Chương 1 LÍ LUẬN CHUNG VỀ GIA ĐÌNH, GIA ĐÌNH HẠT NHÂN, KINH TẾ THỊ TRƯỜNG VÀ TÁC ĐỘNG CỦA KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐẾN GIA ĐÌNH HẠT NHÂN Ở NƯỚC TA HIỆN NAY. Lí luận chung về gia đình, gia đình hạt nhân và kinh tế thị trường 1. Lí luận chung về gia đình, gia đình hạt nhân * Khái niệm gia đình Gia đình là một phạm trù lịch sử, thay đổi và phát triển cùng với sự thay đổi và phát triển của lịch sử. Vì vậy, từ cổ chí kim, từ đông sang tây, có rất nhiều định nghĩa về gia đình.
Trong tác phẩm “Hệ tư tưởng Đức”(1845), khi luận chứng về những điều kiện tiền đề cho sự tồn tại của con người C.Mác đã đưa ra định nghĩa về gia đình: “Hàng ngày, tái tạo ra đời sống bản thân mình, con người còn tạo ra những người khác, sinh sôi nảy nở- đó là quan hệ giữa chồng và vợ, cha mẹ và con cái, đó là gia đình”[22, tr.41] Với quan niệm đó, khái niệm gia đình được làm rõ: Thứ nhất, gia đình ra đời và tồn tại cùng với sự ra đời và tồn tại của xã hội loài người, cùng với quá trình tái tạo ra bản thân con người. Thứ hai, gia đình được tạo ra chủ yếu bởi hai quan hệ hôn nhân và huyết thống. Tổ chức UNESCO của Liên hợp quốc đã quyết định lấy năm 1994 là năm quốc tế về gia đình và thống nhất khẳng định: “Gia đình là một yếu tố tự nhiên cơ bản, một đơn vị kinh tế xã hội. Gia đình được coi như một giá trị vô cùng quý báu của nhân loại, cần được giữ gìn và phát huy”, trên tinh thần đó UNESCO đã đưa ra định nghĩa về gia đình: “Gia đình là một nhóm người có quan hệ họ hàng, cùng sống chung và có ngân sách chung với các thành viên trong gia đình gắn bó với nhau về trách nhiệm và quyền lợi về mọi mặt được pháp luật thừa nhận”.
Ở Việt Nam cũng có nhiều nghiên cứu về gia đình: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nghiêng về góc độ triết học: gia đình là một nhóm xã hội có quan hệ gắn bó về hôn nhân hoặc huyết thống, tâm sinh lý, có chung những giá trị vật chất, tinh thần, ổn định trong các thời điểm lịch sử. Gia đình là một đơn vị nhỏ nhất của xã hội có mối quan hệ chặt chẽ với xã hội và là tấm gương phản chiếu mọi thành tựu cũng như mâu thuẫn xã hội. Nghiêng về góc độ luật học, nhà nghiên cứu Nguyễn Quốc Tuấn cho rằng: “Gia đình là tập hợp những người dựa trên các quan hệ hôn nhân và huyết thống, nuôi dưỡng đã gắn bó nhiều người có quan hệ với nhau bởi các quyền và nghĩa vụ về tài sản và nhân thân, bởi sự cộng đồng về đạo đức và vật chất, để tương trợ nhau, cùng làm kinh tế chung và nuôi dạy con cái”[40, tr.15- 16] Nghiêng về góc độ tâm lý, học Ngô Công Hoàn đã đưa ra định nghĩa: “gia đình là một nhóm nhỏ xã hội, có quan hệ gắn bó về hôn nhân hoặc huyết thống, tâm sinh lý, có chung các giá trị vật chất, tinh thần, ổn định trong các thời điểm lịch sử”[13, tr.269] Tổng hợp và toàn diện hơn, tác giả Lê Thi cho rằng: “khái niệm gia đình được dùng để chỉ một nhóm xã hội hình thành trên cơ sở quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống, nảy sinh từ quan hệ hôn nhân đó và cùng chung sống(cha mẹ, con cái, ông bà, họ hàng nội ngoại). Đồng thời, gia đình cũng có thể bao gồm một số người được gia đình nuôi dưỡng, tuy không có quan hệ huyết thống.
Các thành viên gia đình gắn bó với nhau về trách nhiệm và quyền lợi( kinh tế, văn hóa, tình cảm), giữa họ có những ràng buộc về mặt pháp lý, được nhà nước thừa nhận và bảo vệ(được ghi rõ trong luật hôn nhân và gia đình của nước ta). Đồng thời, trong gia đình có những quy định rõ ràng về quyền được phép và những cấm đoán trong quan hệ tình dục giữa các thành viên”[37, tr.20- 21] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khái niệm gia đình được ban hành trong Luật hôn nhân gia đình năm 2000 nước ta xác định: “gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc do quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh quyền lợi và nghĩa vụ giữa họ với nhau theo luật định”[21, tr.12] Có lẽ, nghiên cứu về gia đình nói chung, định nghĩa gia đình nói riêng còn nhiều vấn đề cần tìm hiểu thêm. Nhìn nhận gia đình từ phương diện của chuyên ngành chủ nghĩa xã hội khoa học, theo tôi, gia đình là một cộng đồng người đặc biệt được hình thành, phát triển và củng cố bởi các mối quan hệ cơ bản là hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng. Các thành viên của gia đình có những giá trị vật chất, tinh thần chung, gắn bó với nhau bởi trách nhiệm, quyền lợi, nghĩa vụ nhằm đạt mục tiêu cao nhất là nuôi dưỡng các thành viên, xây dựng gia đình bền chặt, phát triển kinh tế gia đình.
Gia đình với tính cách là cộng đồng xã hội, có lịch sử phát triển lâu dài, song hành với sự phát triển của loài người. Sự phát triển của xã hội loài người đã tạo ra, làm xuất hiện các hình thức, các sắc thái gia đình khác nhau. Những tính chất, quy mô của gia đình luôn gắn liền với đặc trưng và trình độ của phương thức sản xuất của một xã hội nhất định. Lịch sử đã chứng minh rằng, trong quá trình vận động của mình, mỗi hình thái kinh tế- xã hội có những hình thức gia đình tương ứng.
Theo quan điểm của Moocgan(nhà xã hội học người Mỹ) và được Ph.Ăngghen tán thành thì: “Gia đình là một yếu tố năng động, nó không bao giờ đứng nguyên một chỗ, mà nó chuyển từ hình thức thấp lên hình thức cao, như xã hội phát triển từ một giai đoạn thấp lên một giai đoạn cao”[23, tr. Quan hệ giữa gia đình và xã hội được thể hiện tập trung ở hình ảnh “gia đình là tế bào của xã hội”. Bác Hồ đã nói: “nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, xã hội tốt thì gia đình càng tốt, gia đình tốt thì xã hội mới tốt. Hạt nhân của xã hội chính là gia đình.
Chính vì muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội tốt mà LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phải chú ý hạt nhân cho tốt”[26, tr. Điều này trước hết, chỉ ra rằng, gia đình và xã hội có quan hệ mật thiết với nhau. Quan hệ đó giống như sự tương tác hữu cơ của quá trình trao đổi chất, duy trì sự sống giữa tế bào và một cơ thể sinh vật. Trong mối quan hệ mật thiết ấy, trình độ phát triển về mọi mặt của xã hội quyết định đến hình thức, tính chất, kết cấu và cả quy mô gia đình.
Trình độ phát triển kinh tế- xã hội quy định các hình thức gia đình trong lịch sử và gia đình có tác động tới sự phát triển kinh tế- xã hội của đất nước. Vì vậy các chế độ xã hội đều xây dựng gia đình theo hình mẫu của mình để nhằm bảo vệ chế độ xã hội đó. Trong xã hội cộng sản nguyên thủy trình độ lực lượng sản xuất rất thấp, cá nhân không tách rời tập thể, cuộc sống cộng đồng về nhiều mặt…đã tạo nên kiểu gia đình tập thể - quần hôn. Mỗi bước tiến của xã hội công xã nguyên thủy và kết quả của đào thải tự nhiên lần lượt đưa đến những hình thức mang sắc thái tiến bộ hơn cho gia đình.
Bước sang xã hội có chế độ tư hữu và giai cấp, hình thức gia đình một vợ một chồng ra đời. Các xã hội có đối kháng giai cấp (chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa) đã làm cho gia đình một vợ một chồng “không được trọn vẹn” và có những sắc thái khác nhau. Quá trình xây dựng xã hội mới – xã hội xã hội chủ nghĩa, dần tạo nên những gia đình mớimột vợ một chồng “trọn vẹn”, có khả năng thể hiện đầy đủ vị trí xứng đáng của mình đối với sự phát triển của xã hội Như vậy, gia đình là sản phẩm của lịch sử. Nhưng với tư cách là tế bào của xã hội, gia đình tác động tích cực đến tiến trình phát triển của xã hội.
Đúng như Ph.Ăngghen nhận định: “Theo quan điểm duy vật, nhân tố quyết định trong lịch sử, quy cho cùng, là sản xuất và tái sản xuất ra đời sống trực tiếp. Nhưng bản thân sự sản xuất đó lại có hai loại. Một mặt, là sản xuất ra tư liệu sinh hoạt, ra thức ăn, quần áo; mặt khác, là sự sản xuất ra bản thân con người, là sự truyền nòi giống. Những thiết chế xã hội, trong đó những con LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com người của một thời đại lịch sử nhất định và của một nước nhất định đang sống, là do hai loại của sản xuất đó quyết định: một mặt là do trình độ sự phát triển của lao động và mặt khác là do trình độ phát triển của gia đình”[22, tr.
Nhận định đó cho thấy rõ vai trò rất to lớn của gia đình đối với xã hội. Như vậy có thể thấy mối quan hệ giữa gia đình và xã hội là mối quan hệ biện chứng. Muốn xây dựng gia đình tiến bộ chúng ta phải quan tâm đến các chính sách kinh tế, chính sách xã hội, ngược lại để xã hội phát triển chúng ta không thể không chú ý đến vai trò và tác động của gia đình. * Khái niệm gia đình hạt nhân Gia đình Việt Nam hiện nay có thể có hai thế hệ cùng chung sống, cũng có thể có nhiều thế hệ cùng chung sống.
Trong điều kiện của nền kinh tế thị trường hiện nay, về nhiều phương diện khác nhau, ở nước ta gia đình có hai thế hệ cùng chung sống chiếm tỷ lệ khá lớn trong dân cư. Gia đình hai thế hệ cùng chung sống được gọi là gia đình hạt nhân. Khi nói về gia đình hạt nhân, tác giả Vũ Hồng Tiến quan niệm như sau: “Gia đình hạt nhân là gia đình chỉ có hai thế hệ là cha mẹ và con cái, thường là con cái chưa thành niên”. Có nhiều loại gia đình hạt nhân: Gia đình hạt nhân đầy đủ, gia đình hạt nhân không đầy đủ và gia đình hạt nhân đặc thù.
Gia đình hạt nhân đầy đủ là gia đình gồm bố mẹ và con cái. Gia đình hạt nhân không đầy đủ là gia đình chỉ có bố hoặc mẹ và con cái. Gia đình hạt nhân đặc thù là gia đình gồm cha với mẹ kế và các con, hoặc mẹ với chú dượng và các con.