CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MAI TỰ DO VIỆT NAM-HÀN QUỐC VKFTA VÀ NHỮNG NỘI DUNG LIÊN QUAN ĐẾN XUẤT KHẨU TÔM VIỆT NAM 1. TỔNG QUAN VỀ HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO VIỆT NAM-HÀN QUỐC 1. Tổng quan về hiệp định thương mại tự do FTA 1. Xu thế FTA trên thế giới và trong khu vực Hiệp định thương mại tự do (FTA viết tắt của chữ tiếng Anh Free Trade Agreement) về cơ bản, là hiệp định trong đó các nước tham gia ký kết thỏa thuận dành cho nhau những ưu đãi, đó là các hàng rào thương mại kể cả thuế quan và phi thuế quan đều được loại bỏ, song mỗi nước thành viên vẫn được tự do quyết định những chính sách thương mại độc lập của mình đối với các nước không phải thành viên của hiệp định.
Từ những năm đầu của thập niên 1990, song song với quá trình toàn cầu hoá, chủ nghĩa khu vực (regionalism) đã có sự phát triển mạnh mẽ cả về lượng và về chất. Trước đó, chủ nghĩa khu vực thường mang hình thái khu vực mậu dịch tự do (Free Trade Area) nhưng kể từ thập niên 1990, hình thái FTA (Free Trade Agreement) song phương hoặc đa phương (nhiều bên) trở nên phổ biến hơn, với phạm vi hợp tác rộng hơn, không chỉ giới hạn trong việc thực hiện tự do hóa thương mại hàng hóa, dịch vụ mà còn cả xúc tiến và tự do hoá đầu tư, hợp tác chuyển giao công nghệ, thuận lợi hóa thủ tục hải quan, xây dựng năng lực và nhiều nội dung mới khác như lao động, môi trường. (Nguồn : Bộ Công Thương) Chủ nghĩa khu vực đang tồn tại một cách khách quan bên cạnh hệ thống thương mại đa phương của WTO. Theo thống kê của Ban Thư ký WTO, tính đến tháng 3 năm 2008 đã có 209 hiệp định thương mại khu vực (RTAs) được thông báo cho WTO, trong đó có 119 hiệp định thương mại tự do (FTAs).
Trong số 119 FTAs được thông báo cho WTO, có tới 96 FTAs (chiếm 81%) được ký kết và có hiệu lực trong giai đoạn 1995-2007. Đáng chú ý là 69 FTAs (chiếm 72%) được hình thành trong giai đoạn 2001-2007, tức là trong thời gian diễn ra Vòng đàm phán Đô-ha. 8 Nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ đã tỏ ra khá tích cực trong việc ký kết và tham gia các FTA. Ngay cả những nước trước đây tỏ ra thờ ơ với FTA mà dành nhiều quan tâm cho WTO và hệ thống thương mại đa phương như Mỹ, Nhật và EU cũng đã có sự thay đổi.
Đối với Mỹ, sau nhiều năm chỉ có Khu vực Mậu dịch Tự do Bắc Mỹ (NAFTA) và FTA song phương với Israel, gần đây Mỹ đã có thêm FTA song phương với Singapore và Chi-lê (năm 2003) và đang đàm phán với một số đối tác khác ở Châu Á, Trung Mỹ. Nhật Bản lần đầu tiên ký một FTA đầy đủ với Singapore vào năm 2002, sau đó là với một loạt các nước ASEAN khác và hiện đang đàm phán FTA song phương với Việt Nam và Thụy Sỹ. Nhật cũng đã hoàn tất FTA với toàn khối ASEAN (tồn tại song song với các FTA riêng rẽ với một số thành viên ASEAN). EU cũng không đứng ngoài cuộc khi quyết định khởi động đàm phán một FTA với ASEAN từ năm 2007.
Sau đó là FTA song phương với Chi-lê (2008), Việt Nam ký kết FTA riêng với Hàn Quốc (2015) và gần đây nhất là FTA giữa Việt Nam và liên minh kinh tế Á Âu (2016). Tóm lược về quá trình tham gia FTAs của Việt Nam Việt Nam đã cùng ASEAN ký kết và triển khai thực hiện 3 hiệp định FTAs là Hiệp định Khu vực Thương mại Tự do ASEAN (AFTA), Hiệp định Thương mại Tự do ASEAN - Trung Quốc (ACFTA) và Hiệp định Thương mại Tự do ASEAN - Hàn Quốc (AKFTA). Việt Nam và ASEAN hiện đã kết thúc đàm phán và ký kết Hiệp định đối tác kinh tế toàn diện ASEAN-Nhật Bản (AJCEP). Các Hiệp đinh Thương mại Tự do ASEAN-Australia-New Zealand (AANZFTA) và ASEAN-Ấn Độ (AIFTA) hiện đã kết thúc đàm phán và dự kiến sẽ được ký vào cuối năm 2008.
Riêng Hiệp định Khu vực Thương mại Tự do ASEAN – EU hiện đang tiếp tục đàm phán. Bên cạnh đó, Việt Nam cũng đang cùng Nhật Bản đàm phán một Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện, hiệp định FTA song phương đầu tiên của Việt Nam và đang xem xét đàm phán một FTA song phương với Chi-lê. Dưới đây xin khái quát lại những mốc thời gian quan trọng trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực của Việt Nam, bao gồm cả việc tham gia đàm phán FTA trong khuôn khổ hợp tác giữa ASEAN với các nước ngoài khối: 9 Bảng 1.1: Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực của Việt Nam Năm 1986 Việt Nam bắt đầu chính sách Đổi mới, chuyển đổi từ nền kinh tế tập trung sang nền kinh tế thị trường, thiết lập nền tảng cho quá trình cải tổ kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế. Năm 1994 Việt Nam đệ đơn xin gia nhập GATT và năm 1995 tái khẳng định quyết tâm đàm phán gia nhập WTO.
Năm 1995 Việt Nam trở thành thành viên chính thức của ASEAN. Năm 1996 Việt Nam tham gia Chương trình Ưu đãi Thuế quan có Hiệu lực Chung (CEPT) trong khuôn khổ AFTA của ASEAN. Năm 1996 cũng là năm Việt Nam trở thành thành viên sáng lập của Diễn đàn Hợp tác Á-Âu (ASEM). Năm 1998 Việt Nam trở thành thành viên chính thức của Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (APEC) Năm 2002 Cùng ASEAN khởi động đàm phán ACFTA với Trung Quốc.
Năm 2003 Chương trình Thu hoạch sớm (Early Harvest) trong khuôn khổ ACFTA chính thức được triển khai. Năm 2003 Cùng ASEAN bắt đầu đàm phán FTAs với Ấn Độ (AIFTA) và Nhật Bản (AJFTA). Năm 2004 Cùng ASEAN bắt đầu đàm phán FTAs với Hàn Quốc (AKFTA), Australia và New Zealand (AANZ FTA). Năm 2006 Được kết nạp vào Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).
Năm 2007 Cùng ASEAN khởi động đàm phán FTA với EU và khởi động đàm phán FTA song phương với Nhật Bản. Năm 2008 khởi động đàm phán FTA song phương với Chi-lê. Năm 2015 khởi động đàm phán FTA với liên minh kinh tế Á Âu (VN-EAEU FTA). Nguồn : Bộ Công Thương 1.
Một số vấn đề cần lưu ý khi Việt Nam tham gia các hiệp định thương mại tự do FTA song phương và khu vực a. Các yếu tố khách quan 10 Trào lưu FTAs trên thế giới và trong khu vực: Sự trì trệ của Vòng đàm phán Đô-ha đã làm giảm đáng kể lòng tin của các nước vào hệ thống thương mại đa phương với hệ quả là các nước đã và đang chuyển hướng sang hợp tác song phương và liên kết khu vực. Một làn sóng tự do hóa thương mại đang diễn ra sôi động chưa từng có trên thế giới với việc hình thành các FTA song phương và nhiều bên. Điều này dẫn đến việc một số nước không tham gia FTA hoặc tham gia quá chậm sẽ bị gạt ra khỏi cuộc chơi thương mại.
Đây là yếu tố mà Việt Nam cần cân nhắc một khi đã là thành viên chính thức của WTO. Các FTAs ngày càng có chất lượng cao, với phạm vi bao trùm nhiều lĩnh vực từ những lĩnh vực cơ bản như thương mại hàng hóa, thương mại dịch vụ đến những vấn đề mới như mua sắm chính phủ, chính sách cạnh tranh, hợp tác về môi trường, lao động… Vì vậy, việc tham gia các FTAs chất lượng cao sẽ tạo điều kiện thúc đẩy cải tổ cơ chế, chính sách và môi trường kinh doanh của các nước, dẫn đến gia tăng năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Tuy nhiên, đối với những nước có trình độ phát triển còn thấp như Việt Nam thì việc tham gia vào các hiệp định chất lượng cao như vậy cần được xem xét kỹ, cả về nhân lực và vật lực, đặc biệt là việc xác định giải pháp đối với các lĩnh vực nhạy cảm khi đàm phán. Sự đa dạng và phức tạp của quy tắc xuất xứ trong các FTAs: Điều này gây nhiều khó khăn cho doanh nghiệp trong quá trình thực hiện.
Do vậy, việc tìm hiểu và đàm phán với các đối tác có quy tắc xuất xứ tương đối giống nhau cũng là một yếu tố cần cân nhắc để giảm phiền hà cho cộng đồng doanh nghiệp cũng như các nhà quản lý khi thực hiện. Sự tương đồng về lợi thế cạnh tranh: Trong một số FTAs song phương và khu vực, nhiều nước có cùng lợi thế trong các lĩnh vực mà họ có thế mạnh sản xuất và xuất khẩu, sự cạnh tranh trong nội bộ các thành viên của một FTA vì thế sẽ rất khốc liệt. Vì vậy, việc chọn đối tác đàm phán ký kết các FTA/RTA cũng là yếu tố cần cân nhắc. Sự chênh lệch về trình độ phát triển giữa các đối tác tham gia đàm phán ký kết FTA: Sự chênh lệch quá lớn về trình độ phát triển sẽ là rào cản khá lớn để đàm phán một FTA toàn diện.
Do vậy việc xác định phương thức đàm phán cũng nên được xem xét và cân nhắc. 11 Chuyển hướng thương mại: Việc một số nước ASEAN tham gia vào nhiều thỏa thuận thương mại tự do (FTA) với các nước ngoài khối cũng tạo ra nguy cơ chuyển hướng thương mại bất lợi đối với Việt Nam khi giao dịch thương mại bị phân tán mạnh mẽ bởi các FTAs hướng ngoại. Các yếu tố mang tính nội tại Các yếu tố và khó khăn nội tại của Việt Nam đã được đề cập nhiều trong các tài liệu giới thiệu hoặc nghiên cứu về hội nhập kinh tế quốc tế như: (i) nhận thức tư tưởng và kiến thức về hội nhập kinh tế quốc tế chưa đầy đủ; (ii) hệ thống pháp luật, chính sách quản lý vẫn còn đang trong quá trình hoàn thiện; (iii) năng lực cạnh tranh của hàng hóa, dịch vụ, của các doanh nghiệp và tổng thể nền kinh tế còn yếu so với khu vực; (iv) năng lực xuất khẩu chưa đạt được yêu cầu phát triển kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế; (vi) đội ngũ cán bộ và nhân lực chưa đáp ứng được yêu cầu đặt ra khi tham gia đàm phán nhiều FTAs,… 1. Quá trình hình thành và đàm phán của hiệp định thương mại tự do Việt Nam–Hàn Quốc VKFTA Tháng 10-2009, Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết và Tổng thống Hàn Quốc Lee Myung Park đã ra Tuyên bố chung nhân chuyến thăm chính thức Việt Nam của Tổng thống Hàn Quốc, trong đó nêu “Hai bên nhất trí trong năm 2009 sẽ bắt đầu trao đổi ý kiến về việc thành lập Nhóm Công tác chung để nghiên cứu khả năng thúc đẩy và tính khả thi của “Hiệp định thương mại tự do Việt Nam-Hàn Quốc” nhằm mở rộng hợp tác kinh tế thương mại đầu tư.