của mức độ cạnh tranh lên hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp phi tài chính ở Việt Nam và ảnh hưởng điều tiết của mức độ cạnh tranh lên mối quan hệ giữa đòn bẩy tài chính và hiệu quả hoạt động.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Về Cạnh Tranh Doanh Nghiệp

Nghiên cứu về cạnh tranh và hiệu quả hoạt động là rất quan trọng vì nó giúp các doanh nghiệp hiểu rõ hơn về môi trường cạnh tranh mà họ đang hoạt động. Điều này cho phép họ đưa ra các quyết định chiến lược tốt hơn để cải thiện năng lực cạnh tranh và hiệu quả kinh doanh. Ngoài ra, nghiên cứu này cũng cung cấp thông tin hữu ích cho các nhà hoạch định chính sách để tạo ra một môi trường kinh doanh công bằng và cạnh tranh, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

1.2. Bối Cảnh Kinh Tế Chuyển Đổi Của Việt Nam Và Cạnh Tranh

Việt Nam là một nền kinh tế chuyển đổi điển hình, trải qua quá trình cải cách kinh tế và mở cửa thị trường. Điều này dẫn đến sự gia tăng đáng kể về mức độ cạnh tranh trong nhiều ngành công nghiệp. Các doanh nghiệp Việt Nam phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt từ các đối thủ trong nước và quốc tế. Do đó, việc hiểu rõ tác động của cạnh tranh đến hiệu quả hoạt động là rất quan trọng để các doanh nghiệp có thể tồn tại và phát triển trong môi trường cạnh tranh ngày càng khốc liệt.

II. Thách Thức Của Doanh Nghiệp Việt Nam Trong Môi Trường Cạnh Tranh

Doanh nghiệp Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức trong môi trường cạnh tranh. Áp lực cạnh tranh buộc doanh nghiệp phải liên tục đổi mới, nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ, đồng thời tối ưu hóa chi phí. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp còn hạn chế về nguồn lực, công nghệ và năng lực quản lý. Cạnh tranh không lành mạnh cũng là một vấn đề nhức nhối, gây ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp chân chính. Việc thích ứng với các quy định pháp luật về cạnh tranh và hội nhập kinh tế quốc tế cũng là một thách thức lớn.

2.1. Hạn Chế Về Nguồn Lực Và Năng Lực Cạnh Tranh Của Doanh Nghiệp

Nhiều doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs), còn hạn chế về nguồn lực tài chính, công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao. Điều này gây khó khăn cho họ trong việc đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D), nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, và mở rộng thị trường. Do đó, họ thường gặp khó khăn trong việc cạnh tranh với các đối thủ lớn hơn, có nguồn lực mạnh hơn.

2.2. Cạnh Tranh Không Lành Mạnh Và Ảnh Hưởng Đến Hiệu Quả Kinh Doanh

Cạnh tranh không lành mạnh, như bán phá giá, hàng giả, hàng nhái, và vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, vẫn là một vấn đề nghiêm trọng ở Việt Nam. Những hành vi này gây thiệt hại lớn cho các doanh nghiệp chân chính, làm giảm lợi nhuận và doanh thu, và làm suy yếu năng lực cạnh tranh của họ. Chính phủ cần tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các hành vi cạnh tranh không lành mạnh để bảo vệ quyền lợi của các doanh nghiệp và người tiêu dùng.

2.3. Thích Ứng Với Quy Định Pháp Luật Về Cạnh Tranh Và Hội Nhập

Việt Nam đã tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do (FTAs) và phải tuân thủ các quy định pháp luật về cạnh tranh của quốc tế. Các doanh nghiệp Việt Nam cần phải hiểu rõ và tuân thủ các quy định này để tránh bị xử phạt và tận dụng được các cơ hội từ hội nhập kinh tế. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp phải đầu tư vào việc đào tạo nhân lực và xây dựng hệ thống quản lý tuân thủ.

III. Cách Đo Lường Ảnh Hưởng Cạnh Tranh Đến Hiệu Quả Doanh Nghiệp

Đo lường ảnh hưởng cạnh tranh đến hiệu quả hoạt động là một quá trình phức tạp. Luận án này sử dụng chỉ số Boone để đo lường mức độ cạnh tranh, khắc phục điểm yếu của các chỉ số cấu trúc và phù hợp với thực tiễn Việt Nam. Hiệu quả hoạt động được đo lường bằng tỷ suất lợi nhuận trên tài sản (ROA), tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE) và tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu (ROS). Hồi quy GMM hệ thống hai bước được áp dụng để giải quyết các vấn đề nội sinh và tính không đồng nhất.

3.1. Sử Dụng Chỉ Số Boone Để Đo Lường Mức Độ Cạnh Tranh

Chỉ số Boone được sử dụng để đo lường mức độ cạnh tranh vì nó phản ánh mối quan hệ giữa chi phí biên và lợi nhuận của doanh nghiệp. Khi mức độ cạnh tranh tăng lên, các doanh nghiệp hiệu quả hơn sẽ có xu hướng giảm chi phí biên và tăng lợi nhuận, trong khi các doanh nghiệp kém hiệu quả hơn sẽ gặp khó khăn hơn. Chỉ số Boone giúp đánh giá khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp trong một ngành cụ thể.

3.2. Đánh Giá Hiệu Quả Hoạt Động Bằng ROA ROE Và ROS

ROA, ROE và ROS là các chỉ số tài chính quan trọng để đánh giá hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. ROA đo lường khả năng sinh lời trên tổng tài sản, ROE đo lường khả năng sinh lời trên vốn chủ sở hữu, và ROS đo lường khả năng sinh lời trên doanh thu. Các chỉ số này giúp đánh giá hiệu quả sử dụng vốn, hiệu quả quản lý chi phí, và hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.

3.3. Phương Pháp Hồi Quy GMM Hệ Thống Hai Bước

Hồi quy GMM hệ thống hai bước là một phương pháp thống kê được sử dụng để giải quyết các vấn đề nội sinh và tính không đồng nhất trong dữ liệu bảng. Phương pháp này giúp đảm bảo tính chính xác và tin cậy của kết quả nghiên cứu bằng cách kiểm soát các yếu tố có thể ảnh hưởng đến cả mức độ cạnh tranh và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Cạnh Tranh Đến Doanh Nghiệp

Nghiên cứu chỉ ra mối quan hệ phi tuyến dạng chữ U ngược giữa mức độ cạnh tranh và hiệu quả hoạt động. Cạnh tranh gia tăng tạo áp lực giảm chi phí, nâng cao chất lượng và đa dạng hóa sản phẩm. Tuy nhiên, khi mức độ cạnh tranh vượt ngưỡng tối ưu, hiệu quả hoạt động suy giảm. Cạnh tranh gay gắt làm tăng chi phí và giảm động lực cho nhà quản trị. Mối quan hệ giữa doanh nghiệp và khách hàng trở nên kém bền vững, dẫn đến tốn kém nguồn lực. Cạnh tranh quá cao có thể dẫn đến cạnh tranh không lành mạnh và chiến tranh giá cả.

4.1. Mối Quan Hệ Phi Tuyến Dạng Chữ U Ngược Giữa Cạnh Tranh Và Hiệu Quả

Mối quan hệ phi tuyến dạng chữ U ngược cho thấy rằng mức độ cạnh tranh có ảnh hưởng tích cực đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp đến một mức độ nhất định. Tuy nhiên, khi mức độ cạnh tranh vượt quá ngưỡng tối ưu, nó sẽ có ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả hoạt động. Điều này có nghĩa là các doanh nghiệp cần phải tìm kiếm một sự cân bằng giữa cạnh tranh và hợp tác để đạt được hiệu quả kinh doanh tốt nhất.

4.2. Tác Động Của Cạnh Tranh Đến Chi Phí Và Động Lực Của Nhà Quản Trị

Khi mức độ cạnh tranh tăng lên, các doanh nghiệp phải đối mặt với áp lực giảm chi phí và nâng cao hiệu quả. Điều này có thể tạo ra động lực cho các nhà quản trị để tìm kiếm các giải pháp sáng tạo và cải tiến quy trình hoạt động. Tuy nhiên, khi mức độ cạnh tranh quá cao, nó có thể dẫn đến tình trạng căng thẳng và áp lực quá mức, làm giảm động lực và hiệu quả làm việc của các nhà quản trị.

4.3. Ảnh Hưởng Của Cạnh Tranh Đến Mối Quan Hệ Với Khách Hàng

Trong môi trường cạnh tranh khốc liệt, các doanh nghiệp phải nỗ lực hơn để thu hút và giữ chân khách hàng. Tuy nhiên, khi mức độ cạnh tranh quá cao, mối quan hệ giữa doanh nghiệp và khách hàng có thể trở nên kém bền vững và ngắn hạn hơn. Điều này có thể dẫn đến việc các doanh nghiệp phải tốn kém nhiều nguồn lực hơn trong việc marketing và bán hàng để duy trì thị phần của mình.

V. Ảnh Hưởng Điều Tiết Của Cạnh Tranh Lên Đòn Bẩy Tài Chính

Mức độ cạnh tranh có ảnh hưởng điều tiết tiêu cực lên mối quan hệ giữa đòn bẩy tài chính và hiệu quả hoạt động. Tác động tiêu cực của đòn bẩy tài chính đến hiệu quả hoạt động sẽ trầm trọng hơn khi mức độ cạnh tranh gia tăng. Dưới áp lực cạnh tranh, các doanh nghiệp có đòn bẩy tài chính cao phải cắt giảm nợ vay để tránh vỡ nợ, làm giảm ảnh hưởng kỷ luật của nợ và đánh mất nhiều lợi ích từ khấu trừ thuế. Mức độ cạnh tranh cao hơn tạo ra môi trường kinh doanh rủi ro hơn và khiến các khoản nợ trở nên đắt đỏ hơn.

5.1. Tác Động Tiêu Cực Của Đòn Bẩy Tài Chính Trong Môi Trường Cạnh Tranh

Trong môi trường cạnh tranh khốc liệt, các doanh nghiệp có đòn bẩy tài chính cao phải đối mặt với nhiều rủi ro hơn. Họ phải trả lãi suất cao hơn và có ít khả năng đầu tư vào các dự án mới. Điều này có thể làm giảm khả năng cạnh tranh và hiệu quả hoạt động của họ.

5.2. Áp Lực Cắt Giảm Nợ Vay Để Tránh Vỡ Nợ

Dưới áp lực cạnh tranh, các doanh nghiệp có đòn bẩy tài chính cao có thể phải cắt giảm nợ vay để tránh vỡ nợ. Tuy nhiên, điều này có thể làm giảm khả năng đầu tư và tăng trưởng của họ. Ngoài ra, việc cắt giảm nợ vay cũng có thể làm giảm lợi ích từ khấu trừ thuế, làm giảm lợi nhuận sau thuế của doanh nghiệp.

5.3. Môi Trường Kinh Doanh Rủi Ro Và Chi Phí Nợ Vay Cao

Mức độ cạnh tranh cao hơn tạo ra môi trường kinh doanh rủi ro hơn và khiến các khoản nợ trở nên đắt đỏ hơn. Điều này có thể làm tăng chi phí vốn của doanh nghiệp và làm giảm khả năng cạnh tranh của họ. Do đó, các doanh nghiệp cần phải quản lý rủi ro tài chính một cách cẩn thận trong môi trường cạnh tranh khốc liệt.

VI. Hàm Ý Quản Trị Nâng Cao Hiệu Quả Hoạt Động Doanh Nghiệp

Chính phủ nên điều tiết cạnh tranh thị trường tiệm cận nhưng không vượt quá ngưỡng cạnh tranh tối ưu. Khi mức độ cạnh tranh thấp hơn ngưỡng tối ưu, Chính phủ nên giảm các rào cản gia nhập để khuyến khích doanh nghiệp mới. Ngược lại, khi mức độ cạnh tranh trên thị trường cao vượt quá ngưỡng tối ưu thì Chính phủ nên thắt chặt các quy định về quản lý hoạt động của doanh nghiệp. Doanh nghiệp cần chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh để thích nghi tốt hơn với sự thay đổi mức độ cạnh tranh. Doanh nghiệp cần tối ưu hóa việc sử dụng tài sản cố định và không nên sử dụng quá nhiều nợ vay.

6.1. Điều Tiết Mức Độ Cạnh Tranh Trên Thị Trường

Chính phủ đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết mức độ cạnh tranh trên thị trường. Cần có các chính sách khuyến khích cạnh tranh lành mạnh và ngăn chặn các hành vi cạnh tranh không lành mạnh. Đồng thời, cần tạo ra một môi trường kinh doanh công bằng và minh bạch để các doanh nghiệp có thể cạnh tranh một cách hiệu quả.

6.2. Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Cho Doanh Nghiệp

Các doanh nghiệp cần chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh của mình bằng cách đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D), nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ, và cải thiện quy trình hoạt động. Đồng thời, cần xây dựng một văn hóa doanh nghiệp đổi mới và sáng tạo để thích nghi với sự thay đổi của môi trường kinh doanh.

6.3. Tối Ưu Hóa Sử Dụng Tài Sản Cố Định Và Quản Lý Nợ Vay

Các doanh nghiệp cần tối ưu hóa việc sử dụng tài sản cố định để giảm chi phí và nâng cao hiệu quả hoạt động. Đồng thời, cần quản lý nợ vay một cách cẩn thận để tránh rủi ro tài chính. Nên sử dụng nợ vay một cách hợp lý và có kế hoạch trả nợ rõ ràng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản trị kinh doanh (mã số: 9340101) với đề tài "Ảnh hưởng của mức độ cạnh tranh đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp Việt Nam" được thực hiện tại Trường Đại học Cần Thơ, công bố năm 2023.

Cạnh tranh là quy luật khách quan trong sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp. Trong các nền kinh tế chuyển đổi, việc nghiên cứu mức độ cạnh tranh và tác động của nó đến hiệu quả hoạt động doanh nghiệp là vấn đề có tính cấp thiết cao (Estrin và ctv., 2009). Việt Nam là một nền kinh tế chuyển đổi điển hình, nơi quá trình cải cách kinh tế và mở cửa ngoại thương đã thúc đẩy cạnh tranh thị trường gia tăng mạnh mẽ. Tuy nhiên, nhận thức học thuật và các công trình thực nghiệm về chủ đề này ở Việt Nam còn hạn chế, chủ yếu tập trung vào khu vực ngân hàng thương mại mà thiếu vắng các bằng chứng thực nghiệm toàn diện trong khối doanh nghiệp phi tài chính. Mặt khác, do thị trường vốn Việt Nam còn non trẻ, nợ vay từ hệ thống ngân hàng vẫn giữ vai trò là nguồn tài trợ trọng yếu và phổ biến nhất để doanh nghiệp ứng phó với áp lực cạnh tranh (Nasir, 2021; Chau và ctv.). Khoảng trống nghiên cứu được xác định là sự thiếu hụt bằng chứng thực nghiệm về tác động trực tiếp của cạnh tranh đến hiệu quả hoạt động và vai trò điều tiết của cạnh tranh lên mối liên kết giữa đòn bẩy tài chính và hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp phi tài chính niêm yết.

Mục tiêu chung của luận án là cung cấp bằng chứng thực nghiệm về ảnh hưởng của mức độ cạnh tranh đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp phi tài chính tại Việt Nam, đồng thời làm rõ ảnh hưởng điều tiết của mức độ cạnh tranh lên mối quan hệ giữa đòn bẩy tài chính và hiệu quả hoạt động.

Mục tiêu cụ thể được triển khai gồm:

1. Đo lường mức độ cạnh tranh thị trường và hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp phi tài chính niêm yết tại Việt Nam.
2. Kiểm tra ảnh hưởng trực tiếp (bao gồm dạng thức phi tuyến) của mức độ cạnh tranh đến hiệu quả hoạt động doanh nghiệp.
3. Phân tích ảnh hưởng điều tiết của mức độ cạnh tranh lên mối quan hệ giữa đòn bẩy tài chính và hiệu quả hoạt động doanh nghiệp.
4. Đề xuất các hàm ý quản trị cho nhà quản lý vĩ mô và ban điều hành doanh nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động trong bối cảnh cạnh tranh.

Các câu hỏi nghiên cứu của luận án gồm:

1. Mức độ cạnh tranh trên thị trường có tác động như thế nào đến hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp phi tài chính tại Việt Nam, mối quan hệ này là tuyến tính hay phi tuyến?
2. Mức độ cạnh tranh đóng vai trò điều tiết như thế nào đối với mối quan hệ giữa đòn bẩy tài chính và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp?
3. Các cơ quan quản lý nhà nước và nhà quản trị doanh nghiệp cần thực hiện những giải pháp nào để kiểm soát mức độ cạnh tranh và nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh?

Đối tượng nghiên cứu của luận án là mức độ cạnh tranh thị trường, đòn bẩy tài chính và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Đối tượng khảo sát là 352 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên hai sàn giao dịch chứng khoán tại Việt Nam. Về phạm vi không gian, nghiên cứu thực hiện trên thị trường chứng khoán Việt Nam (gồm Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh - HOSE và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội - HNX). Về phạm vi thời gian, dữ liệu bảng được thu thập trong giai đoạn 5 năm từ năm 2015 đến năm 2019.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án điểm lại các lý thuyết nền tảng và các nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước xoay quanh các chủ đề cốt lõi:

Thứ nhất, về bối cảnh kinh tế chuyển đổi, Estrin và ctv. (2009) nhận định các nền kinh tế chuyển đổi đóng vai trò như các phòng thí nghiệm thực nghiệm để quan sát sự chuyển dịch từ hệ thống kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang cơ chế định hướng thị trường, gắn liền với những biến động sâu sắc về mức độ cạnh tranh.

Thứ hai, về cấu trúc tài chính và nguồn vốn tại Việt Nam, nghiên cứu kế thừa nhận định của Nasir (2021) khi chỉ rõ thị trường vốn Việt Nam chưa hoàn thiện, cùng nghiên cứu của Chau và ctv. khẳng định hệ thống ngân hàng thương mại vẫn là kênh cung ứng vốn chủ lực cho các doanh nghiệp.

Thứ ba, về đo lường mức độ cạnh tranh, luận án hệ thống hóa hai nhóm chỉ số: nhóm chỉ số cấu trúc (dựa trên mức độ tập trung thị trường như tỷ lệ tập trung CR, chỉ số Herfindahl-Hirschman - HHI) và nhóm chỉ số phi cấu trúc (như chỉ số Lerner, chỉ số Boone). Tác giả phân tích những hạn chế cố hữu của các chỉ số cấu trúc khi giả định mối liên hệ trực tiếp giữa cấu trúc thị trường và hành vi cạnh tranh, từ đó ủng hộ việc áp dụng chỉ số Boone - thước đo phản ánh mức độ nhạy cảm của lợi nhuận trước sự thay đổi của chi phí biên.

Thứ tư, về hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp, luận án tổng hợp khung lý thuyết từ nghiên cứu của Kanghwa cũng như công trình của Santos & Brito nhằm xác lập các khía cạnh đo lường tài chính và phi tài chính, trong đó các thước đo tỷ suất sinh lời kế toán (ROA, ROE, ROS) được sử dụng phổ biến trong các nghiên cứu kinh tế lượng.

Thứ năm, về tác động của cạnh tranh đến hiệu quả hoạt động, tài liệu học thuật ghi nhận ba luồng quan điểm đối nghịch:

• Quan điểm tác động tích cực: Cạnh tranh thị trường tạo áp lực buộc nhà quản trị tối ưu hóa chi phí, hạn chế xung đột đại diện và thúc đẩy hiệu quả kỹ thuật.
• Quan điểm tác động tiêu cực: Cạnh tranh quá mức làm xói mòn biên lợi nhuận, dẫn tới chiến tranh giá và gia tăng chi phí giao dịch, chi phí duy trì khách hàng.
• Quan điểm tác động phi tuyến: Cạnh tranh tác động tích cực ở mức độ vừa phải nhưng chuyển sang tiêu cực khi vượt quá một ngưỡng nhất định (dạng chữ U ngược), hoặc ngược lại (dạng chữ U).

Về vai trò điều tiết của cạnh tranh lên mối liên hệ giữa đòn bẩy tài chính và hiệu quả, các nghiên cứu trước đây phân tích tác động hai mặt của nợ vay (vai trò kỷ luật theo lý thuyết đại diện đối trọng với nguy cơ kiệt quệ tài chính và đầu tư dưới mức tối ưu). Khoảng trống nghiên cứu được luận án tập trung giải quyết là tích hợp kiểm định mối quan hệ phi tuyến chữ U ngược giữa cạnh tranh và hiệu quả hoạt động, đồng thời đo lường định lượng vai trò điều tiết của chỉ số cạnh tranh phi cấu trúc Boone lên cấu trúc vốn của doanh nghiệp phi tài chính tại một nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên sự kết hợp giữa lý thuyết tổ chức ngành (Industrial Organization), lý thuyết người đại diện (Agency Theory) và lý thuyết cấu trúc vốn.

Biến độc lập cốt lõi là mức độ cạnh tranh, được lượng hóa bằng chỉ số Boone (Boone indicator). Chỉ số này đo lường phần trăm suy giảm của lợi nhuận khi chi phí biên tăng một phần trăm. Nguyên lý kinh tế của chỉ số Boone chỉ ra rằng ở thị trường có tính cạnh tranh cao hơn, các doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả (chi phí biên cao) sẽ bị trừng phạt nặng nề hơn về mặt lợi nhuận so với thị trường kém cạnh tranh. Thước đo này khắc phục được nhược điểm của các chỉ số cấu trúc truyền thống và phù hợp với thực tiễn chuyển đổi kinh tế tại Việt Nam.

Hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp được đo lường bằng ba chỉ tiêu tài chính:

• Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (Return on Assets - ROA).
• Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (Return on Equity - ROE).
• Tỷ suất sinh lời trên doanh thu (Return on Sales - ROS). Việc dùng đồng thời ba chỉ tiêu này giúp đánh giá hiệu quả trên cả phương diện quản lý tài sản, sử dụng vốn cổ đông và quản trị chi phí hoạt động, đồng thời đóng vai trò kiểm tra độ vững (robustness test) của các kết quả ước lượng.

Biến điều tiết là đòn bẩy tài chính (Financial Leverage), tính bằng tổng nợ trên tổng tài sản. Các biến kiểm soát trong mô hình bao gồm: tăng trưởng doanh nghiệp (Growth), độ trễ một năm của hiệu quả hoạt động (Lagged Performance), tỷ lệ tài sản cố định trên doanh thu (Fixed assets-to-sales), tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội của Việt Nam với độ trễ một năm (Lagged GDP growth), và các biến phân loại lĩnh vực kinh tế (sản xuất, thương mại, dịch vụ).

Tên biến	Ký hiệu	Bản chất / Cách đo lường
Hiệu quả hoạt động	ROA, ROE, ROS	Lợi nhuận sau thuế / Tổng tài sản; Lợi nhuận sau thuế / Vốn chủ sở hữu; Lợi nhuận sau thuế / Doanh thu thuần
Mức độ cạnh tranh	Boone	Chỉ số Boone (độ co giãn của lợi nhuận theo chi phí biên)
Cạnh tranh bình phương	Boone^2	Biến bậc hai của chỉ số Boone (kiểm định dạng phi tuyến chữ U ngược)
Đòn bẩy tài chính	LEV	Tổng nợ phải trả / Tổng tài sản
Biến tương tác	LEV * Boone	Đo lường ảnh hưởng điều tiết của cạnh tranh lên quan hệ đòn bẩy - hiệu quả
Tăng trưởng doanh nghiệp	Growth	Tỷ lệ tăng trưởng doanh thu hàng năm
Tỷ lệ tài sản cố định	Tangibility	Tài sản cố định / Doanh thu thuần
Tăng trưởng kinh tế	GDP	Tốc độ tăng trưởng GDP thực tế của Việt Nam (trễ 1 năm)
Lĩnh vực kinh tế	Industry	Phân loại ngành: Sản xuất, Thương mại, Dịch vụ

Về phương pháp thực tế, luận án áp dụng hướng tiếp cận định lượng. Dữ liệu bảng bao gồm 352 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên HOSE và HNX trong 5 năm liên tục (2015–2019), tạo thành mẫu dữ liệu cân bằng với 1.760 quan sát. Dữ liệu tài chính được thu thập từ báo cáo tài chính kiểm toán và các cơ sở dữ liệu thị trường chứng khoán Việt Nam; dữ liệu vĩ mô lấy từ Tổng cục Thống kê và Ngân hàng Thế giới.

Để xử lý hiện tượng biến nội sinh tiềm ẩn giữa cạnh tranh, cấu trúc tài chính và hiệu quả hoạt động, cùng với vấn đề tính không đồng nhất không quan sát được giữa các doanh nghiệp và hiện tượng tự tương quan trong dữ liệu bảng động, luận án sử dụng phương pháp ước lượng hồi quy GMM hệ thống hai bước (two-step system GMM). Tính hợp lệ của mô hình được kiểm định qua kiểm định Arellano-Bond (AR(1) và AR(2)) đối với hiện tượng tự tương quan của sai số và kiểm định Hansen/Sargan đối với tính hợp lệ của các biến công cụ ngoại sinh.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu

Chương này thiết lập cơ sở khoa học cho toàn bộ công trình. Tác giả trình bày sự cần thiết của đề tài xuất phát từ đặc điểm nền kinh tế chuyển đổi của Việt Nam, nơi cải cách thể chế và các hiệp định thương mại tự do (FTA) đã định hình lại cục diện cạnh tranh. Nội dung xác định mục tiêu chung, hệ thống 4 mục tiêu cụ thể, 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi và giới hạn phạm vi nghiên cứu (352 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết, thời gian 2015–2019). Luận án liệt kê 5 đóng góp học thuật, xác định nhóm đối tượng thụ hưởng và phác thảo cấu trúc tổng thể gồm 5 chương.

Chương 2: Tổng quan tài liệu

Chương 2 cung cấp hệ thống cơ sở lý thuyết toàn diện. Tác giả phân tích chi tiết khái niệm mức độ cạnh tranh, đối chiếu các chỉ số cấu trúc (Bảng 2.1) với các chỉ số phi cấu trúc (Bảng 2.2), làm rõ cơ chế phân bổ hiệu quả của chỉ số Boone. Về hiệu quả hoạt động, chương phân tích các quan điểm lý thuyết của Kanghwa, Santos & Brito và tổng hợp các tiêu chí đo lường phổ biến. Chương điểm luận các mô hình tác động: tích cực, tiêu cực, phi tuyến hình U và U ngược của cạnh tranh; phân tích lý thuyết đòn bẩy tài chính và vai trò điều tiết của cạnh tranh; kết thúc bằng việc xây dựng các giả thuyết nghiên cứu chính thức để kiểm định thực nghiệm.

Chương 3: Mô hình và phương pháp nghiên cứu

Chương 3 chi tiết hóa quy trình nghiên cứu thực nghiệm. Tác giả thiết lập hai phương trình hồi quy chính: phương trình ước lượng ảnh hưởng phi tuyến của mức độ cạnh tranh đến hiệu quả hoạt động (sử dụng biến bậc một và biến bậc hai của chỉ số Boone) và phương trình ước lượng ảnh hưởng điều tiết thông qua số hạng tương tác giữa đòn bẩy tài chính và mức độ cạnh tranh. Chương giải trình phương pháp thu thập dữ liệu bảng, phương pháp tính toán chi phí biên và chỉ số Boone cho từng nhóm ngành, quy trình kiểm định tính dừng (Bảng 4.13), và lý giải căn cứ kỹ thuật của phương pháp GMM hệ thống hai bước trong việc khắc phục hiện tượng nội sinh và kiểm định tính vững của mô hình ước lượng.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 là phần nội dung thực nghiệm trọng tâm, được triển khai qua các nội dung:

• Phân tích bối cảnh kinh tế Việt Nam giai đoạn 2015–2019: Trình bày các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô (Bảng 4.1), môi trường kinh doanh (Bảng 4.2), Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu - GII (Bảng 4.3), Chỉ số Năng lực cạnh tranh toàn cầu - GCI (Bảng 4.4), cơ cấu số lượng doanh nghiệp và nguồn vốn (Bảng 4.5).
• Đánh giá thực trạng cạnh tranh và tập trung kinh tế: Phân tích số liệu các vụ việc hạn chế cạnh tranh (Bảng 4.6), hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị xử lý (Bảng 4.7), chỉ số tập trung thị trường bất động sản theo vùng miền (Bảng 4.8), và mức độ cạnh tranh phân theo lĩnh vực kinh tế (Bảng 4.9).
• Thống kê mô tả mẫu nghiên cứu: Trình bày đặc điểm mẫu 352 doanh nghiệp (Bảng 4.10), phân tích biến động hiệu quả hoạt động giai đoạn 2015–2019 (Bảng 4.11), và đối sánh hiệu quả theo từng lĩnh vực kinh tế (Bảng 4.12).
• Kết quả ước lượng GMM hệ thống hai bước: Kết quả tại Bảng 4.14 xác nhận hệ số của chỉ số Boone mang dấu dương và biến bậc hai mang dấu âm có ý nghĩa thống kê ở cả ba mô hình đo lường theo ROA, ROE, ROS, khẳng định quan hệ phi tuyến dạng chữ U ngược. Luận án tính toán giá trị ngưỡng cạnh tranh tối ưu tại Bảng 4.15.
• Kết quả ước lượng ảnh hưởng điều tiết: Bảng 4.16 chỉ ra hệ số của biến tương tác giữa đòn bẩy tài chính và cạnh tranh mang giá trị âm có ý nghĩa thống kê, khẳng định mức độ cạnh tranh làm trầm trọng thêm tác động tiêu cực của đòn bẩy tài chính lên hiệu quả hoạt động. Bảng 4.17 tổng kết kết luận về các giả thuyết nghiên cứu.

Chương 5: Kết luận và hàm ý quản trị

Chương 5 tóm lược các kết quả phát hiện chính và xây dựng hệ thống hàm ý quản trị gồm 5 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Điều tiết mức độ cạnh tranh trên thị trường đối với Chính phủ (can thiệp theo vị trí tương quan so với ngưỡng tối ưu).
2. Nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp (tối ưu hóa quy trình, nâng cao chất lượng sản phẩm).
3. Nâng cao hiệu quả sử dụng tài sản cố định thông qua việc lập kế hoạch hàng năm và ứng dụng lý thuyết quyền chọn thực trong đầu tư tài sản cố định dưới điều kiện bất định.
4. Giảm sử dụng nợ vay nhằm giảm áp lực tài chính và tránh sự nghi ngờ của khách hàng về chất lượng sản phẩm.
5. Xây dựng kế hoạch tăng trưởng phù hợp với năng lực nội tại và quy mô thị trường.

Kết quả và những đóng góp mới

Kết quả thực nghiệm của luận án cung cấp các phát hiện quan trọng:

Mối quan hệ kiểm định	Kết quả thực nghiệm qua mô hình GMM hai bước	Ý nghĩa kinh tế / Cơ chế tác động
Cạnh tranh $\rightarrow$ Hiệu quả (ROA, ROE, ROS)	Tồn tại mối quan hệ phi tuyến dạng chữ U ngược có ý nghĩa thống kê	Khi cạnh tranh tăng dưới ngưỡng tối ưu, áp lực thúc đẩy giảm chi phí, giảm xung đột nội bộ. Vượt ngưỡng tối ưu, chi phí giữ chân khách hàng tăng vọt, chiến tranh giá gây tổn thất lợi nhuận
Ngưỡng cạnh tranh tối ưu	Xác định giá trị cực trị cụ thể trên phân phối chỉ số Boone	Là căn cứ định lượng để nhận biết thị trường đang cạnh tranh dưới mức hay quá mức
Điều tiết của cạnh tranh lên quan hệ Đòn bẩy $\rightarrow$ Hiệu quả	Hệ số biến tương tác mang dấu âm có ý nghĩa thống kê	Cạnh tranh gay gắt làm tăng rủi ro kinh doanh, khiến nợ vay trở nên đắt đỏ, gia tăng chi phí đại diện và rủi ro đầu tư dưới mức tối ưu
Tài sản cố định / Doanh thu $\rightarrow$ Hiệu quả	Tác động tiêu cực có ý nghĩa thống kê	Đầu tư quá mức vào tài sản cố định gây áp lực chi phí cố định và khấu hao khi thị trường biến động
Lĩnh vực kinh tế $\rightarrow$ Hiệu quả	Doanh nghiệp dịch vụ hiệu quả hơn sản xuất và thương mại	Ngành dịch vụ có tính linh hoạt cao hơn trong cấu trúc tài sản và thích ứng với cạnh tranh

Những đóng góp mới về mặt lý luận:

• Bổ sung vào khoảng trống lý thuyết về tổ chức ngành và quản trị tài chính tại các nền kinh tế chuyển đổi bằng việc cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động phi tuyến hình chữ U ngược của cạnh tranh đến hiệu quả hoạt động doanh nghiệp phi tài chính.
• Chứng minh tính ưu việt của việc áp dụng chỉ số phi cấu trúc Boone thay thế cho các chỉ số cấu trúc tập trung (CR, HHI) trong việc phản ánh thực chất hành vi cạnh tranh thị trường.
• Mở rộng lý thuyết cấu trúc vốn khi xác lập vai trò của mức độ cạnh tranh thị trường như một biến điều tiết tiêu cực ngoại sinh, làm thay đổi chiều hướng tác động của đòn bẩy nợ lên hiệu quả hoạt động kinh doanh.

Những đóng góp mới về mặt thực tiễn và chính sách:

• Cung cấp cơ sở khoa học định lượng cho Chính phủ và các cơ quan quản lý (như Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia - NCC, Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng - VCCA) trong việc ban hành chính sách điều tiết:
  • Khi mức độ cạnh tranh thấp hơn ngưỡng tối ưu: Cần hạ thấp các rào cản gia nhập thị trường, khuyến khích các thực thể kinh doanh mới tham gia nhằm tạo động lực cạnh tranh.
  • Khi mức độ cạnh tranh vượt ngưỡng tối ưu: Cần siết chặt các quy chuẩn kỹ thuật và giám sát thị trường để loại trừ các doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả, hạn chế cạnh tranh không lành mạnh và chiến tranh giá.
• Cung cấp định hướng quản trị tài chính cho doanh nghiệp: Luận án khuyến nghị doanh nghiệp hạn chế lạm dụng đòn bẩy tài chính cao trong môi trường cạnh tranh khốc liệt; đề xuất áp dụng lý thuyết quyền chọn thực trong đầu tư tài sản cố định nhằm duy trì tính linh hoạt tài chính.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Căn cứ theo nội dung và phạm vi nghiên cứu của luận án, các hạn chế và hướng phát triển nghiên cứu được ghi nhận như sau:

Về hạn chế:

• Luận án chỉ giới hạn mẫu nghiên cứu ở 352 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên sàn HOSE và HNX. Kết quả chưa bao quát nhóm doanh nghiệp chưa niêm yết, doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) và khối doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), vốn chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế Việt Nam.
• Dữ liệu nghiên cứu dừng lại ở giai đoạn 2015–2019, chưa đánh giá được tác động của những cú sốc kinh tế bất thường (như đại dịch COVID-19 hoặc biến động chuỗi cung ứng toàn cầu sau năm 2019) đến ngưỡng cạnh tranh tối ưu.
• Việc đo lường mức độ cạnh tranh chủ yếu dựa vào chỉ số Boone, chưa đối sánh song song với nhiều thước đo phi cấu trúc khác trong cùng một hệ thống phương trình thực nghiệm.

Về hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng mẫu khảo sát sang các phân khúc doanh nghiệp chưa niêm yết và doanh nghiệp vừa và nhỏ để kiểm định tính phổ quát của ngưỡng cạnh tranh tối ưu.
• Cập nhật chuỗi dữ liệu bảng cho các giai đoạn sau năm 2019 nhằm kiểm tra tính ổn định của các tham số ước lượng trong bối cảnh vĩ mô biến động mạnh.
• Khảo sát thêm các biến trung gian khác như hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D), đổi mới sáng tạo, hoặc cơ chế quản trị công ty trong mối quan hệ giữa cạnh tranh và hiệu quả hoạt động.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo rõ ràng cho các nhóm đối tượng:

1. Cơ quan hoạch định chính sách kinh tế và quản lý cạnh tranh:

   • Ban soạn thảo chính sách thuộc Bộ Công Thương, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM) có thể tham khảo Chương 4 và Chương 5 để nắm bắt thực trạng cạnh tranh theo ngành và vận dụng mô hình ngưỡng cạnh tranh tối ưu trong việc thiết kế các rào cản gia nhập thị trường.

2. Nhà quản trị và giám đốc tài chính tại các doanh nghiệp phi tài chính:

   • Ban điều hành doanh nghiệp có thể sử dụng các kết luận tại Chương 4 và Chương 5 để tái cấu trúc nguồn vốn, kiểm soát tỷ lệ nợ vay nhằm tránh rơi vào bẫy rủi ro tài chính khi thị trường gia tăng áp lực cạnh tranh.
   • Các phòng ban kế hoạch và đầu tư có thể áp dụng mô hình chu trình quản lý tài sản cố định và lý thuyết quyền chọn thực được trình bày ở Chương 5 để tối ưu hóa hiệu suất vốn cố định.

3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học:

   • Cung cấp tài liệu tham khảo học thuật về phương pháp đo lường chỉ số Boone và quy trình ứng dụng hồi quy GMM hệ thống hai bước xử lý nội sinh trong kinh tế lượng tài chính (Chương 2 và Chương 3).

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao luận án sử dụng chỉ số Boone để đo lường mức độ cạnh tranh thay vì các chỉ số cấu trúc truyền thống như CR hay HHI?

Các chỉ số cấu trúc như CR (tỷ lệ tập trung) hay HHI (chỉ số Herfindahl-Hirschman) chỉ đo lường số lượng và quy mô phân bổ thị phần của các doanh nghiệp, dựa trên giả định rằng thị trường có mức độ tập trung cao thì mức độ cạnh tranh sẽ thấp. Tuy nhiên, giả định này không phản ánh chính xác hành vi cạnh tranh trên thực tế. Chỉ số Boone là thước đo phi cấu trúc, đo lường độ co giãn của lợi nhuận theo chi phí biên. Chỉ số này phản ánh nguyên lý phân bổ hiệu quả: khi cạnh tranh gia tăng, các doanh nghiệp có chi phí biên thấp hơn sẽ giành được nhiều lợi nhuận hơn và các doanh nghiệp kém hiệu quả sẽ bị đào thải nhanh hơn. Do đó, chỉ số Boone nắm bắt trực tiếp bản chất cạnh tranh và phù hợp với thực tiễn các nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam.

2. Dạng thức quan hệ giữa mức độ cạnh tranh và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp được luận án xác định như thế nào?

Kết quả ước lượng GMM hệ thống hai bước chỉ ra mối quan hệ phi tuyến dạng chữ U ngược giữa mức độ cạnh tranh và hiệu quả hoạt động (đo lường qua ROA, ROE, ROS). Khi mức độ cạnh tranh tăng từ mức thấp lên tiệm cận ngưỡng tối ưu, hiệu quả hoạt động gia tăng nhờ áp lực buộc doanh nghiệp giảm chi phí, đa dạng hóa sản phẩm và tăng cường kỷ luật quản trị. Tuy nhiên, khi mức độ cạnh tranh vượt qua ngưỡng tối ưu, thị trường trở nên gay gắt quá mức, dẫn đến chiến tranh giá, chi phí giữ chân khách hàng tăng vọt và suy giảm biên lợi nhuận, làm hiệu quả hoạt động tụt dốc.

3. Mức độ cạnh tranh điều tiết mối quan hệ giữa đòn bẩy tài chính và hiệu quả hoạt động doanh nghiệp theo chiều hướng nào?

Mức độ cạnh tranh có ảnh hưởng điều tiết tiêu cực lên mối quan hệ giữa đòn bẩy tài chính và hiệu quả hoạt động. Khi mức độ cạnh tranh trên thị trường gia tăng, tác động tiêu cực của đòn bẩy tài chính đến hiệu quả hoạt động càng trở nên trầm trọng hơn. Trong môi trường cạnh tranh cao, rủi ro kinh doanh lớn khiến chi phí nợ vay trở nên đắt đỏ; các doanh nghiệp sử dụng nợ cao phải chịu đồng thời áp lực trả nợ và áp lực cạnh tranh, dẫn đến việc cắt giảm nợ đột ngột làm mất lá chắn thuế hoặc rơi vào tình trạng đầu tư dưới mức tối ưu do lo sợ phá sản.

4. Vì sao phương pháp hồi quy GMM hệ thống hai bước được lựa chọn trong nghiên cứu này?

Hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp mang bản chất động, phụ thuộc vào hiệu quả của các năm trước đó (biến trễ). Điều này dẫn đến sự tương quan giữa biến trễ và sai số ngẫu nhiên của mô hình. Hơn nữa, mối quan hệ giữa cạnh tranh, cấu trúc tài chính và hiệu quả hoạt động luôn tiềm ẩn hiện tượng nội sinh hai chiều, tính không đồng nhất không quan sát được giữa các doanh nghiệp và hiện tượng tự tương quan. Phương pháp GMM hệ thống hai bước (two-step system GMM) cho phép sử dụng các biến công cụ bên trong (nội sinh theo độ trễ) để kiểm soát triệt để các khuyết tật này, đảm bảo các ước lượng thu được không bị chệch và có độ vững thống kê cao.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Ảnh hưởng của mức độ cạnh tranh đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp Việt Nam" của Trường Đại học Cần Thơ (2023) đã cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định mối quan hệ phi tuyến dạng chữ U ngược giữa cạnh tranh thị trường và hiệu quả kinh doanh của 352 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết. Luận án làm sáng tỏ vai trò của chỉ số phi cấu trúc Boone, xác định sự tồn tại của ngưỡng cạnh tranh tối ưu và chứng minh tác động điều tiết tiêu cực của cạnh tranh lên mối liên hệ giữa đòn bẩy nợ và hiệu quả hoạt động. Các kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà hoạch định chính sách trong việc điều tiết rào cản gia nhập thị trường, đồng thời định hướng cho các nhà quản trị doanh nghiệp trong việc tái cấu trúc nợ vay và quản lý hiệu quả tài sản cố định.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ ẢNH HƯỞNG CỦA MỨC ĐỘ CẠNH TRANH ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA DOANH NGHIỆP VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: QUẢN TRỊ KINH DOANH MÃ SỐ: 9340101 NĂM 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ ẢNH HƯỞNG CỦA MỨC ĐỘ CẠNH TRANH ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA DOANH NGHIỆP VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: QUẢN TRỊ KINH DOANH MÃ SỐ: 9340101 NĂM 2023 TÓM TẮT Cạnh tranh là hoạt động tất yếu trong quá trình tồn tại và phát triển của doanh nghiệp. Do đó, nghiên cứu về mức độ cạnh tranh và ảnh hưởng của nó đến hoạt động của doanh nghiệp luôn là chủ đề quan trọng và cấp thiết; đặc biệt ở những nền kinh tế chuyển đổi. Việt Nam là một kinh tế chuyển đổi điển hình, có sự gia tăng đáng kể về mức độ cạnh tranh trên thị trường do cải cách kinh tế và mở cửa ngoại thương. Tuy nhiên, chủ đề này hiện vẫn chưa được nhận thức đầy đủ ở nước ta, với số lượng nghiên cứu thực nghiệm còn rất hạn chế và chỉ tập trung ở lĩnh vực ngân hàng.

Mặt khác, thị trường vốn ở Việt Nam còn non trẻ nên nợ vay vẫn là nguồn tài trợ quan trọng và phổ biến nhất để doanh nghiệp ứng phó cạnh tranh (Nasir, 2021; Chau và ctv. Xuất phát từ thực tiễn này, luận án được hình thành nhằm nghiên cứu để cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động của mức độ cạnh tranh lên hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp phi tài chính ở Việt Nam và ảnh hưởng điều tiết của mức độ cạnh tranh lên mối quan hệ giữa đòn bẩy tài chính và hiệu quả hoạt động. Để kiểm tra ảnh hưởng trực tiếp và ảnh hưởng điều tiết của mức độ cạnh tranh đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp, luận án sử dụng bộ dữ liệu bảng gồm 352 doanh nghiệp niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2015-2019, với 1. Trong đó, mức độ cạnh tranh được đo lường bằng chỉ số Boone – phần trăm suy giảm của lợi nhuận khi chi phí biên tăng một phần trăm.

Thước đo cạnh tranh này không chỉ khắc phục được điểm yếu của nhóm chỉ số cấu trúc mà còn rất phù hợp với điều kiện nghiên cứu thực tiễn tại Việt Nam. Hiệu quả hoạt động được đo lường bằng tỷ suất lợi nhuận trên tài sản (ROA), tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE) và tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu (ROS) nhằm phản ánh hiệu quả hoạt động cả về mặt tài chính lẫn quản lý điều hành và kiểm tra được độ chuẩn xác của kết quả nghiên cứu. Mặc dù dữ liệu bảng phản ánh bản chất động của hiệu quả nhưng lại tiềm ẩn vấn đề nội sinh, tính không đồng nhất không quan sát được và tự tương quan. Do đó, hồi quy GMM hệ thống hai bước được áp dụng để giải quyết các vấn đề trên.

Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra mối quan hệ phi tuyến dạng chữ U ngược giữa mức độ cạnh tranh và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Theo đó, cạnh tranh gia tăng sẽ tạo ra áp lực buộc doanh nghiệp tìm cách giảm thiểu chi phí, nâng cao chất lượng đầu ra và thực hiện đa dạng hóa sản phẩm. Mức độ cạnh tranh trên thị trường gia tăng còn giúp giảm thiểu xung đột nội bộ, tạo động lực cho nhà quản trị làm việc chăm chỉ và cẩn trọng hơn nhằm tránh đưa doanh nghiệp rơi vào tình trạng phá sản và bản thân bị sa thải. Tuy nhiên, khi mức độ cạnh tranh cao vượt ngưỡng tối ưu thì hiệu quả hoạt động sẽ suy giảm.

Cạnh tranh trên thị trường gay gắt khiến chi phí hoạt động của doanh nghiệp tăng cao và nó cũng không còn là động lực phù hợp cho nhà quản trị. Ở những thị trường cạnh tranh cao độ, mối quan hệ giữa doanh nghiệp và khách hàng trở nên kém bền vững và ngắn hạn hơn; vì vậy, doanh nghiệp phải tiêu tốn nhiều nguồn lực hơn trong việc giữ i chân khách hàng hiện tại cũng như thu hút khách hàng mới. Bên cạnh đó, mức độ cạnh tranh quá cao có thể dẫn đến hành vi cạnh tranh không lành mạnh và những cuộc chiến giá cả khốc liệt, gây tổn thất nghiêm trọng cho doanh nghiệp. Ngoài ra, kết quả nghiên cứu còn cho thấy mức độ cạnh tranh có ảnh hưởng điều tiết tiêu cực lên mối quan hệ giữa đòn bẩy tài chính và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

Theo đó, tác động tiêu cực của đòn bẩy tài chính đến hiệu quả hoạt động sẽ trầm trọng hơn khi mức độ cạnh tranh trên thị trường gia tăng. Dưới áp lực cạnh tranh, các doanh nghiệp có đòn bẩy tài chính cao phải cắt giảm nợ vay để tránh vỡ nợ, làm giảm ảnh hưởng kỷ luật của nợ và đánh mất nhiều lợi ích từ khấu trừ thuế. Mức độ cạnh tranh cao hơn tạo ra môi trường kinh doanh rủi ro hơn và khiến các khoản nợ trở nên đắt đỏ hơn; đặc biệt đối với những doanh nghiệp đã có đòn bẩy tài chính cao trước đó. Các doanh nghiệp này phải gánh chịu cùng lúc áp lực trả nợ và áp lực cạnh tranh trên thị trường.

Mặt khác, thị trường có mức độ cạnh tranh càng cao thì rủi ro và sự không chắc chắn càng lớn, khiến doanh nghiệp có mức nợ cao thường hạn chế đầu tư vì lo sợ vỡ nợ, dẫn đến tình trạng đầu tư dưới mức tối ưu và làm tăng chi phí đại diện. Ngoài ra, kết quả nghiên cứu còn cho thấy tăng trưởng doanh nghiệp, hiệu quả hoạt động ở năm trước và tăng trưởng GDP của Việt Nam có ảnh hưởng tích cực đến hiệu quả hoạt động trong khi tài sản cố định lại có tác động tiêu cực. Đối với mẫu nghiên cứu của luận án, các doanh nghiệp dịch vụ hoạt động hiệu quả hơn các doanh nghiệp sản xuất và thương mại. Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận án đề xuất các hàm ý quản trị nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động cho doanh nghiệp.

Ảnh hưởng phi tuyến dạng chữ U ngược của mức độ cạnh tranh đến hiệu quả hoạt động ngụ ý rằng Chính Phủ nên điều tiết cạnh tranh thị trường tiệm cận nhưng không vượt quá ngưỡng cạnh tranh tối ưu. Khi mức độ cạnh tranh thấp hơn ngưỡng tối ưu, Chính Phủ nên giảm các rào cản gia nhập để khuyến khích doanh nghiệp mới và tạo động lực cho những doanh nghiệp hiện có nhằm gia tăng cạnh tranh trên thị trường. Ngược lại, khi mức độ cạnh tranh trên thị trường cao vượt quá ngưỡng tối ưu thì Chính Phủ nên thắt chặt các quy định về quản lý hoạt động của doanh nghiệp để loại dần những doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả; đồng thời, ngăn việc gia nhập mới của những doanh nghiệp yếu kém nhằm giảm mức độ cạnh tranh trên thị trường. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng cần chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh để thích nghi tốt hơn với sự thay đổi mức độ cạnh tranh trên thị trường và hoạt động hiệu quả.

Mặt khác, doanh nghiệp cần tối ưu hóa việc sử dụng tài sản cố định qua việc lập kế hoạch và ứng dụng lý thuyết đầu tư theo quan điểm quyền chọn thực trong đầu tư tài sản cố định. Ngoài ra, doanh nghiệp không nên sử dụng quá nhiều nợ vay nhằm giảm áp lực tài chính phải gánh vác và tránh sự nghi ngờ của khách hàng về chất lượng sản phẩm của doanh nghiệp có đòn bẩy tài chính cao. Từ khóa: Cạnh tranh, hiệu quả hoạt động, chỉ số Boone, nền kinh tế chuyển đổi, Việt Nam. ii ABSTRACT Since firms have to compete to survive and thrive, that product market competition hinders or spurs firm performance has been the central issue, especially in transition economies (e.

According to Estrin et al. (2009), transition countries seem to be empirical laboratories to evaluate changes in economic systems from centrally- planned economies into oriented-market ones, including significant shifts of competition. Vietnam is a typical transition country, that market competition has changed significantly over the past decades. However, this issue has not got sufficient awareness by researchers in Vietnam, especially in the non-financial sector.

Therefore, it is worthwhile to study further the effect of competition on firm performance in this country. Since the Vietnamese capital market remains young (Nasir, 2021), it fails to play the full role of a capital channel in the country. As a result, the banking system becomes the principal financing source for its firms (Chau et al. That stimulates me to conduct this dissertation to contribute to the extant literature by providing firsthand evidence of the relationship between product market competition and firm performance and the moderating effect of competition on the leverage-performance nexus in Vietnam.

The aim of this dissertation is to clarify the effect of competition on firm performance in Vietnam using a panel dataset of 352 firms randomly retrieved from Vietnam’s Stock Exchanges in the 2015–2019 period. Besides examining the direct competition-performance nexus, the dissertation also estimates the moderating effect of market competition on the relationship between financial leverage and firm performance. Therein, market competition is measured by the Boone indicator, which helps avoid potential drawbacks of the concentration indexes and is appropriate for studying in transition countries. Firm performance is measured by return on assets (ROA), return on equity (ROE), and return on sales (ROS) to capture the performance in both financial and operating aspects and to test the robustness of the findings.

Although the dataset captures the dynamic nature of firm performance, it is affected by endogeneity, unobserved heterogeneity, and autocorrelation. Thus, the two-step system GMM model is used to solve the problems when estimating both the competition- performance nexus and the performance effect of leverage on the competition intensity. The findings reveal an inverted U-shaped relationship between competition and firm performance. A higher level of competition generates pressures that force firms to mitigate costs, improve output quality, and diversify products.

Increased competition helps firms minimize internal conflicts. It also creates incentives for managers to work harder to avoid bankruptcy and losing their job. However, if the intensity of competition goes beyond the optimal threshold, the performance will plunge. Intense competition pushes up costs and deprives the motivation of the firms’ managers.

In intensely iii competitive markets, firm-client relationships become unstable and short-lived, so the firms have to devote more resources to retaining current customers and attracting new ones. Moreover, the fierce intensity of competition may result in unfair competition and cruel price wars, which leads to unexpected losses for the firms. The estimation results also divulge that financial leverage negatively impacts firm performance, and product market competition hurts the benefits of the leverage to the performance. Under competition pressure, firms may reduce their leverage, leading to a decline in the disciplining effect of debt.

There is a noticeable decrease in advantages arising from tax deductibility. The higher competition also creates higher-risk business environments, especially for high-leverage firms. Under competitive pressure, leveraged firms suffer higher levels of risk and have uncertain outcomes. Debts become expensive as competition rises, giving rise to increases in agency problems and suboptimal investments.